 
Wacabanga kanye, wase enquma ukuthi makaziyele yena mathupha laphaya
kuSydney aboleke imali kuyena kunokuba aphuthelwe yilemtitilizo engaka.

Ingane yentombazana, yona lena eseduze kwakho.

Uyangizwa MaMathenjwa, uyangizwa? Yilokho-ke.

La magama okugcina aphuma elandelana ngokushesha.

Wagcina ngokungigqolozela ezinhlamini zamehlo.

Kwaba kuhle ngabona ukuthi sekuyithuba lami manje.

Uma ngingase ngiphazame, awu...?

Kwathi-ke noma ngethuka kakhulu ngokuzwa lokhu, ngabuye ngazibamba.

Ngezwa ngifikelwa yisibindi sokuthi yonke into ngiyithathe lula.

Ngaqala ukumoyizela ngabuye ngahleka ngabe sengimbamba isandla, ngakhuluma
naye. 

Ngivele ngakuzwa uqala ukukhuluma ukuthi ufuna igazi.

Ngibuye ngazibamba ngobo ngifuna ukubona ukuthi unaso yini isibindi.

Sengibonile ukuthi awunaso neze.

Le nto ayisiyo nakancane inkinga, ngabe kudala wayikhuluma.

Ingane lena yalethwa yithi sobabili lapha emhlabeni.

Konke okwenzeka kuyo kufuna mina nawe.

Bokungaba yini ufe ungishiye nomthwalo ongaka wezingane ezimbili. 

Uyazi ukuthi kungcono khona ukuthi singehlukani thina nawe.

Samletha sobabile lapha emhlabeni uNoNhlanhla, manje-ke nokumphumuza
ngokwethu.

Angiboni-ke ukuthi yini elukhuni uma thina nawe sivumelene.

"Hawu nkosikazi! Hawu Mathenjwa'. Be..be..Hawu!

Bengingazi ukuthi le ndaba enjena uzoyithatha kanjena.

Kusho ukuthi .. Hawu nkosikazi!

Mina bengifuna ukukumangaza.

Ngifuna ukukukhombisa ukuthi nginesibindi ongenaso wena.

Konke ngizokulungisa.

Ngichazele ukuthi bakufuna nini lokhu, kanjani.

Ngiyabonga mkani.

Impela bengingazi ukuthi ungangephula kulenkinga engazifaka kuyo
ngokungazi.

Ngibone indlela esijabula ngayo nezingane zethu.

Ngabona kulukhuni kuyitshe ukuba ngikutshele ngale ndaba.

UBusisiwe wayengenkulu impelesi kaThuli.

Wayeqokwe uye uThuli ngoba wayenolwazi oluningi ngomsebenzi wezimpelesi.


Kodwa-ke uBusisiwe kwangathi akanawo neze umdlandla walo-khu okwenzekayo.


Waqala ngokwenqaba ukuba yimpelesi ngokuthi wayenohambo.

Iningi lamnqabela kulokho.

Lamcindezela ekutheni nakanjani abe khona ukuba abe yimpelesi kaThuli
umngane nomzalwane lokho.

Wasale esephoqeleka ukuthi akwenze.

Ukundonda kukaBusisiwe ngalo msebenzi kwakwenziwa isazelo sokwake kwenzeka
esikhathini esingalinganiselwa eminyakeni eyisihlanu eyedlule.

Uyakhumbula ukuthi basuka bengumthimba kubo kwaSizakele nxa beyosina
eDlangaleni.

Ukhumbula kahle ukuthi babengabangani noSizakele besafunda isikole.

Isimemezelo sokuthi uBheki noThuli bayashada sawushiya siwuxovile
umphefumulo wakhe.

Wayebona ukuthi uBheki lona wayengasamfanisi nakancane.

Engaboni ukuthi uBusisiwe wayekhona kuleliya muva lakhe uBheki
angasaliphuphi nakuliphupha ngenxa yempilo entsha nothando asenalo manje
ngoThuli.

Ukwazana kukaBusisiwe noThuli kudalwe ukukholwa ndawonye, hhayi ukuthi
bangamathe nolimi.

Kwasuke kwamuma nje uBusisiwe ukuthi le ndaba ka Bheki angayithini ngoba
akasezwa nakuzwa uThuli ngoNgcamane wakhe.

Bobabili bafakaza mihla le ukuthi kwaba nguMoya Oyingcwele owababonisa
ukuthi bona bafanelene.

Nalo nje udaba olunje noma wayengaluveza komunye wabazalwane.

Lwalungeze lwathathwa njengamaqiniso ngoba nakhu uBheki uyincwadi evulekile
emehlweni eningi.

Futhi akukho nasici esinjena esinganamathela kuye.

Wabona-ke uBusisiwe ukuthi kuzothathwa ngokuthi uyahhema noma-ke
uyisifa mona uhlose ukonisa.

Uyazi ngifika nje ngizobuza ukuthi wena ukubona kunganjani ukuthi
ngishayele uMabuza ucingo ngivele ngimazise ngendaba leyo.

Uma ngicabanga ngale ndaba ngivele ngehluleke ukuthi yena
ngiyombhekelwa ubani uma ngimtshela le ndabo enzima kangaka.

Kusho yena okaMthombeni ofuna usizo kumngane wakhe.

Ha! Ungaqali ukwenze lokho dade, uyoba uzibizela okukhulu.

Uzovela athukuthelele uMabuza.

Alikho enginalo, kepha elokushaya ucingo lizokhombisa indelelo
emangalisayo.

Washo uMaMvila wabona ngokusobala ukaMagagula ukuthi usengazona izinto
ngakho ukushaya ucingo lokho.

Ekhaya ushiye utshwala buyothengelwa imvubelo noshukela nguye uSimangele.

Nango unina kaSimangele esencoma ukuya kudadewabo owendele kwaLobamba.

Phela udadewabo lowo wake wehlelwa ukuthi indodakazi yakhe ikhululwe
isafunda.

Uya nje kuye ngoba ethemba ukuthi angathola umbono oyomsiza kule nkinga.


Watheleka emzini kadadewabo uKaMagagula emini wavele wamthela
ngezinyembezi.

Walwendlala udaba lolo.

Kwamdabukisa udadewabo waze naye wabonakala eseciphiza.

UkaMagagula omncane lo yena ayibanga nzima kangako eyakhe indaba.

Kwenziwa yikho ukuthi uninazala wayesadla amabele.

Kwaba wuye owayethulela umnumzana wakwakhe.

Kwazise futhi namfenijwana leyo wayengayikhathelele okutheni owakwakhe.


UKaMagagula useze ubuyela kwakhe nje akatholanga lisu elingamsiza kule
nkinga.

Endleleni eya ekhaya wayehlwathiza nje kungekho nakubonayo ngoba nakhu
ephethwe yiyo imicabango.

Ibhasi lamthatha engazelele waze wakhumbula lapho esebona izitolo
esiteshini sakwaMahlanya.

Yilapho ake wacabanga ukuthenga ibhodlela lotshwala elaliyomsiza ukwehlisa
le micabango.

Nango eseqonda khona esitolo sokuphuzwayo lapho aphuma esenethemba
lokuphumula azoke abe nakho kulobo busuku. 

Makhathaleni linqamuke izulu.

Abantu bathole isithuba sokuphefumula.

Kube yikhona bephuma behlola umonakalo owenziwe yizulu.

Kulaba abayaluzayo ayikho Ndlunkulu.

Akekho futhi no Mkabayi. 

Kube yima kukhunjulwa ukuthi konje iNdlunkulu ibibike umzimba okuthaka.


Izintombi zesigodlo zinikele khona eNdlunkulu.

Nxa zingena emnyango zethuke zishoqongane nxa zelamela iNdlunkulu igobodise
phezu kweziko.

UMkabayi olokhu ehlezi ngezansi kukanina azibheke ngokumangala. 

Zibuze ukuthi iNdlunkulu isinjani angaphenduli.

Adimede aziqhunsulele amehlo nje.

Nazo zimeqe ngaphezulu ziyokuzwa ukuthi ngabe iNdlunkulu igobodise nje
izizwa isinjani.

Zithi nxa zithi ziyayiphendula, zafica ukuthi isiyabanda.

Zethuka nazo kubande kwamancane.

Zithi zibheka amehlo, zihlangane namehlo, inhlamvu emnyama ayisabonwa.


Zehluleke ukuzibamba, kusuke esinamathambo isidumo sezithwele imikhono
ekhanda zidinda isililo.

Zinikele kuManqina, inceku yakoMkhulu. 

Zithi zingambikela naye asukumele phezulu ezozibonela.

Afike adelele khona ukuthi iNdlunkulu isithule.

Kube yisimanga ukufa komufi engagulanga.

Kucace futhi ukuthi akuwona umphezulu lona kepha iNdlunkulu ithathwe
ngukufa.

Kuzobuzwa bani lokhu yona isithule?

Siqhubeke isililo.

UMmama asizwe isililo ekwenye indlu, aye eNdlunkulu esenhlanhlatheka
umntwana.

Anele abone ukuthi wonke umuntu uyakhala naye asho ngengila yize engazi
ukuthi kukhalelwani.

Akubuke konke lokhu okwenzekayo uMkabayi kodwa yena angaze athi shu.

Abakhalaya akabanakile kangako kodwa uzibhekele unina.

Amehlo aseze ayizinsungulo, ubhekile.

Uyabona manje ukuthi konakele kunina kodwa akazi ukuthi ngabe konakeleni.


Unina angaphenduli.

Kube yikhona becabangayo abadala ukuthi izingane azikhishwe kulendlu.

Nempela aphume uMkabayi nonxa elusica, engathandisisi. 

Abikelwe uJama ngalenhlekelele kepha adimede adwale nje kube sengathi
akezwa ezindlebeni.

Siqhubeke isililo, manje sesenanelwa ngisho nawomakhelwane.

Beze abozalo nabo behhoyiza bethwele izandla ekhanda.

Kufike nabafowabo benkosi, oNkwelo noMhlaba, bezozwa ukuthi ngabe umphezulu
yini noma kwenzenjani.

Kodwa uJama angabaniki impendulo, kuphela abaqhusulele amehlo. 

Basuke bayozidelela khona eNdlunkulu.

Wafisa sengathi kungakhona omelulekayo ngalokhu.

Kwaba yikhona ekhumbulayo ukuthi ngisho uTozi, inkosazana kayisekazi
uNkwelo wayengakaze ameluleke ngezomaqomana.

Wayengazi ukuthi isesheli siphendulwa kanjani.

Wayazi khona nje ukusiphoxa ukuze sijokole nxa ezwa ukuthi siyamdina.

Wazibuza eziphendula uMkabayi wagcina esezunywe wubuthongo.

Wachiphatheka njalo ULamula waze wayokhuleka kulowomuzi ayengeniswe kuwona
ngayizolo wafike wacela isikhundla.

Baphinda bamemukela kahle.

Ngenxa yokuthi wayesazizwa isidubuli zendlela ende esuka kwaNgcolosi,
washeshe wabeka uhlangothi, walala.

Nokho ubuthongo abusheshanga ukufika.

Wayenakashelwe yimicabango.

Wayecabanga ngoMkabayi.

Wayengakaze ehlulwe yintombi kodwa lokho kakumnikanga isibindi sokuthi
noMkabayi uzomehlula.

Ngenye-ke lentombazana.

Nanxa ingakavuthwa ebuntombini inesithunzi samaqhikiza.

Ugazi lwayo lwamukha umfo kaBhengu.

Wabona ukuthi nxa ingangena emasangweni asesigodlweni sikayise,
angahalaliselwa kuhle kwesihlabani sibuye empini sinqobile.

Nxa engehlulwa nguMkabayi kungangcono angaphinde asikhulumise isidalwa
esingumuntu wesifazane.

Ukuthi intombi kayimnikanga gama kulokhu akucele kuyo akuzange kumhluphe
ULamula.

Wabonga khona nje ukuba imemukele ngomsa, wathokoziswa yindlele ayibone
imkhiyazelela ngayo.

Bathule babhekane futhi omathiloni nosayitsheni bese bekhuluma ngesiBhunu,
ngoba usayitsheni usethatha ucingo bathi ukubonisana ngalo kungathi
bayaphikisana noma kufanele bamnikeze yini lona noma qha, usayitsheni yena uthi
makanganikezwa.

Wafika-ke esangweni waqonda kuNdlovu ukuba amsize ayombizela uNgobese lona
ofundela ubudokotela lapha ngaphakathi.

UNgobese wayekutshele ukuthi ufundela ubudokotela lapha eWits? sekubuza
uNdlovu njengoba nguye obhekene nesango lokungena abahamba ngezinyawo kanti-ke
uMchunu yena ungenisa izimoto lezi asayinise abashayeli uma esezwile ukuthi
kungabe bazofunani.

=Kaniti, ntate, kifuna yena Ngobese=. 

Uqedile iminyaka emihlanu lapha efundela ubudokotela.

Kuzikhalela uNaomi eneka izandla ezilungisa ubala nakhu ugqoke umfaniswana
yobuhlengikazi kanye nebhantshi leli elimnyama elinomfaniswana ebomvu eligqokwa yibona abahlengikazi.

Bathule babhekane oMchunu benoNdlovu.

Nayo lentokazi bayibhekisise.

Cha, yona abaqali ukuba bayibone lapha; konje isuke ifike nobani kulaba
abafundela ubudokotela?

Kube nguMchunu oyikhumbulayo.

Enwaye impandla uma esekhumule isigqoko lesi sobuphoyisa lapha.

Lonke ilanga lanamhlanje nezisebenzi ezinye ziyamangala nje ukuthi ngabe
uZungu uguqulwe yini.

Akanamusa nje.

Kanti nguyena abebezama ukumlingisa bonke ngokuba nobuso obungenguqunguqu.


Unele abe yedwa nje, enhliziyo yakhe ididizele, abone esejuluka nje. 

Kudamane kufika izwi likanembeza lisho lithi akayeke indaba yokuthatha
imali engayinikwanga ngoba uzozibizela amaphoyisa.

Kuthi esekhiphe indodana yakhe ejele isikhundla sayo siyovalwa nguyena
uqobo.

Kusho ukuthi ngcono vele ayeke ihlale ejele indodana kunokuba aze ebe kanti
igama lakhe bese lilihle kangaka. 

Athi uma esebuye ezihlola zonke izinto aqiniseke ukuthi uMaDonela ngeke
abone.

Unemali eningi, futhi akusumuntu onaka izinto kangako.

Kwenye inkathi yena wakwaZungu uke athole imali enkulu nje amnike
uMaDonela.

Futhi-ke ngisho kungalahleka imali manje abasoze basolela kuye.

Kuyophuma inqina nje kupeketulwa kwezinye izisebenzi ngoba kwaziwa ukuthi
yena akasoze athatha lutho anganikiwe.

Nokho inhliziyo yakhe ibe ilokhu ibuhlungu noma enayo nje lemibono.

Ngakusasa avuke ahambe uMaDonela nomkakhe, imoto ize iyoshona ezinkalweni
kude eyibuka uZungu.

Lanele langena endlini nje, inhliziyo yashaya ngamandla ekhehleni.

Sekuyiso phela isikhathi sokuba lenze into elingazange liyicabange selokhu
lafika lapha.

Futhi alizange nje lafundiswa lendlela.

Sekumele lizinikele nje.

Bese liqala ukusebenza njengasemihleni.

Lihambe lishanela lize lingene endlini.

Lishanele phansi.

Lesule lesula, lime. 

Liqalaze ngewindi.

Emva kwalokho liqale ukwesula izintuli nokungcola ezitulweni ezilapha.

Uhambe impela uMaDonela futhi akukho muntu ozongena lapha endlini.

Selisele lodwa ngempela lapha endlini, futhi kalinakubuzwa muntu ukuthi
ngabe lenzani uma kukhona elikwenzayo lapha endlini.

Nezihluthulelo zezindawo zonke ezibalulekile uyazazi, futhi angazithinta
ngokuthanda.

Ingani isethenjwa soqobo.

Kumele silungise kuwo onke amagunjana nala okungangeni muntu omunye kuwo.


Beseliwuthathile ukhiye wekhabethe lapho kuye kuhlale khona imali namanye
amabhuku kaMaDonela.

Ngiqala ukufundisa nje ngingumuntu ozimisele ukuthi angisoze ngaphambuka
endleleni engayikhonjiswayo.

Enyakeni wokuqala khona ngazibonela nje ukuthi kunzima phandle lapha,
izimpisi zibhokile.

Pho nami ngiyazibonela nje ukuthi ngisangcwele impela, angisoleki ndawo.


Pho-ke uma umuntu enento abambelele kuyo enjengenkolo kuthi noma kufika
izikhukhula abambelele.

Nami ngizabalaza nje ngiyathokoza ngobo ngibona ukuthi kuyothi
sebengithatha abangithathayo ngibe sengimsebenzele umama ongithanda kangaka.

Futhi ngiyobayisifundo kubantu bangakithi abesaba ukufundisa amantombazane
bathi azokonakala izimilo.

Waze waphela golokoqo unyaka ngisazabalazile ngoba ngikubona okungamahumusha
lokhu ukuthi akunanjongo etheni kukhuluma nami nje.

Futhi kuthi uma ngikuphosa esikolweni senkolo eyinsika yami kubelula lokhu.

Ngikubone nje okunye ukuthi kuzama ukuzenza amakholwa kuthi kuzongithola
ngesu.

Ngingasho nje ukuthi kwakuze kube nguSipho lo owayengcono ngoba elandela
ezindabeni zasesontweni.

Kodwa naye angicasule ngoba ebhema.

Kwase kungena ubusika ngakho amacece ayeyinsada.

Abanumzane babekhulisa amantombazane abo, babezihlaba ngazimbili
ngazintathu izinkabi, lungekhonto yokuthi inyama ingahle yonakale masinya.
 

ULamula wayesezwile ukuthi kuzoba nelinye futhi icece ngakusasa. 

Ngakho wanquma ukuba angaphindeli emumva engazange edlulise uthi lomzimba
futhi kuMkabayi.

Walala ubuthongo obumnandi-ke umntaka Dlabazane.

Ubuthongo abulala athi kazi kuyosa nini.

Ngakusasa wake wathi ukuxoxa ngezwe lakwaZulu nezinsizwa zakwa Khumalo
lapho ayekhuleke isiKhundla khona.

Wajabula ukubona ukuthi zimesasele kanti futhi zingamadlandaba.

Amaxoxo asheshe abuyela kumntwana wenkosi uJama, inkosazana yakwa Nobamba.

Abe makhulu kakhulu lamazwi ezindlebeni zika Mkabayi.

Akhumbule ukuthi nasendleleni ubebingelelwa ngamazwi acishe afane nalana.


Ngenkathi enqamula emizini yothulasizwe bombuso.

OBiyela, oMpungose, oNtombela nabanye ukuphawulile ukuthi lomoya wegugu
nesasa ayebingelelwa ngawo eya emkhosini kwaBulawayo kawusekho. 

Abantu babelusizana bekhathazekile.

Bonke bebenovalo entanyeni kuhle kwenyoni yona ehlala yethuka izanya ngoba
yazi ukuthi ingahle ibe ukudla kwezagila noma nini.

Aqale ukuzisola uMkabayi.

Okusho ukuthi wathi ukuba abone ukuthi izinto zihamba kahle mhla eye
emkhosini kwaBulawayo; wabe eseba nokudebesela okuthile.

Akabe esawunaka umbuso kaNdaba.

Kodwa phela wayecabanga ukuthi uShaka uqhuba ngendlela.

Abanumnzane edlula kubo babekufakazela lokho.

Yilokho okwamenza ahlale phansi akhihlike.

Kanti kuzothi kulokhokuhlala kwakhe konakale izinto.

Kusho khona ngempela ukuthi umbuso ufana nenkomo yona okufaneka ihlale
yelusiwe.

Nxa ungayelusi intshontshwa ngamasela okanye ithunjwe ngaba phangi
kungenjalo kwayona inkomo leyo ikudalela amacala ngokudla amasimu abantu.

Kodwa phela ubecabanga ukuthi isizwe sesimtholile umelusi onguShaka,
umelusi obedlula bonke abanye.

Nakhu-ke uDingane esembingelela ngalamazwi ashaqisayo,

Nokho ucabanga ukuthi isikhalo esikhulu uyasazi.

Abantu abaningi edlule kubo balibekile elokuthi uShaka ulibhubhisile izwe
ekushoneni kweNdlovukazi, uNandi.

Umthetho kaShaka wokuthi bonke labo abangamlileli mababulawe waletha
olukhulu usizi ezweni.

Baningi abafayo bengenacala.

Abanye babekubulala hhayi ngoba benamagqubu nawe kodwa ngoba befuna
ukuziveza nokuzenza bahle kuShaka.

Kuthe lapho abantu sebecabanga ukuthi seledlule lelofu elimnyama, uShaka
wabuye washaya eminye imithetho enzima esizweni.

Phela wanquma ukuba kuzilwe unyaka wonke.

Wathi amadoda azile amakhosikazi awo.

Inkosikazi etholakele, ikhulelwe ngalesosikhathi ibulawe.

Wathi amasoka azile izintombi zawo.

Wathi izinkomo ezizele zingasengwa, amankonyane ahambe nonina.

Wathi amasimu angalinywa.

Aselinyiwe angahlakulwa.

Ukudla kwangcengca okhuleni abantu baqothulwa ngumshayandawonye.

Phela ichwane lemvubu alikaze lidliwe yingwenya qede kucwebe iziziba.
Ngeke!

Asho sengathi uphelelwa umoya. 

Athi qimu ngomhlane.

Aphuthume kumkakhe elandelwa nguJakobe.

Umuntu useyimbune nje.

Bamthele ngabandayo, athi ukuqabuka.

Mnewethu! Sesiwuzwile umbiko wakho osidabula izinhliziyo kabili.

Akukho esingabe sisakukhuluma uma sekunje.

Ngicela ukusishiye, Ndima, kesishaywe umoya.

Qhubeka nokufuna, mnewethu, kodwa usazise uma uthuke uwuvusa umkhondo.


Empeleni sengathi ungawuvusa ngoba kungenjalo asisayuphinde singenelane.


Angikusongeli ngokusho njalo, kodwa ngithi ake usishayise umoya.

Nathi sizosale sifuna ngendlela esifuna ngayo.

Ngikuzwa kahle, ntandane kababa. 

Namazwi aqatha owasho kimi, akufanele mfowethu, ngakho angikubambeli gqubu.


Ngiyazi nginecala.

Nokho ngizolithwala.

Elokugcina nje wukuba nginikhumbuze ukuthi nakimi kusika njengoba kusika
nakini.

Kazi usho okunjani ukuyingena ngoba uthe shi.

Isimanga wukuthi muva nje unolukhulu uzwelo ngoNdima.

Kazi ukuthengisele inyama yamalini.

Mina nje ngiyintombi kaMkhondolo akudikizi ngisho inqulu ngoBhekuzalo wabo
lowo.

Futhi nje noma angalubheka uzalo, uyobheka lolo lwakwaNdima, hhayi
olwakwaThango.

Asazike njengoba engabonakali nje ukuthi uyolubheka kwabaphansi yini lolo
zalo.

MaThango asehlukane ngingaze ngikwenze kabi mina. 

Ngiyabona awubazi abantu wena.

Ukuba wumngani wakho ngeke ngikuthenge ngokuchwenswa nguwe mina. 

Uma ushiseka ngezomndeni wakho ungalokothi ugaxe uThembi phakathi.

Sala sikhohlakali ndini. 

Hawu! Kazi ngangicabanga ukuthi ungaba ngumngani wami nje ngangiphuze
obamaganu yini. 

Mngani wami, asingaxatshaniswa yizinto ezincane.

Ithafa lagcwala izinqola zamaBhunu. Wasuka-ke uMnumzane uPieter =Retief=
nabathile abangafikile emashumini amabili, behamba neNgisi elalizobahumushela,
baqonda khona eMgungundlovu emzini omkhulu kaDingane.

Amehlo akhe aba esinye isimo manje, kawabesagcwala igazi.

Asuka akhanya aba izinhlansi.

Avuleka athi bha, okwawomuntu ovuleka ingqondo ebona izinto akade
engaziboni.

Kwabonakala ukuthi impi akade eyilwa nenhliziyo yakhe uyinqobile.

Usekwazi azokwenza.

Waphefumula kwasengathi umoya uphuma wonke emzimbeni.

Uthe esuka lapho wayebiza inceku, ethi kayibize uNzobo, ithi ingambiza
ilethe izinkamba ezimbili zotshwala, olunye ilunike yena uNzobo, olunye
luzophuza nguye uDingane uqobo lwakhe.

Wangena uNzobo, kodwa uDingane kazakhuluma naye, wamhlalisa ngesandla
phansi.

Wahlala uNzobo emangele ukuthi ingabe kwenzenjani; naye uDingane uzihlalele
laphaya enhla nendlu kuyo indawo yakhe ayejwayele ukuzihlalela kuyo.

Dukuduku angene uSilwane ephethe ukhamba lweNkosi, alubeke phambi
kukaDingane.

Aqale akhuleke, besekhothama esusa ingwebu.

Aphume futhi, usebuya nolukaNzobo.

Uselubeka phambi kwakhe' ekhothama esusa ingwebu.

Uzithulele uthe du uDingane' ubheke phansi.

Selokhu engenile uNzobo amehlo kaDingane kawahlangani nempela nawakhe.

Uzibhekele phansi. Useqala ukushaywa uvalo manje uNzobo.

Usezifuna enhliziyweni ukuthi angabe wenzeni konje angase abulawele lona
nguDingane.

Ayigeqe impela ingqondo yakhe, efuna isici angabe usenzile esingabangela
iNkozi yakhe imbulale kabi, angasitholi: kodwa uvalo lugcwale enhliziyweni
yakhe; ezwe efikelwa ukubanda emzimbeni sengathi ushaywa umoya woKhahlamba.

Ethuke agxume uNzobo lapho ezwa izwi likaDingane kade engalilindele, futhi
libanda kangako.

Iningi lawo impi yawafica elele ebusuku.

Into eyaba buhlungu kakhulu ukuthi nezulu labe lingelihle neze
ngalezonsuku.

Lalide lina nsuku zonke, namaBhunu ehleli inhlalo embi yokukhandleka
impela.

Yawafikela impi ebusuku engazelele lutho nempela, kade ezingela nje emini,
amakhosikazi ezihlalele emakhaya nezingane.

Phela labo babesalinde ukubuya kukaPieter =Retief= neqembu lelo ayehamba
nalo, kuyiwa eMgungundlovu.

Wazenzela emaBhunwini elele ebusuku, kazakhetha ndoda, nkosikazi, ngane,
wabhokoda ngemikhonto, igazi lagobhoza okomfula.

Into eyabambi futhi ukuthi imizi yamaBhunu yayigqagqene yonke: omunye
ulaphaya, omunye ulaphayana.

Kawakwazi ukushesha ahlangane azivikele - azumeka.

Kodwa kuthe lapho impi isabhubhisa kweminye imizi babevuka abakhelene nayo
abanye, bezilungiselela ukulwa; bazidela amathambo, abanye babhaca ezintabeni.

Kuthe kanti ethi uZulu ubesewaqedile ebusuku, kanti amaBhunu ansondo
asindileyo alindele ukusa.

Asehloma ephelela.

Lithe lithi chaphasha ilanga, liphuma, sasikhala isibhamu.

Ayafika belu amanye avela kweminye imizi.

Afika esethukuthele asexhaphe igazi.

Izinqola lezi asezimise zaba yizigungu, wawubona ngamehlo nemilomo yezibhamu
kulunguze ezintubeni.

Izibhamu sezihlohlwa ngamakhosikazi nabantwana.

Waqala uZulu ukuhlehla manje.

Uthe ukuba ahlehle, aphuma manje ezinqoleni amaBhunu, amsukela uZulu.

Lapho kwafa abantu izinhlangothi zombili.

"Hawu, nithini?" kubuza uDingane, egxuma.

Ngamthethelela ngoba eliqhawe.

"Hawu, kasazi nathi, Nkosi.

Ubesibizele utshwala bakhe.

Kepha kuthe lapho buthungwa sabona umhlapho untanta phezulu.

Kubuzisisa uDingane, sengathi keziswanga.

Usethuma uNdlela uDingane ukuba aye kobiza uSokufoca.

Uthe lapho esefika naye wammisa phambi kweNkosi.

Wasethi kuye uDingane: "Sokufoca."

"Ndabezitha." Useguqa phansi ngamadolo.

"Qha, Ndaba, kangisiye, Nkosi.

Nami ngethukile kakhulu lapho ngibona umhlapho untanta etshwaleni bami.

Mina bengithe bekuqondwe ukubulawa mina nje, Ndaba."

"Nxephe, Ndaba," esezikhalela uSokufoca.

"Nami impela kangiyiqondi nempela indaba yalobutshwala."

"Kulungile-ke, Sokufoca, hamba."

Hawu, bamangale bonke lapho bezwa uDingane ethi kahambe uSokufoca
engambulali.

Kanti baluqeda lolu uSenzangakhona. Useza. 

UDingane wathuma uNzobo ukuba ayekobiza inyanga yokubhula.

Yafika inyanga yanuka yena uSokufoca uqobo, yathi ubefuna ukubulala
izinduna ngoba ebanga nazo ubunduna.

Wabe ngasenakuphika lutho emuva kwaloko uSokufoca.

Wabulawelwa kwaMatiwane.

Wabathatha abantwana bakaSokufoca uDingane wabagcina esigodlweni sakhe.

Kaze ababulala.

Okwaba kuhle kakhulu impela yikuthi inkosana kaSokufoca uTokothi nayo
kayibulalanga athi ingase ifuze uyise ibe ngumthakathi.

Qha; wayinqumela izinkomo wathi kayakhe umuzi wayo.

Kwabahlaba umxhwele abantu lokho kwenza kweNkosi okuyimvelakancane.

Nababemkhalela uSokufoca baneliswa lapho bebona iNkosi iziphathe kahle
izintandane zakhe.

Kuthi uma sekuhlangenwe nje kuxoxwe ngalabantu, kukhonjiswane nezithombe.


Sengizotholoza nje mina, akumnandi-ke lokho.

Nokho-ke lobobunzima abukangigudluzi emgomeni wami.

Kwathi ngelinye ilanga sisesitolo nenye inkosazana esasifundisa nayo
kwangena insizwa.

Ingamunwe nje ifake iyembe elimhlophe elinemikhono emifishane.

Nesikhindi esimpunga, namasokisi ansundu agamanxa ezihlwini.

Emehlweni lapha ifake izibuke zelanga.

Amadevu lana iwancwele ngobunono obukhulu.

Yangena yafike yathenga iphakethe letiye.

Ithe uma iphenduka ibheka ngakithi ngashaywa uvalo engingalwazi ukuthi
luqhamukaphi.

Ngase ngiphenduka ngibuka ezimpahleni.

Izinkulumo zabantu nazo azipheli edolobheni laBantu besho lokhu nalokhuya
ngaye uMaNkosi nendodakazi yakhe lena ehlala igqoke ijazi.

Babodwa asebebuza ukuthi kanti yena uThulisile alisapheli yini lelikhefu
lakhe, ngoba abahlengikazi abanye banikezwa inyanga kube kuphela, kodwa yena
nakhu esegamenxe enyangeni yesithathu.

Naye uMaNkosi akasabonwa ngisho nasesontweni.

Bobabili bagoyile ekhaya lapha.

Uyasoleka uThulisile.

Waba yinkathi eselweneka udaba lonke uXhakaza nesisusa sengxabano kanye
nalobuqili agcine esebenza uZungu behlangene noMaNkomo.

Eme lapho isikhathi eside, uyasuka lapho usebuya nenja lena yalapha ekhaya
eyidonsa ngeketanga layo afike azoyikhuleka ngakulelisango eliseduze kwelawu.

Nango-ke esethi usaya ngaphandle uzosheshe abuye. 

Omunye umcabango wami wathi angihambe naye, ngabuye ngazikhuza ngathi
njengoba esezoba ngcono nje, akusamele ngimxine ngokumqaphela njalo.

Muntu uzobuya, muntu uzobuya, phinde uSiziba.

Akusashiwo-ke manje ukuthi liyaduma izulu.

Angikhumbuli impela liduma kanjeya.

Ngize ngizilahle manje ngiyotshela abafana bami kwenye indlu. 

Umqondo osifikela kuqala nje ngowokuthi usephindele kubo uBiyela.

Sibuye siwushiye lowo sicabange ukuthi kumele abekhona lapha ngaphandle.

Seliqala ukuqhabaza manje. 

Hayi, sithi ukuphikisana sibuye sibone ukuthi ngcono sizilahle siyocinga
sizungeze umuzi.

Qha, ngibaququdise abafana laba engihamba nabo ukuze bangalimali.

Sathi lapho singaphandle sahlangana nohlabayo umbani lo, safumbeka phansi.


Sesibuzana ukuthi senzenjani uma sekunzima kanje.

Kubonakale ukuthi kungaba licala elibi uma uSiziba lingamqeda ephandle
yedwa izulu, kuzwakale ukuthi thina besikhihlikile nje, singaphumi nqina. 

Ngabatshela abafana ukuthi asiqhubeke.

Manje sizama ukulalela ukuthi ngabe asizukuzwa msindo yini.

Sithi yaluyalu, sime.

Kelithi nqamu ukuduma.
Sizwe kancane kunkeneneza phansi emhosheni.

Mhlawumbe nguye.

Kumnyama belu manje.

Indlela le size siyibone ngakho ukubaneka.

Sithi sisehla sizwe ukuthi liqala ukuwisa manje.

Singqikaze futhi.

Kodwa ngoba nakhu sesiwuzwile umsinjwana, ngcono siye phambili.

Hhayi suka! Umuntu aphoxe ngisho abantu angabaziyo.

Abheke uKhumalo ngelengulube, esezibambe edanda.

Izihlathi ezimpofu seziklwele zabomvu tebhu.

Yikho lokho njalo engingakufuni, Simangele.

Okwakwabani nje ukuba intombazana ibe nabahlobo besilisa.

Ngilo ngisho kancane belu ngithi kuzofuneka uwushiye phansi lo msebenzi
owenzayo.

Wu! A! Ungathi ngiyabona.

Bengivele ngibona, dade, ukuthi kukhona okukushisayo.

Kanti akunjalo-ke okaXaba umntwana.

Ungibheke kahle, mani, Khumalo.

Ungangithathisi okwephepha mina.

Futhi nje le mingcele ongishayela yona angazi ukuthi wena uyishayelwa
ngubani ngoba kungathi imisebenzi yethu iyefana nje.

Wena uhlale udidizela neziguli zabesifazane laphaya eBhara kodwa awukaze
ungizwe ngithi shu. 

Angiphathi khona usutatazela nezidudla ezikhulelwe ungazazi nokuthi
zakhuleliswa ngubani wakwabani, wakuliphi ikheli nenombolo elokishini.

Usuyabheda-ke manje. Mina ngizosuka...

Uzoqala inkulumo kuthi lapho sengikuphendula bese ungisongela.

Kuhle ngoba kusheshe kuzwele ...

Isimanga sokuthi usuveza ubuwena kumuntu ongamazi...

Xola Mbokazi, ungawanaki amaqaba aseSoweto.

Naye ezama ukuziqinisa.

Lesi siphoxi-ke ngumyeni wami, uKhumalo.

Ungudokotela laphaya eBhara ... E....

Isicelo sengonyama yasoNdini ngisazi njengoba ngizazi, Ndabezitha.

Amazwi aso ankenteza ezindlebeni zesilo, ayankenteza nakwezami.

Pho! Ngasitha, linye elami.

Ngithi thina esikwelimagade sidukuza oswini lwenkomo.

Kumnyama, tsu kusebusuku, Ndaba.

Asicele bona abakwelezibangamlotha basikhanyisele.

Asicele kubo basihlahlele izindlela namazibuko.

Ubhekise enyangeni elokhu igqolozele amathambo ayo, ithe ngxi ngazo zombili
izandla phansi.

Ubaba wangidonsa ngendlebe esegqashuka, Khukhuva, wathi ngize
ngimphindiselele kuZibhebhu.

Awaqoqe amathambo awabuyisele engxoweni yawo qede awanike inkosi acele
ukuba iphefumulele kuwo qede awachithe futhi.

UDinuzulu noMankulumane babhekane, bakhathazekile.

Baphinde bagqolozele inyanga.

Makhosi! Yebo kunjalo ... Ndabezitha, ngibona yona kanye indlondlo yakoKa
Tshana.

Ngibona yena kanye uJininindi omnyama evathe isiphuku sengwe.

Ngiyesaba lapho ngibona ingonyama eseyakhothama ifulathele umuzi wasoSuthu.


Iso ilibhekise ngasezintabeni zakwaHlabisa, khona kanye kwaMandlakazi.

Ndaba, lifana nonyazi lwezulu.

Sengathi elengwe ... sengathi elengonyama.

Akhuleka aze asikaze ngezandla.

Kazi usakhulekani nxa sekunje, Mkhatshwa.

Kazi usakhulekani nxa ubaba eseze wangifulathela ngenxa yokwehluleka
ukufeza isicelo sakhe.

Ngiyakhumbula ungidonsa ngendlebe uthi ngize ngikuphindiselele kuZibhebhu


Makhosi! Ndabezitha, ngibona impi yenkosi.

Ngibona amabutho oSuthu, Ndaba. 

Wo! Yeka uSuthu olumpondo zigubuzelene.

Yek' uSuthu oluminya amanzi luwagojele.

Kangimniki lutho uZibhebhu.

Ndabezitha ngibona amabutho esilo enhlakanhlaka.

Impi isabe iyawakhe umkhumbi ngiwubone ubhidlika.

Isho inkosi ime ngezinyawo negalelo layo, isikaze ubala.

Phinde! Ngeke, Khukhuva! Ngiyifunge inkosi iseNkandla, phinde!

Iqhubeke inyanga lokhu sekuyacaca ukuthi akekho osalalela omunye.

Ndaba, uSuthu ngilubona luphinqilika, lujilingana kuhle kwemamba beyicibe
ngejozi ekhanda, bayithunga bayihlanganisa nomhlabathi.

USuthu kalunawo amandla okuvuka, lume, lugadle.

Yilolo-ke, Ndabezitha, usu lwenkomo esidukuza kulo.

Nina bendlu yamandla, kulukhuni.

Ngibe ngiyabuze kwabaphansi bathi lokhu kwenziwe ngabomu.

Impi yenkosi inyathelwa yizinkomo zakwaMandlakazi.

Sonke isibaya sakwaMandlakazi siyicindezele ngazo zozine. 

Ngibuzile, Ndaba, ukuthi kubangelwa yini lokho na.

Athi amakhosi lana ngamalumbo enziwe ngabomu ukuze indlondlo yasoSuthu
ingaphindi iliphakamise ikhanda ngenjongo yokugadla kwaMandlakazi.

Amakhosi angikhanyisele, wena wengwazi.

Athi amakhosi kwathi ukuba ihlangane yehlukane oNdini, UZibhebhu wathatha
izikhali zengonyama eseyakhothama.

Wathatha wona kanye umkhonto wobukhosi nesihlangu sengonyama. 

Wazinika inyanga yemilingo ukuba izibhile.

Zabhilwa ngezintelezi ezinamandla nemikhando.

Awubheke nje, ubuqaba bukaVusi! Ungiphazamise ngisathi ngiyamazisa njalo,
Bhuti.

Kunamhlanje nje zigqitshwe esibayeni kwaMandlakazi zacindezelwa ngomquba,
zinyathelwa yizinkomo ngezinyawo imihla namalanga ukuze isilo sasoSuthu
singaphinde siliphakamise ikhanda, singaphinde siwuvuse umhlwenga nanani.
Makhosi!

Ngikwazi unjalo-ke, wena kaSomaphunga.

Ungabe usapholisa maseko nduna yami.

Ekhaleni lempi ngifuna ukukhankasa ngoFalaza.

Kanti uPhefeni yena useyoba yisifuba sayo.

Uwachazele amabutho, Ndwandwe, ukuthi namhlanje sikhuluma sileleze,
sikhethe amabala okwabantu bewela exhaphozini, sithi uJininindi wamelwa
yinhliziyo.

Kuhle laziwe iqiniso namhlanje.

Kayizimelanga leyo nhliziyo. 

Yamiswa umankanazi wedliso elalilunjwe kuleso sigaxa somkhusu ubaba ayidla
qede yamudla.

Wafa ujuqu umuntu kade ephile saka.

Uqinisile, Ndwandwe, size simqaphele umntaneNkisimane.

Yiyo iNkisimane eyakhipha ubaba esixhotsheni saseNkandla, ezibhacele
kubantu bakhe abethembekileyo bendlu kaDlaba.

Wamdoba uFini wamletha eShowe kanti uzombambela abakwaMandlakazi abamcupha
ngeqatha lenyama wangadabula.

Sengiyahamba, Ndwandwe, ukuleva okwesimame; okwamanina.

Ungenqeni ngoba ngizokhuphukela eMahhashini, ngifike ngithathe injomane
kanye nezingibeli ezimbili ezizongiphelezela, umntwana uMabhekeshiya waseMgazini
kanye noLokothwayo waseMangadini.

Elokugcina eliyoba wudosi oyoshunqisela ngalo amabutho ami yileli: mhla
ubaba esegqabuka, emva kokungidonsa ngendlebe, walayela ngelokuthi mhla siphuma
le mpi uyobe enathi.

Ngimfung' uMeyisile kababa, uZibhebhu kangimniki lutho.

Agxume abheke emsamo ahoshe isijula ezintingweni abuye izithonto afike
ageme uKhukhwa.

Sengathi ngizowukhomba umuzi onotshwala namhlanje.

Ngisho phela ngoba wonke umuzi wenkosi uqashiwe.

Bengithi ngiyazethusela kuMankulumane ngithi angangiphazamisi ngikhuluma
namakhosi.

Uyadlala ngesihlakaniphi esidala.

Waphekwa netshe kwavuthwa lona kuqala loya. 

Sibondwe sinye kwaNdlunu, ngiyazisa.

Kazi ngizotshelwa ngubani ngingenhloli ukuthi izinto zimi kanjani.

Wala waphetha uMankulumane, wathi angiyilwe lapha ngezihlazi zami.


Asho abheke ekhohlombeni lakhe.

Alithathe alibhekise phansi.

Amakhubalo athi wulukuhlu.

Athathe impanjana ayiququde.

Wo! Hhe! Sengethembe wena ehlulamanye.

Athathe okusathambo.

Sengethembe wena mhlathi wengwenya, umhlath' ongehlulwa thambo.

Akhiphe izinsizi azithele odengezini olunamalahle.

Athi ukuvuthela kusuke isobhu sentuthu.

Naye uZibhebhu lowo kangimniki lutho nehhashana lakhe elimhloshana. 

NginguKhukhuva mina.

Imhile intuthu odengezini akhwehlele.

Hhayi! Bangiqaphile impela ingabe batshelwe ukuthi ngizobaleka yini. 

Kodwa phela uma amabutho ebuya kuthiwa impi idle amahawu komele ngicele
khona empunzini ingeboleke lokho okwayisindisa emachalaheni.

Amathambo ami awangilahli nokho, kepha ngizwa nginetwetwe.

Ngizwa kuxega ibheshu nesiphenama salo.

Kazi kunjani kwaNdunu.

Uyadela uMakhasana. Seliphakeme manje ilanga.

Sibondwe sinye, ngiyazisa.

Uma sezizwakala izinhlabamkhosi kobakuhle ngiphume sengathi ngiyochitha
amanzi.

Ngiyogudla indlu nje kanti sekuyasuka lokho.

Labo gqayinyanga abalokhu bebhanyazisa amehlo sengathi yizikhova bayozwa
ngendaba ukuthi useshaye wachitha uKhukhuva.

Phela wukulinda igodi lokhu.

Akusadlalwa manje.

Ake ngiphinde ngichithe amathambo ami ngizwe ukuthi sekunjani manje.

UMusa-ke naye uthe angabuya esontweni, wase ezihlalela lapha endlini ethi
uyafundafunda, kodwa sabhoka isizungu yize ubeziduduza ngokuvulela umsakazo.

Uthe ngoba nebhantshi ubefike walikhumula, wase ethi okungenani makelule
izinyawo akashaywe nangumoya nakhu ngisho nakhona lapha edolobheni laBantu
eMpophomeni, ugcina nje ebuka ekude.

Avale-ke endlini bese ezihambela nje edla ingadi bese indlebe yakhe
ithathwa yinhlokomo yomsindo abantu bememeza, abanye beshaya izandla bese
ekhumbula ukuthi konje bekuke kwaxoxwa ukuthi kuzobe kufike abadlali
baseSweetwaters abazobe bedlala neqembu leli lalaphaya eNjolobeni.

Aphelela kuyena wonke amanzi lawo angcolile.

Ucwecwele kuwona amazambane wabuye wawagezela kuwona futhi - anodaka kanye
nawo amakhasi lawo amazambane.

Eme lapho aphubuke ahleke. 

Umame naye adinge ukuthi kodwa uzoxolisa athini ngalento aseyenzile.

"Hhawu, ngixolele kakhulu, nfana wami, bengingakuboni!" sekuzikhalela
lomame abasonta naye laphaya eWeseli, uMaNkosi.

"Ngixolele kakhulu bandla, thisha.

Okungenani, sala sewungena khona lapha endlini ungaze uhlekwe abantu
abadlulayo, mfana wami."


Naye bandla uMaNkosi usebhajaza nje ukuthi kodwa lomuntu amthele ngamanzi
angcolile uzomenzenjani.

Phela uma bekuyilaba abalapha edolobheni laBantu, ngakube sekukhulunywa
ezinye zisuka nje phansi, ngoba bona abasichithi isikhathi nakancane - babuza
sebegalele.

UMusa bese elihlangula ikhasi leli elilenga kuye ehlombe, kodwa lusale lona
udaka lapha ejezini naseyembeni namakhasana katamatisi lawa abelapha emanzini,
bese elandela lomame beyongena endlini.

Naye phela uMusa wethuke ngakhona. 

Athi uyaluthatha ucingo lolo, ethuke seluqathakele phansi.

Alucoshe uMtshali bese ebona ukuthi isandla siyaqhaqhazela, sesinedumbe
lapha kuMusa.

Amtatamise aye amhlalise phezu kombhede.

Obembuka uMusa ngenkathi ezihambela eziqinele, eyoshona endlini yabo,
uzibonele uma esehamba kancane ukuthi kukhona okonakele, ngoba nakhu esexhakwe
nguMtshali sebeyongena endlini.

Naye lomfana waseposini bambonile eyoshona ngakhona esikoleni. 

Lwaze lwavulwa uyena uMtshali esemnikeza uMusa ukuba alufunde.

Ucingo lubika ukuthi uMaMhlongo useze wathuthelwa esibhedlela kwaMakhotho
=McCord's Hospital=.

Kuyisifiso sakhe uMaMhlongo ukuba ambone uMusa.

Laduma-ke manje ikhanda kuMusa: uzokwenzenjani lokhu nemali kayikho
njengoba inyanga izophela ngesonto elizayo.

Ibhuku lakhe, leli akhweza kulo, angaze ayokhipha eMgungundlovu.

Kube nguMtshali-ke manje osemduduza ezama nokummisa isibindi, ngoba nangu
esechiphiza izinyembezi.

Bayixoxe nayo indaba yemali kuthi bengakaqedi, nakhu sekudum' ithekisi
khona lapha egcekeni sekuphuma uMaNkosi ephuma eqonda khona lapha endlini.

Usho njalo uMaNkosi uyeza uqonde khona lapha endlini yezimpohlo.

"Bheka, ngoba lufika nje ucingo, ubesangilandisa ukuthi unina ugula kabi
kanti nalu ucingo lusendleleni .... muphi yena uMusa ngimbone?"

UmfokaMtshali lokhu yena akasiye nomuntu ojwayelene nabo oNaNkosi laba,
futhi akasiye nomuntu okhulumela futhi, wasimze azithulele nje agqolozele
uMaNkosi ezwe kuthi xhifi uma emuzwa impela esembiza ngegama uthisha Xaba.


Ngisho njalo, uthisha Xaba?" lisho njalo liyasondela ishobolo elinguMaNkosi
- uxamu kavinjelwa ongabuzwa.

Cha, uMtshali ayivimbe indlela ngokuba eme khona emnyango uqobo.

"Uma ungafuni ukuba ngingene, ngibizele yena avele lapha khona sizohamba
naye uma ngabe uya ngaseMgungundlovu."

"Odokotela bafike bathola ukuthi isifuba sakhe kasizwani nendawo ephakemeyo
futhi emakhaza njengaseGoli yikho nje ebuyile uThuli," sekusho uMaNkosi uma
ekhonzela uThulisile kuMusa behlangana esitolo. 

Azethukise naye uMusa kube sengathi lendaba uyiqabuke ngayekhona lapha
kwaNogqaza.

"Into nje nami, ndodana, uma sengikhuluma iqiniso lonke, ngangivele
ngingathandisisi ukuba uThulisile aye ezibhedlela zaseGoli futhi abe kude
nasekhaya.

Ekuhambeni lapha, umntwana uhlangana nabantu bezinhlobonhlobo zezimilo
abanye abangenazo uqobo." 

Sekusho ishobolo elinguMaNkosi mhla behlangana okokuqala selokhu bevulile.


"Cha, Mame, ngakube kade ngafika, into bengingazi ukuthi ulapha kanti
uThulisile," sekulandula uMusa.

Ngisho nabantu balapha eMpophomeni bambalwa kakhulu asebeke bambona
uThulisile.

Bagcina nje bezwe ngendaba ukuthi ikhona indodakazi kaMaNkosi.

Uma uqabuke wambona, uyomfica egqoke ijazi ngisho noma libalele kanjani.


Akalubeki unyawo esontweni.

Kuwona nje lawomasonto, wethuka uMusa, ngoba esethola incwadi eyayivela
kuLungile esibhedlela.

Kulencwadi kwakukhona incwadi eyabe ibhalwe ngowesifazane isongela uLungile
ukuthi makehlukane noMusa uma engafuni ukufa ngokubulawa ngezandla.

Isizathu salokho, kusho umbhali wencwadi leyo, wukuthi uMusa unezingane
ezimbili naye umbhali.

Ekuphetheni kwencwadi, angaze alibhala igama lakhe.

UMusa uthe uma eyifunda incwadi lena ebukisisa nemvilaphu, wathola ukuthi
yabe iposwe eMgungundlovu.

Wathula wathula wase eyithatha incwadi ngelinye ilanga ntambama,
esevakashela kwaMaNkosi efika ezidlalela ugubhu njengokujwayelekile.

Uthe uma esehamba, wase eyishiya ngabomu yona incwadi leyo phezu kogubhu.


Walindela-ke ngakusasa ethi bazothumela babuze ukuthi akakhohlwanga yilutho
yini ekhaya ngangayizolo, kodwa phinde babuze.

Wathi noma esefika yena qobo lwakhe ngeSonto, ethi bazoke bambuze, noma
kambe bamtholisele ngayo incwadi leyo, phinde.

Kwazikhanyela ukuthi kanti lokhu abekuzindla ukuthi ngubani owabe ebhale
leyoncwadi, wazithulela umntakaXaba wayethumela abakhongi ngePhasika ukuba
bayokokha umlilo kwaGumede.`

Athule lapho umfundisi Mahlombe abheke phansi ehluleke ngisho
nawukukhuluma.

Okokuqala, ubengazange akasho ukuthi osifundile isahluko leso makeze lapha
ngaphambili.

Bekwenele nje ukuba uma uGatsheni esifundile isahluko leso, aphakamise
isandla esendaweni yakhe.

Kusho khona nje ukuthi uGatsheni ulisakabuli - unontanda kubukwa yibandla
leli.

Yathi ukuba ingene esigodlweni sikaDingane, yangena maqede washaywa
uvalo uDingane, kwazise ukuthi yabe inesithunzi esesabekayo kakhulu.

Kusho yena umfundisi efikelwa ngamahloni. 

Amlindele uGatsheni aze ayohlala endaweni yakhe ehamba esho oAmeni bakhe
laba bemihla.

"Uma libandla nikhumbula kahle, ngathi ngesonto eledlule ngizobe
ngishumayela ngesifo samanga ngaze nganicela ukuba nize nifunde isahluko leso
athi umfowethu othandekayo wasifunda waze wasiphinda kabili isahluko leso
sikaGenesisi wamashumi ayisi-90."

Athi ukuthula lapho umfundisi Mahlombe, bese eqisa amehlo ngaphezulu
kwezibuko zakhe.

Impela, bazalwane, mangisho ngokusobala ukuthi amanga lawa ayisifo esibi
esilethwa nguSathane.

Amanga futhi awanaso ngisho nesincane isibusiso empilweni yomuntu ngakho-ke
masiwexwaye amanga.

Nami-ke njengoba ngangishilo, namhlanje ngizoshumayela ngesifo samanga lesi
esabhubhisa oAnaniya benoSafira.

Namhlanje nakhu sesiphoxe umzalwane ebesimethemba futhi simhlonipha lapha
enkonzweni yethu.

Ngithanda ukusho ngokusobala ukuthi makube yisifundo kinina nonke ukuthi
amanga lawa ayinto eyisono futhi elethwa nguSathane.

Bheka ngoba asikho lesosahluko eBhayibhelini, kodwa nangu umzalwane, uyasho
uyaqinisa ukuthi usifundile isahluko leso.

Aze asho nokuthi uze wasiphinda kabili.

Bazalwane eNkosini, xwayani amanga, ngoba akanayo nakancane imbuyiselo.

Wathi eqeda ukusho lawomazwi, wabe eqala ingoma yakhe ayikhonze kakhulu
umfundisi Mahlombe, lena ethi, "Bayomiswa phambi kweNkosi," kwaduma indlu yonke.

Lathi ibandla liyiqeda ingoma leyo, wabe engena entshumayelweni yakhe
umfundisi Mahlombe.

Selokhu ngashintshelwa KwaNgwanase nje lo msebenzi wethu wesitolo
angiwuboni into osasenzela yona.

Engikubonayo nje yizona izikweletu esezingene zagamanxa ekhukhwini kimi.


Isitolo sesiyehluleka ukuzikhokhela ngisho ezaso izikweletu lezi.

Eyenzuzoke yona angifuni nokuyiphatha nje ngoba ukucabanga inzuzo
akwehlukene nokuphupha emini kulona owethu umsebenzi.

Sengiyazisola ngokuchitha yonke imali yami engayiqongelela kanzima kangaka
ngakha lesi sakhiwo, kusho uKhuluse kumkakhe uMaMhlongo owayesedume ngelika
`Njoms' elokishini lase Wembezi, eMtshezi. 

UMaMhlongo owayefika nje ngakho kodwa noSiqeda umshayeli wakhona lapha
esitolo bevela kothenga impahla yakhona esitolo, amcasula la mazwi omyeni wakhe.


Waphendula ngokuhlohloloza wathi, `Uye ungehlule nje wena Khuluse ngoba
ucabangisa okwengane ekhasayo.

Siyasebenza sinoSiqeda noMakhilomitha, siyazikhandla sizama ukuba umsebenzi
ulethe inzuzo.

Kodwa konke lokho kuwena kungukusinisa amahleza nje. 

Sengiyingane namhlanje MaMhlongo?' kubhavumula uKhuluse. 

Indaba yenqubekela phambili esitolo sakwaKhuluse yaphela mhla esuswa
endaweni yakubo kuthiwa akayokweluleka kwezolimo KwaNgwanase endaweni
yaseNgwavuma.

Lokhu kushintshwa kwakhe kwabangela ukuba uMaMhlongo awuphathe yena
ngokugcwele umsebenzi wasesitolo.

Wayesethatha izinqumo, athenge impahla, aqashe abasebenzi aphathe nemali.

Nanxa izinto zake zathi ukuhamba kahle ezinyangeni ezimbili eqalile
uKhuluse ukusebenza KwaNgwanase, zaqala izikweletu zasesitolo ukuba ngaphezu
kwamandla.

Impahla yayithengiswa kepha ingabuyisi nzuzo.

Kwasekubuya leyo mali ebekade kuthengwe ngayo kuphela.

Ngokuqhubeka kwesikhathi kwayona okwakuthengwe ngayo ayikwazanga ukuba
isabuya.

UKhuluse kwakumumangalisa ukubona impahla ingekho esitolo kepha nemali ibe
ilandulwa, uma evakashele ekhaya.

Ekugcineni wabuye wabona umonakalo ungaphezulu kokwakungathathwa ngozwane
amagundane.

Wayethi uma ebuza kuMaMhlongo ukuthi kwakwenzekani emsebenzini wabo amane
ambhokele ngolaka athi akayeke phansi abeluleki bezolimo uzoziphathela yena
mathupha isitolo sakhe uma engeneliswa yimizamo  yabo noSiqeda noMakhilomitha,
bezama ukusisimamisa.

Wayethi uyabethuka uma ekhononda kanjalo, uqonde ukuthi imali esetshenzwa
yisitolo bona bayayisobozela `Sekuyangesinda MaMhlongo ukuthwala umsebenzi
wesitolo ngomholo wami,' kusho uKhuluse kumkakhe ngolunye usuku evakashile
ekhaya.

'Phephisa mama. Bengingaboni ukuthi kushayeka wena,' kuthayiza
uThengezakhe.

Ngale nkathi uThembekile wayemi eceleni komnyango esabibitheka.

'Ubungaboni ukuthi ushaya mina nje ubuthi ushaya bani?' Kuphinda unina
ebuza.

'Bengithi ngishaya lo mfazi ongangazi ukuthi ngiyindoda,' kuphendula
uThengezakhe.

'Akakwazi ukuthi uyindoda yakhe ngokwenzanjani Thengezakhe? Akakuphekeli?
Akakuwasheli? Akalali endlini? Ngiyabuza?' Kufutheka uMaSithole.

'Kunini ngimtshela ukuthi akapheze ukungibuza ipasi nesipesheli uma
ngizelukele ngiyindoda?' Kusho uThengezakhe.

Uma engakubuzi lokho ngubani onelungelo lokukubuza lokho.

'Ingani ngiyamelapha? Uma eyinyumba mina nithi angenzenjani?' Kuhlohloloza
uThengezakhe.

Mina nginezingane zami eziyisithupha ezintombini zami eziyisithupha.


Kungethi nje ngoba akukho neyodwa esadla amabele kuzona.

Kusontwa nje uGatsheni ujuluka kancane lapha emhlane - ujuluka nje
limakhaza phandle.

Umjuluko waze wawuzwa sewehla ngomgogodla imbala.

Kodwa lona isonto liyoze liphume nini azigodukele.

Nokho abuye aziduduze ngokuthi kubengcono, ngoba ubengekho uMaMthethwa
lapha enkonzweni yanamuhla.

Kwathi nje ingaphuma inkonzo, wabe engena indlela uGatsheni wawashiya
amakholwa esabuzana impilo exhawulisana emva kwenkonzo njengento ejwayelekile.


Kwathi lapho unyaka ugamenxe, ngalanga limbe bavuswa uMchunu ezonxusa yena
uMuzi ukuthi angeze asiza ahambise abakhongi bakaNtombizini abayise eManzimtoti
lapho besebenza khona.

Lokhu naye uMchunu wazifikela nje engekho noVelaphi, akufikanga ngisho
nokusola ukuthi uMchunu lo uhlobene noVelaphi.

Bathi uma bezama ukubonisana ngenani angalibiza uMuzi, wazibika kuqala
ukuthi indaba yemali angaze ayilinganisa eselibonile ibanga lelo.

"Into mina engiyibona ingabangcono, wukuba size sibahambise laba
abakwaXimba siye sibabeke emakhaya, bese-ke sibonisana ngezindleko kamuva,"
kusho uMuzi.

"Impela ngingabonga kakhulu wena kaNjomane ngoba lababantu basebenza kude
kanti kufanele sibahambise khona ebusuku ngosuku lomcelo," sekubonga yena
uMchunu evalelisa.

Nebala-ke lwafika usuku lomcelo kaNtombizini.

UVelaphi akayiphathi nakuyiphatha nalendaba yokucelwa kukuNtombizini.

Ngisho nayo indaba yokuhlobana kwabo oVelaphi noNtombizini, waze wayiqabuka
ngaye uZamekile uma esemtshela ukuthi uNtombizini lowo, nguye owayemeshelela
uVelaphi.

"Mina uma benginguwe, bengingeke ngiye kulowomcelo waseMaMchunwini,"
sekusho uZamekile lapho kade beluxoxa loluhambo.

"Ngingayeka kanjani, ngoba sengavuma ukuthi ngiyobahambisa abakhongi labo?"
kusho uMuzi eqala amanye amehlo.

"Impela igazi lami lithanda ukungishiya uma ngiyizwa lendaba ngabanye
abantu wena ungasangitshelanga lutho ngokwakho," kubelesela uZamekile.

"Angisakwazi ukuyeka, ngoba sakhuluma ngesonto eledlule ngavuma.

Manje bangathi ngigumuntu onjani uma sengishaya ingwijikhwebu emini
libalele?" nakuMuzi akusemnandi manje.

"Bengingathi wathatha nomuthi esokeni lakho ukuba ubulale iNkosi."

Ake ubheke, ngoba ngisho noVelaphi uqobo lwakhe uyakufihlela ukuthi
uyisihlobo sakhona.

Uthi ukwenzelani lokho uma ingekho inyoka esesikhwameni?" kusho uZamekile.


Behlukana lapho kuqundeka amehlo esemphelezele ngemoto eyombeka kwaKhathi
lapho ehlala khona.

Wathi efika esitolo, wayesefica incwadi evela kwaMchunu yokuthi sebelindele
yena ukuba abathathe laba abasemzini.

Wathi esathi uzothumela umuntu wokuba ayobika ukuthi kukhona akusolayo
emotweni, wethuka sekufika yena uMchunu uqobo lwakhe ngenjomane.

"Uma wawungafuni, wawungasho ngani ekuqaleni ukuze sizame abanye abantu
abanezimoto?" kubhoka uMchunu ehla nje ehhashini.

Engani ngezwa umoyana wokuthi usacelwa nje? sekubuza uZondo. 

Thina intombi uma sibona ukuthi idlala inkawu, kufanele siyiduduze! kusho
yena uZungu ehleka kancane.

Bayihleke impela leyondaba yakhe noThembi, ngoba wayephika elala ngomhlane,
kodwa namuhla useyivuma esezibonga ngayo.

UXhakaza yena ayiphethe ngokuthi, "Impela sesiyakhuluma namuhla, ngoba
nakhu seladuma ledlula ngoba uMaNkomo wayelimisa ngesihloko ukuthi ngamhla
ngawubeka umcondo emzini wakhe, uyongithela ngamanzi abilayo.

Selize ladlula, ngoba nakhu uThembi lowo esashada wasuka lapha kwaMakhutha,
ngoba wayeyizwe yonke indaba ukuthi uqonde ukuwuchitha umuzi wakhe." 

Kuthi ukuthula kancane lapho uZungu ephuma evala amafasitele emotweni.


"Madoda, thina sisaya emabhasini afinyelela ekhaya kusakhanya," sekuvalelisa
uZondo eqoqa amaphephandaba lawa abewafunda.

Thina bothina laba, singakutshela libe linye nje elokuthi umkakho kufanele
umfundise zisuka nje phansi ukuthi nguwe owaba imali njengendoda.

Uma umkakho uzomejwayeza ukuthi kube nguye okunqumelayo, esazi nemali
oyiholayo emsebenzini, kuyothi lapho sewubika lokhu nalokhuya, bese ekudla
akufele athi sekukhona abakufaka umoya wezikhova.

Ungakhohlwa phela Thiyane, ukuthi umfazi umbona edela ikubo elifudumele
nje, azogana, usuke eqonde khona ukuba azokwengamela isikhwama sakho semali -
ubobuza lapha kithina, mfanakithi."

Sekusho uMthalane ehleka kakhulu.

"Engabe uyasho lapho, nfokaMthalane, indlela yaziwa ngumhambi wayo!"
sekusho uXhakaza ehleka kakhulu.

Kodwa phela kuliqiniso lokho, ngoba nami ngihlezi nje uMaKhumalo akazi
ukuthi ngihola malini emsebenzini, ngoba lokho kungasixabanisa.

Mina ngimnikeza lokho engimnikeza khona naye emukele abonge anconcoze.

Kodwa phela asingakhohlisani, madoda, ngoba nayo imizi lena kayakhiwe
ngokufana.

Kufana nazo izibongo lezi zabantu ezingefani.

Uma ungase uthathe izeluleko ozithola ebandleni, ufike uthi uzama leyonto
oyizwe beyixoxa, uyohamba umfazi. 

Nidla imali yami manje senizama nokungikhohlisa senidlala ngokufa!
esho eyigaxa eyomngenisa ngayo ekamelweni.

Kwaze kwancenga yena futhi uDlamini uma sebengene endlini ukuthi okungenani
makamnikeze ithuba lokuba angene ekamelweni ayogqoka ukuze balusingathe udaba
lolu amshayela lona. 

Wathi noma ethi uyangqongqotha lapha kuMaNkomo, wenqaba waphetha ukuba
amvulele, ngoba uyizwile yona imvubu uMaNkomo.

Wethuka ngokunye naye uDlamini uma esefica ukuthi kukhona nomkhonto nomzaca
lapha endlini naye wakhuza ekhuzile manje.

Kahle phela, mfokaXhakaza, asikhulume njengamadoda.

Ngiyavuma ukuthi angisigcinanga isethembiso sami, kodwa-ke asikhulume
njengamadoda wemukele lokho enginakho esandleni okuseleyo, ngizobuye
ngikulungisele, kuzikhalela uZungu eqalaza, ngoba nazi izikhali zikaXhakaza
afike nazo usethembele kuyena umakhelwane wakhe ukuthi uyolamula uma kusuka
isidumo. 

Wabe eqonda esicabheni sasekamelweni eshaya isicabha ememeza ethi, MaNkomo,
letha leyomali ebesiyibala ekuseni engamakhulu amabili.

Leli elinye ikhulu sengokunika kusasa uma sengibuya eManzimtoti. 

"Ayisekho indaba yakusasa lapha kimi - ngiyifuna lapha yonke imali yami uma
ningafuni ukuba ngishiye ngikhiphe isidumbu sangempela kulomuzi wenu
wokungcola!" washo efutheka lapho ebuka umzaca kusobala usecabanga nokuba
agalele lapha ekhanda. 

Wabuka uDlamini uZungu okusobala usezincengela ukuthi makalamule.

Kungcono kona ukwethemba lona itshe - ngigeze izandla! kusho uXhakaza
ewabala amakhulu amabili lawo.

Pho yena uMakoti uma ayezala angazala kanjani wena usuwaba ngumgulukudu
nje, into ehamba ilala ishiya izingane ezintabeni? Kukhankatha unina.

'Noma kunganjalo Mama akanakungibuza ngiyindoda ukuthi bengilelephi.'

'Ngena weKoti!' Kusho uMaSithole. 

Wangena esenaso isilokozane uThembelile.

Kuhle ukhumbule ukuthi uMakoti lona ngowami.

Yimina engakulobolela yena ngemali yami yempesheni.

Wawungenawo ngisho upeni wodwa lona ulahlekelwe ngumsebenzi, ngakho njalo
ukuzenza umhogwane. 

Umntanomuntu lona mina ungiphethe kahle kabi.

Uyangondla. Uyanginakekela. Ungipha ukudla, uyangiwashela, ungipha nemithi
yami yodokotela, ungenzela konke.

Uzongivusela izifo zami esehayihayi nesenhliziyo uma uqhubeka nokumphatha
kanje.

Empeleni uma umshaya akwehlukene nokuthi ubeka mina uqobo isandla njengoba
nempela usukwenzile nje lokho. 

Makoti, lala mntanami.

Ngeke esakwenza lutho lona, kweluleka uninazala.

Kokunye ukonakala kobukhosana kudalwa yithina bazali.

Kwenye inkathi boniwa ngontanga balabo abazalelwe ebukhosaneni.

Ngiyabona ukuthi ukusetshenziswa kwelobundlalifa okunukubeza ubukhosana.

Kusuke kuqhakambiswe ukuthi ubukhosana buyilungelo lobundlalifa. 

Kungumkhuba omubi kabi ukugcingca izingane zisencane umoya wobukhosana.

Yizona kanye lezi zingane eziba amakhosana angasile.

Yilo lolu hlobo lwamakhosana okuduma ubundlalifa emakhanda kuwo
engakafinyeleli nasebangeni lobukhosana.

Aphoxa leli siko lakithi.

Ayahlupheka amantombazane.

Wona eyawo ayiphathwa nakuphathwa uma inkosana seyaba ifa, uma ngabe
iyababela abanawayo.

Ngisho nenkosazana ayelamayo lona oseyinkosana ayibe isanakwa kwakunakwa.


Iphenduka ize leze.

Ubukhosana nobukhosazana yinto yinye.

Nenkosazana ingaba yindlalifa.

Kunjalo kwezinye izizwe.

Ingababela abafowabo nodadewabo ifa.

Mhlawumbe yona ingaba nanesandla nanokuba nesandla ekwabeni.

Nobukhosana bomame bukhona ngokwesiZulu.

Lobo bukhosana phela yibo ubukhosazana lobu.

Nanxa inkosazana ingenalungelo lokwabelwa nokwaba ifa, kodwa iyahlonishwa
ngobukhosazana bayo.

Izindaba zomndeni ezinohlonze azilokothwa zidingidwe ngaphandle kwayo.

Ngisho ngabe seyenda, iyalandwa emzini izoveza amakhambi ekuxazulekekeni
kwezinkinga zakwabo.

Izwi layo aliweli phansi. 

Thina kwethu kithina inkukhu yayinqunywa umlomo uma uNtombizini kaBaba
esethe:`Ngiyintombi kaMbikwa ngithi akwenzeki lokho lapha ekhaya!'

OBaba babesixoxela ukuthi nabo babethula swayi uma sekukhulume umafungwase
wakwabo uPhikelela.

Bebeyizeka indaba bathi; ukuhlonipha inkosazana nabo babekufunde
kobabamkhulu, okwakuma zonke izindaba ezinqala zomndeni uma engekho
uNomanjebese.

Ngisho kunomsebenzi ekhaya kugingqwe ubugingqigingqi bezinkabi, inkosazana
inendawo yayo kwabo.

Angazi-ke nami ukuthi ihlala kuphi nesilili noma kwehluka ngokungefani
kwemizi yini.

KokaBaba umuzi, ayethi akuwona owakhe kodwa okayise, inkosazana yayihlala
enhla nesilili sikanina uma kuyikwabo.

Kodwa uma ingene exhibeni noma elawini yayihlala enhla nesilili sikayise.


Onke-ke amanye amadodakazi ayelamayo ahlale ngenzansi kwayo.

Wayehlala lapho-ke uNonkonzo kaMcanjana, izibulo lakwabo kaBaba. 

Uma sebehlangene izindlu zombili zasodibini, ngenzansi kwakhe kwakuhlala
izibulo lakwethu kwakhulu uMaGwala, uNonsuze.

Umona ngumhobholo. 

Kubuye kuthiwe futhi ngumgolo noma umhawu.

Kuyashiwo futhi ukuthi ngumgababa. 

Lokhu-ke kusho ukuhawukela noma ukufisa into okungeyona eyakho ukuba ibe
ngeyakho.

Bambalwa abantu abangenawo umona, uma bekhona. 

Ubungako bomgababa kulabo abanawo kuyedlulana. 

Nezilwane zinawo umhobholo.

Mhlawumbe uma usuhlaziya kahle izinhlobo zomona, uzibeka ngononina,
kungavela ukuthi ukufisa into okungeyona yamuntu, uma ngabe ikhona into enjalo,
nokufisa ukuba nento efana neyomunye umuntu, akuwona umona.

Phela awufisi yona into enomnikaziyo.

Futhi ufisa into efanayo neyomunye, kodwa hhayi yona.

Wena uzifisela ukuba neyakho into, kodwa efanayo neyalona onefana nofisa
ukuba nayo.

Kuhle umuntu athi uma esefisile, bese ezizamela yena ngokwakhe ukuzitholela
eyakhe into njengokwesifiso sakhe, nangangokwesifiso leso sakhe.

Kuhle ukuba umuntu azenzele lokho afisa ukuba yikho.

Kwenye inkathi umuntu uke azondelwe ukuba nguyena, njengokubunjwa kwakhe
kahle.

Umona awunabulili.

Banomona nabantu besifazane.

Owabo-ke umhawu ubuye uphelezelwe nayisikhwele.

Isikhwele phela naso singumgobholo. 

Uma nje enye intombazane ibunjwe kahle yaba yinhle sekonakele.

Noma iyindoni yamanzi noma iyizihlabathi zolwandle kuyefana.

Kokunye izondelwe ukuzicwebezelela kahle kwebala lobuso bayo kube sengathi
buyashambashwa.

Isiyazondwa amanqunywakhanda. 

Sekukhona nasebethi: `OkunguNozibanibani lokhu kuyaziqhenya, kuyazazisa.
Ingabe kucabanga ukuthi kuyini.'

Ngisho ngabe ayiziqhenyi kwakuziqhenya ingane yabantu.

Isibizwa nangalokhu. 

Uma ngabe izinyathelela ngabantwana, sekuzobakhona abathi ngazitho yini
imigxushokazi lena ongathi eyezimuzimu.

Uma inezitho ezilingene kahle nje ezinhle, uzozwa sebethi: `Ngazitho yini
kuNozibanibani amagwegwana lawa ongathi yimilenze yengxangxa.'

Uma ingane yabantu ixhozeke kahle, izitho zomzimba wayo zonke zifanelana
kahle, ngeke bathule bangabeki sici abanomona.

Uzobezwa sebeyichaza ngokuthi iyimbudlubana ngesiswana kumbe iyimiconjwana
noma isishwaphana.

Nensizwa uma ingayeshelanga intombi kepha yazibika kwenye sekuyahawukwa.

Isiyethukwa.


Kusobala ukuthi ayikunuki kwakukunuka ukuphumula indoda enesithembu. 

Ngisho ngabe seyathula yalala.

Ingaphumula kanjani yashiya iqhathe impi?

Kuyaliwa, kwethukwana ngenhlamba, kuyamangalelwana, kuyathakathwana,
kunjeyaya.

Phela sekwaba kwampunzi edla emini.

Sekukwamachanca kuyachachazwa.

Anaso phela namadoda isikhwele noma kungashiwo kanjalo. 

Akushiwo phela lokho endodeni.

Nakhu phela inkulu. 


Iyahlonishwa.


Ayinakuphumula indoda eshiye omakoti abasemanzi ceke. Kuyinuku kodwa ukufa
ngokudla nefumuka. 


Zinesithembu nezilwane. 


Neyazo imibango ithi ayifane nayo lena esesithenjini sakobantu. 


Engisithandayo isithembu mina esakozimpala. 


Sike sibebanzi isithembu salezo zinyamazane. 


Sike sibe siningi ngendlela edida ikhanda, ngiqinisile. 


Angiphathi-ke khona uma sekungena ubusika. 


Izilwane kepha aziloboli njengathi.

Kepha uma sezisilwela isithembu sazo!

Ungafunga uthi kuliwa eyamabheka alahlekayo.

Ngesikhathi-ke sokungena kobusika kudela umakhasana.

Izinkunzi zidlana imilala zeshela.

Ziqoqa isithembu.

Kusuka uthuli lwezichwe sekuliwa kubangwa.

Kubanga ibandla. 

Kuba yileyo naleyo nkunzi izidele amathambo ithi ayinakuzibeka phansi
izehlise isithunzi, izincishe nobumnandi bokuthembuza.

Zilwa ngempela izinkunzi lezi.

Zilwa kube ngubuqhaqhaqha kugwaqaza izimpondo. 

Zisebenza ngempela izikhwepha ekwesheleni kwezimpala.

Kokunye impi ilwa kuze kuphoqoke kwazimpondo.

Zonke izimambana ezisalile emjahweni zimane zichithe amanzi, zizibonele
ukuthi ayikho le nkukhu.

Zizibuthanela ndawonye ziziphilele impilo yobumpohlo. 


Ngiye ngizidabukele mina izimpohlo uma sezingamaqoqwana azo zodwa. 

Kufanele ukuba kubuhlungu kuyaqaqamba ukuba yimpohlo.


Zingconywana kodwa izimpala ngokungena ebumpohlweni sezike zazama
ukungabimpohlo. 

Kungcono kabi ukwehluleka uzamile kunokwehlulwa ukuzama kodwa lokhu.

Zithola ukunonophala nokunonophala emuva kokuhlanza ngedela izinkunzi
zakompala. 

Mina ngingekujabulele ukuphumelela ekwesheleni kobumpala. 

Ngingamane ngizikhethele ukuba yisigwadi nje zisuka amadaka.

Impumelelo yakhona inzima kabi. 

Yingenxa yabo lobu bunzima impala enesithembu ike yonde ibe ngangothi
lokuvungula nje.

Phela ithi ingaphumelela kudede inqobe izimbangi, ibhekane nezinye
izinselele zasesithenjini.

Itatazela kube ngubutatata yehla yenyuka yeluse umhlambi wesithembu sayo.

Kusobala ukuthi akukhathaleki ukuthi isithembu singesaluhlobo luni.

Isithembu sidinga ukunakekelwa.

Ha! Angikhohlwa yisithembu sempala esiyi-120 engake ngasibona kwesinye
isiqiwu.

Sibukhuni futhi silukhuni isithembu.

Kungcono kona ukubizwa ngejuba ukunokuzijabulisela ukuhlupheka
okuyokulandela nakwelabaphansi.

Umgcagco yinto ebaluleke kakhulu empilweni yabantu bakithi.

Kwakunjalo endulo, namanje kusenjalo, noma isasasa lawo seliya ngokwehla.


Asazi-ke noma kuyoba njalo njalo yini.

Umgcagco lona kwakuyinkomba.

Wawukhomba impumelelo.

Wawukhomba impumelelo yabaganeneyo ekuzaleni nasekukhuliseni kwabo lokho
abakuphiwayo. 

Kwakuyisiphetho sobusha nesiqalo sobudala.

Ubudala obusho ukuthi sekungadalwa abantu.

Wawuyinkomba yobumsulwa balabo abagcagcelanayo.

Ubumsulwa obubenze babutha isihlwele kwaze kwabuthana nesinedolo,
sizozibonela ngawaso kufezeka izivumelwano zabaphansi.

Uyakukhomba nokuphetha komshikashika wokukhonga nokulobola.

Indodana isuke ifeza omunye wemisebenzi yayo emikhulu wokutholela unina
umlobokazi. 

Nendodakazi isuke itshengisa izwe ukuthi uyise isuke isimtholele amabheka.


Kumnandi ukubukela umgcagco ugcagca.

Lafa elihle kakhulu ngimfunge uNombuso kababa eseNgqala.

Imigcagco eminingi namuhla isiphelela ezindlini zamasonto, phambi
kwabefundisi.

Kuthi kungaqedwa ukufungwa, kufungwa kulandelwa yena belu umfundisi, kushiwo
kona kanye lokho akushoyo athi akushiwo yilabo abagomelayo ukuthi bayofa
balahlane, kuphele ngetswayi.

Emuva kwalokho sebezozitika-ke ofakazi ngezibiliboco ezehla esiphundu.

Bashaya indlikizane babhiyoze bashaye isimpansula kubenjeyaya.

Kusinwe kuzibethelwa nasezinyembezini zikaKhwini.

Phinde umgcagco.

Iningi labashadi nabashadikazi namuhla alisazihluphi ngamibhiyozo
nezibiliboco lezo.

Alusabhadwa kwakubhadwa kwasendlini yeSonto lapho.

Nakho ukwedlula endlini yeSonto kungubugangangozi.

Ukudala ingozi ngempela phela ukuba nabantu abangasaziwa nabangaziwa
eSontweni bagangele endlini yeSonto.

Osekuvamile yikhona lokhu kokuba umakoti nomkhwenyana bamane bathi nje sobe
endlini ekhaya kwaMfundisi.

Ngokuphazima kweso sebeyaphuma njalo.

Baphuma sebengumfazi nendoda.

Kwamabheka akasabongwa. 

Nomntwana akethulwa.

"Bhala phansi isivumelwane esisha sokuthi uma lemali ungayikhokhanga
ngosuku lwakusasa kwaze kwashaya ihora lesithathu, lomshini wakho wokuthunga
ngeke uphinde uwubone, kanti futhi ngiyofika nginenze into emnyama nalomkakho
onamanga."

"Kahle phela, ndoda yamadoda, ngoba nami ngingufakazi: kodwa-ke angisho
ngalokho ukuthi ngiyammela umakhelwane wami, kodwa phela asibonisane
sihloniphane."

Sekuncenga uDlamini. 

Washo eshishinga uXhakaza nezikhali zakhe kanye nomshini wokuthunga.

"Manje kade uphumile, kungabe bese ushonephi?" kubhoka yena uShedi lapho
kade engasendlini uSibongile.

Kanti wena ufunani nje nempela namhlanje? kubhoka uSibongile.

Kuzophela ukuthi we, Spinkli, ngoba nawo lamasokana enu sizowavula inkungu
thina bothina laba.

Kukloloda yena uShedi elokhu eyigcobisa ngonwali imvubu yakhe eyifudumeza
lapha emlilweni. 

USibongile awuhlabe inhlali uma ezwa esho njalo umnewabo. 

Kusobala ukuthi uyasola ukuthi angase afike futhi uVusi.

Akhumbule nesigameko leso sabo esidala ngamhla eligijimisa ngayo imvubu
isoka lakhe.

Dukuduku, uyamethuka usephumile uShedi usemi ngasesangweni elingasenhla
lomuzi.

Akasho lutho enjalo nje.

Abuye futhi azohlala lapha ekhishini. Othe.

Uthe uSibongile angaphuma isikhathi eside esaye ngaselawini, uyamethuka
usebuya nebhavu elikhulu afike athele kulona amanzi ashisayo bese eqiqizela nalo
ibhavu eseyophuma.

"Kungabe manje sewulibhekisaphi namanzi lawo?" kubuza uShedi uma uSibongile
esethatha yonke into yakhe lapha ekhishini.

"Hhabe, sengiyakolala manje," kusho uSibongile edonsa isicabha ukuba aphume
kahle nobhavu lona, "sewuyosala ukhiya-ke wena, ngoba nakhu wena kawezeli."

Ishikizele intokazi iyozingenela elawini layo.

Amuzwe uShedi naye esekhiya esevala lapha ekhishini. 

Athi angangena lapha elawini uSibongile, bese evulela umsakazo ukuze
kubekhona nomsinjwana elokhu edlalisa amanzi ngesandla kube sengathi uyageza.


Manje usenexhala likaVusi ukuthi yeka esezozithela kulelisango elingezansi
osekukhulekwe khona inja.

Usezibonele naye ngokwakhe ukuthi kukhona akusolayo uShedi namuhla
akhumbule nendaba yemvubu lena engasuki esandleni.

Ayizwe futhi nenja ilokhu ikhonkotha lapha eduzane bese eshaywa luvalo
ukuthi kungabe seyiluma yena uVusi. 

Asicime isibani bese esivula isicabha ethula ecijisa izindlebe.

Athi esalunguze emnyango, asibone isithunzana sithi shalu; abone futhi
ukuthi lona odlulayo ubhema ugwayi, kusobala ukuthi uyena uShedi.

Alindele isikhashana, bese naye ephuma eseyophuma ngesango elikhulu, ngoba
inja nansi isele lapha ikhulekiwe.

Manje useyofuna uVusi angaze aphinde futhi atholane nalesiphoxo
esinguShedi.

Kube yinkathi esidumela isikhwama sakhe esewalandela lamakhosazana.

Nawo abone ukuthi sengathi usethukile.

Bese lena enye seyisithatha isikhwama sebehamba bobathathu, ngoba
uyabonakala ukuthi umanqikanqiki.

Bahambe-ke baye bangene ngomhubhe omude owaye wabakhiphela kuvulandi obheke
ngasempumalanga. 

Ihhovisi likamathiloni kubhalwe ngesiNgisi nesiBhunu ukuthi yihhovisi
likamathiloni nezikhathi okusuke kuvulwe ngazo.

Isicabha simhlophe sinengilazi nasenhla.

Afike amshiye khona lapho amakhosazana uma esesikhombile isicabha leso
sehhovisi.

Uma esemi lapho bese eyibona leveni yamaphoyisa esandukungena laphaya
esangweni.

Idlule ngesikhathi esathumele lenkosazana ayithume okokuqala.

Cha, angaze ayinaka bese esondela kusona isicabha leso esengqongqotha bese
esema elindele impendulo.

Alizwe iphimbo lesifazane limnxusa ukuba angene bese esivula isicabha
angene, eme eduze kwaso isicabha uma esesivalile azimele ngesikhulu isizotha.


Lapha ehhovisi uthe lapho engena wafica ukuthi umathiloni yisalukazi impela
esesikhulile, ngoba nezinwele sezimhlophe ekhanda.

Kanti-ke futhi umathiloni akayedwa lapha phakathi - uhlezi nongqwaza
lwensizwa evathe ezobuphoyisa futhi inemicu lapha engalweni.

Bahlezi babhekene kanti phakathi kwabo kunempahla elapha etafuleni evuliwe
esebhokisini.

Angene maqede, bese usayitsheni alibuyisele iphepha ngaphezulu kuba
kungabonakali okuphakathi.

Bangaze bamnaka nje, kodwa bangabe besakhuluma.

Umathiloni bese ezama nokuzihlekisa amkhombe esihlalweni ngesandla.

Awakhumbule manje amazwi omshayeli wemoto obesho ukuthi alufakwa lapha
kumathiloni walapha eNightingale.

Ahhumuze ukubulisa nabo bahhumuze ukuvuma awuzwa noma babingelelana
ngesiNgisi noma yisiBhunu yini.

"Angithi uwena obewufuna uNozipho Mngadi ongusistela lapha esibhedlela?"
sekubuza umathiloni ngesiNgisi.

"Yebo, Mathiloni, yimina." 

Kuvuma uMbuso ngaso isiLungu leso.

"Angithi uwena futhi owamshayela ucingo lokusho ukuthi uyeza namuhla?"
kuqhuba yena umathiloni embuka ezinhlamvini zamehlo.

"Yebo... Mathiloni ... kodwa-ke angizange ngisho ukuthi ngizofika lapha.


Ngangimcelile ukuba size sihlangane naye eMgungundlovu namuhla, kodwa
akazange afike," kulanda uMbuso.

usayitsheni ambheke.

Ukuzwa konke lokhu uMbuso utolika wansondo.

"Wena uyini naye uNozipho?" sekubuza umathiloni ngelikade.

"Siyathandana naye uNozipho," kuvuma uMbuso enganqikazi. 

Ukukhononda nokho kwabakhona kangangoba waze washintshwa lapha eyunivesithi
washintshelwa eSitutu okuwuphiko lakhona lapha eyunivesithi lapho kufike
kuhlolwe khona imijovo lena emisha ukusebenza kwayo ezilwaneni ezehlukeneyo.

Kwefuywe zonke izinhlobonhlobo zezinyamazane.

Ezinye zifika ngesitimela zilandwe nguye uSydney esiteshini ngayo leveni
yalapha emsebenzini.

Kumazisi wakhe akukho lutho olushintshwayo, ngoba nakhona lapha eSitutu,
wuphiko oluyingxenye yayo iyunivesithi. 

Sekuthi-ke ngalanga lithize uNaomi kade ezihambela nje edolobheni ethenga
ngamehlo, bese ekhangwa yindali yezingubo zesifazane laphaya kuEloff =Street=.

Impela imthathe lendali kanti imali ubengayiphethe eyenele kwazise ukuthi
nayo indali lena ubengayazi.

Futhi ngibhekile nje sengathi luzogcina luphelile.

Mnewethu, yebo ngakuthuma kwaNtuli ngathi uyongikhongela.

Njengoba sengishilo lokho kwaba yiphutha.

Mntakababa, ngangingakakwazi ukuthanda intombi ukuthi kuyinto enjani.

Ngangizikhohlisa ngithi muhle kunabo bonke abesifazane engake ngababona.

Mntakababa, ngangingakazi ukuthi ubuhle yinto enjani. 

Kafushane nje ebengikholwa yikho ngoNokwethemba bekungehlukene nokudukuza
oswini.

Khuluma, =Zeph=! Phela mina angikezwa nje ukuthi uzama ukuthini.

Uma ungangizwa sengichaze kangaka, mnewethu, ngcono ngikubuze umbuzo
mhlawumbe uzokhanyelwa kangcono.

Yingane kuphela engayazi impendulo yalowo mbuzo, mfowethu. 

Kodwa ngcono ngikubuze umbuzo, mhlawumbe uzokhanyelwa kangcono. 

Hhayi, Bhuti! Usudlala umacashelana-ke manje. 

Imibuzo phela ayibuzani.

Mina bengithi uzobona ukuthi ngizama uzwelo kuNokwethemba.

Uma ungangiphendula lapho kuyobe uqedile ungethole.

Ngiyavala njalo ngamafeni ami, wena Vusi.

Ungabuza kodwa? Ingani ufana nayo incwadi yakhe lena ebengiyifunda.
=Ge-ge-geeee=!

Athukuthele afumbathe izibhakela.

Nobudokotela lobu ngiyabona wabucosha emgwaqeni buzedlulela ngendlela.

Futhi ukuba bengazi ngabe ngikuvumele wahamba ngoba vele ubusuvalelisile.


Uyabona indaba kaBhekuzalo incane kabi lapha kimi, mngani wami.

Ngiyambuka nje uNdima eshaya ingqathu, ephansi ephezulu, kimi akudikizi
ngisho inqulu.

Pho awumzweli ngani umyeni wakho esekhathazeke kangaka efuna.

Kanti-ke angiyazi wena ingane.

Iqiniso lihle phela, Thembi.

Into nje ngifisa sengathi lapho ikhona kungangcono ingaphinde ibuye.
Leyo ngane bese iyilahle emhlane, ngikutshele mngani wami.

Nibonakala ngokuzivaca naye ezokulahleka kwentandokazi yakhe.

Kodwa yiphutha, mntakababa.

Usesukumile manje uJakobe.

Indoda kuhle ife iwubekile umyocu. 

Sekuphele nokukhathala.

Yilo ibhulukwe nje elikhathaza ngokulokhu lehla.

Athi sithe uMaThango ekamelweni lokulala, abuye ngomzuzu esephethe
ivolovolo.

Ulikhombe ezimpondweni zamehlo kuNguzunga.

Musa mkami, musa ukukhomba umntakababa ngesikhali.

Angabe esawubeka uNguzunga, umane uziqathakele umkhonto loku phela izandla
sekuyidumbe nje; amadolo asede engqubuzana engaqhathwe muntu.

Umbhobho ubheke ebunzini ngqo.

Kuthi du endlini.

Usalokhu elikhombile ivolovolo uMaThango. 

Ibunzi seliyamfoma. 

Izandla sezijulukile.

Wethukile uNguzunga.

Uma isicupho eke wasidonsa lo mfazi, kuphelile ngaye. 

Du endlini. Khahleliyane isicabha, siye silahleke laphaya.

Lingene iphoyisa nalo selikhombe inhlokohlela yalo.

Siziwele isibhamu kuMaThango.

Ishalastoni selidlala kuye kakhulu kunakuNguzunga manje.

Akhiphe iduku uJakobe esule umjuluko.

Nizowukhomba umuzi onotshwala nina.

Ushaya indesheni.

Ezethu izinja azihlomeli abantu ngemikhonto.

Futhi nje-ke awukangiphenduli.

Phendula umbuzo kuqala ukuthayiza lokho okwakamuva, futhi hhayi kimi,
uyothayiza phambi kwejaji.

Kanti ngempela icala lembula ingubo lingene.

Imibuzo yakho iyangimangaza, =Zeph=.

Ngisho phela ngoba yimina okufanele ngibuze wena ukuthi kwenzenjani.

Nempela-ke ngiyabuza, Sontuli omuhle, ukuthi ngabe le ncwadi esho
eyikhipha eyikhombisa uZeph ibhalwe nguwe na? 

Isandla yebo esakho kepha inkulumo ephakathi ingidida ingqondo.

Amazwi ayo ayimikhonto, mntakwethu, angihlaba ocabangweni angidabule
inhliziyo kabili.

Uma ngempela ibhalwe nguwe, ngichazele, Sontuli. 

Angimenzanga lu-- lutho uNokwe-- uNokwethemba.

Kwenzenjani? Sengiyifunde kaningi kodwa kangiyizwisisi. 

Kunokuba ngiyizwe kumane kudume izihlonono emadlebeni sengathi ngiyahlanya.


Ngiyadabuka, Nokwe- yangingiza Nokwethemba ngesinyathelo
engisithathile.

Manje, e-- Nokwethemba... 

Siqale phansi isililo. 

Athi esayanquza, ehla enyuka nendlu yonke, kungene uNsika owethuswe yilesi
sililo. 

Ukhungathekile kodwa uzama ukuziqinisa. 

Ungadlali kungasadlalwa wena. 

Kwenzenjani! Ehlise izwi, abhekise kuNokwethemba. Yini, koti?

Sengathi yiphutha elikhulu kunawo onke lelo engake ngalenza empilweni
yami...

Akonile kangako, mntakababa, into nje uthando ebengimthanda ngalo
selwehlile. 

Kuhwalala nje, seliyaduma.

Qha, ngiphume nami ngichelachele ngoba ngisola ukuthi mhlawumbe kukhona
insizwa engigadlelayo efuna ukungizwa amandla.

Ngingakusho nje ukuthi nginokusola manje ukuthi kokunye lelizulu lilandela
yena umfana lo njengoba kwenzeka kwaGazu.

Sihlezi endlini njalo, naye lomfana.

Ngaleso sikhathi ngangizikhohlisa ngokuthi uNokwethemba ngimthanda ngayo
yonke inhliziyo yami.

Ude ebuka mina abuze ukuthi yini kube sengathi ngiyesaba nje. 

Kuthi uma liklaklabula agxume uSiziba, aqalaze uzibonele nje ukuthi nangu
umuntu owesabayo ngisho angaphika kanjani athi kesabi.

Awuhlabe awulawula umkhosi, ewuxhuma ngezingcingo, ebikela zonke iziteshi
zalapha eThekwini.

Nokho athe kuhle ngiqiniseke kuqala ngokuthi umntwana akezanga ngapha
ngaphambi kokuba ngimbike. 

UMaZwane ngifuna ehlukane nje nya NALEZI zevatho zakhe
zobukhokheli. 

Ma kwakuyindoda enesikhwele nje okwayo ukungaphumuli kuyedlulela.

"Mina kodwa ngesabela impilo yakho.

nalapha belu angikaphambuki emgomeni wami.

Umntwana akezanga ngapha.

Kunjengoba uzibonela-ke nawe. 

Ke Indaba isiyonakala ebusuku manje. 

Kusuke kungabilula kakhulu lapha ngoba zonke lezizintokazi engihlala nazo
lapha zinabantu bazo. 

Indaba isicishe yonakala sengiqede iminyaka emibili ngisebenza sengiyiswe
kwesinye isikole.

Awu, uthanda ukubamncane ngesidumbu. 

Luyavuthwa laphaya uselwa, iNkosi IQALE yaluhlabela ngoba nxa
lungaphathwanga yiyo abakwaZulu bathi aluvuthwa. 

Yathi ukubukabuka izinto esitolo, yaphuma. 

Wi, sengibuka ngihlala nomuntu efuquza intuthu ngihilwe ngihilwe. 

Naye wayethi noma usethi untela ngalezizindaba, ngisuke ngizichizele
ngibheke le.

Nangaphandle kwalokho ngangiye ngimbuke ngimbone engangifanele nje kahle
uSipho. 

Yathi ukuba ingene esigodlweni sikaDingane, yangena maqede washaywa
uvalo uDingane, kwazise ukuthi yabe INESITHUNZI esesabekayo kakhulu.

Kuthe ngonyaka othile kwasuka uthuthuva olubi lwempi KHONA belu
eKoloni, amaXhoza elwa nabeLungu.

Ngingena njena sasesidambile isiwombe sazo sokuhlasela KITHINA
bahlaseli bazo. KE
Bageze KHONA lapho kwesikabhadakazi wonke umuntu ulele.

Wayebuza nje wayedidekile oKaMemela ukuthi umuntu oye koshaya
ucingo, KHONA lapha esitolo kwaMlamula, usengaze alibale kangaka.

"Dingane, ubizwe yimi, ngoba uMhlangana uthi nawe kusweleke ube
KHONA lapha nxashana siqala lendaba yokuqeda lombango phakathi kwenu."

NakuSiza kwaba YISO sona lesi.

"Uminze emfuleni - wafela KHONA lapho."

"Kuthe kunjalo wavuka esihlwathini oweNkosi, wavuka ekhala
izinyembezi, wathi mabamfihle KHONA LAPHO okayise.

"Kuthe lapho esehlangana KHONA lapho, sekuzosuka impi enkulu
eyesabekayo, kwaqhamuka uDingane ehlobe evathe ephelele.

Abone uMkabayi ukuthi uma engayiqedi lendaba zingahle zidumelane
KHONA lapho izinsizwa zomfowabo uSenzangakhona.

Phela uma ikhona, babethi omakade EBONA bababaningi, uzibona
ngokubungela kwazo othini; zingqengqe ngalo uma ulushutheka esidlekeni
sazo njengomkhuba ezisuke ziwejwayele.

Sasihlose ukubamba YONA indlovukazi lena. 

UNdlovu lo naye AKUYENA umuntu wokudabuka ebuThonga, wafika
ehamba ngokufuna imithi, ephuma emaHlutshini, wafika lingafi nkonyane,
wejwayela wayesehlala khona esenomuzi.

'Singamlekelela NATHI basizikazi abanye uma esebambeke kanjalo
okhuleni ukunokuba aze ayeke umsebenzi weNkosi ongaka', kuncenga
uMaNzuza'. 

Weqela ngaphesheya wasiphula isiqunga, wahlafuna impande yaso
wakhwifa, esusa WONA umnyama wesidumbu.

Wathi akantshontshi emizini asuke ebulele kuwona ngoba usuke
engangenele KONA ukuntshontsha. 

Kusadingeka niphekwe impela nivuthwe tobo namuhla, kusho YENA
uMphathi-sikole.

Uma wayeshilo kwakobulawa YENA UJEQU kuthiwe umyekeleni. 

Ngizwile, Zulu. Mana njalo WENA kaNdaba." kubonga uDingane.

"Awu, wena KABABA," kububula uDingane, ezesula ngesandla ibunzi
lakhe elase lijulukile limanzi.

"O, WENA weZulu, sesaba nokukhuluma," kuqhuba uNdongeni, ekhefuzela
uvalo.

Wakubona kuwumsebenzi wakhe oKaMemela ukuthi KUBEKHONA akushoyo,
yize kwabe kungeke kwawuphendula umbuzo kaSiphepho.

YIWONA ayesho njalo, iningi labanye abamhlophe lalingaboni lutho
olungako olwalukhalisa amaBhunu, olungaze luwalumise izinyawo ababange
ngokuhamba.

Lokho kwabaphatha kabi kakhulu abeLungu balelizwe, ikakhulu
amaBhunu, OKUYIWONA ayemaningi impela lapho.

Wayezizwa kahle umfokaKhumalo ukuthi kuyoyonke le misebenzi
ababhekene nayo, NGUYENA owabe ezokwenza umsebenzi osemqoka kunabo
bonke. Mnumzane. Khumalo 

THINA esike sihambe izwe nje singakutshela ngabantwanyana
bakwaZulu.

KUKHONA elikuhlebayo naye. 

"Ngicela elakho isu, WENA owabona ilanga ngingakacatshangwa, wena
owavula lapho kuvalwe khona."

"Ngicela elakho isu, wena owabona ilanga ngingakacatshangwa, WENA
owavula lapho kuvalwe khona."

Kwakusilele KONA nje ukuthi zazingekho izincwadi ezazimfakazela
ukuthi uhlakaniphe kangakanani.

Kuthe kusenjalo kwafika izwi livela phesheya kuHulumeni lithi:
"Izwe lelo elithunjwe nguHulumeni walelizwe kumaXhosa malibuyiselwe
KUWONA."

KWASAMINA ngiyazisebenza Ma. =Myself also,KWA-SA-LOC=

Cishu sakhohlwa ukulanda ukuthi laphaya oPhongolo lapha uJeqe
wayegula khona, KUKHONA inja yakuwo lowo muzi eyamejwayela, kuthi
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe, ihambe naye,
adle nokuncane ayishiyele, yaze yamejwayela, kwathi mhla ehambayo
yamlandela ngomkhondo yaze yamfica, yaba seyiba yinja yakhe njalo.

Bayasho-ke asebake balunguza KHONA ukuthi akusibhakela sidida
ompetha.

Nabala basifihla isidumbu sakhe emhlangeni-ulele KHONA
okaSenzangakhona."

Weqa ukhalo, wagijima, wagijima engaqondi nalapho eya KHONA.

Wasondela emzini wabona ukuthi kuphekwe emnyango, waququbala
buqamamana nomuzi, baze bephula bangena endlini, wasondela, izinja
zamuzwa, zamkhonkotha wabuyela emuva, wafuna isu lokuyothatha
isikhuni esivuthayo lapho bekade bepheke KHONA. 

Abantu sebethule bethe du, uDingane noMkabayi bebheke phansi ENGEKHO
obheke omunye.

Phela lapha yilapho zazisithela KHONA izinyosi.

Zafika zakhuluma NABAKHONA uJeqe engazi ukuthi kukhulunywa
ngani.

Wathi akube yilowo aziyele lapho ethanda KHONA.

Insizwa ingena KHONA izazi ukuthi ayibhedelwa, kodwa ithotshiswe
ngabafana abancane, bayishaye badedelane ngayo ize ithambe potololo.


washesha ukuwamukela loko abe ekufundiswa, into eyakhombisa
uMaqhuzu ukuthi wabe ezimisele kangakanani ukufa lapho efa KHONA.


Umbiko lowo waye watholwa nangabangane bakhe imbala,  bathi yize
noma babexakeke kangakaya ezindaweni ezahlukene lapho babesebenza
KHONA, babengeke behluleka ukuza esifweni sikayise womngane wabo.

Wabheda wabheda uMaMzobe, kuthe lapho ethi Amen KHONA, lase lithule
okokugcina ikhehla lakhe.

Umuntu uya athi fuqaqa phansi noma yini abeyenza, akukhathalekile
ukuthi beyibaluleke kangakanani, aphuthume lapho kuvele KHONA isidumo.


Munye kuphela owasola sengathi KUKHONA okukhona phakathi kukaMkabayi
noDingane - uMhlangana: ngoba nalapho bekhuluma esigodlweni sikaMkabayi
uDingane kwaba sengathi ukwazi konke okwasekuqondwe nguMkabayi - nokho
kaze azihlupha kakhulu ngalokho; naye wayengakulindele neze lokho
ababekuqondile.

Uma ngabe loko akuhambisani nawe, akusho ukuthi umshado ngeke
WABAKHONA.

Kwakuzibonakalela nje ukuthi lapho besuka KHONA indlala abayazi
bayizwa ngendaba.

Kwaba KHONA abavungamayo kubafana lena emuva nehholo.

Futhi basebezwile ngezinhloli zabo ukuthi KUKHONA izwe lena
eNingizimu eligobhoza ubisi liconsa uju lwezinyosi; kuthiwa lizihlalele
nje, abantu abakhe kulo bayingcosana kakhulu, abamnyama, futhi kabakho
abamhlophe abaningi.

Cishu sakhohlwa ukulanda ukuthi laphaya oPhongolo lapha uJeqe
wayegula KHONA, kukhona inja yakuwo lowo muzi eyamejwayela, kuthi
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe, ihambe naye,
adle nokuncane ayishiyele, yaze yamejwayela, kwathi mhla ehambayo
yamlandela ngomkhondo yaze yamfica, yaba seyiba yinja yakhe njalo.


Wathi akantshontshi emizini asuke ebulele KUWONA ngoba usuke
engangenele kona ukuntshontsha.

Uma ngabe ugugile, ugugele MINA.

Lokhu ukulwa, namazwi enhlamba abakhiphelana WONA abikwe kuShaka.


Wathi izingane akazibulali ZONA ngoba azikahlukumezi muntu wakubo.


Kwakuvama ukuba balwe emakhaya bebanga YENA.

Ukuba uMaqhuzu wayenazo ezinye izindlela zokuziphilisa, neziletha
imali ngamawala njengomsebenzi wokudayisa utshwala, wayezothatha ZONA,
abuyeke utshwala ngoba babusondeza abantu abaningi eduze kwakhe, into
eyayingenza ukuthi nesitha esiqonde ukwenza umonakalo, singene kalula
ekhaya.

Siphawula YENA ngoba yena noMnumzane =Pieter= =Retief= idololobha elikhulu
laseMgungundlovu laqanjwa ngabo.

Akuvamile ukuba ummangalelwa abuzwe ukuthi uyalivuma yini noma
uyaliphika icala abekwe LONA.

Bala kwaba wukuqeda inkomishi yetiye ababemenzele YONA ukwehlisa
izintuli zendlela, wabe esebamba ebheke eMnsinsini emaphoyiseni.

Hamba umtshene ukuthi ngithi kakukho engikwesabayo MINA lapha
ezweni.

Phela WONA ayenazo izigqila ezimnyama, ziziningi impela,
esetshenzelwa yizo; futhi nje wona ayenomqondo othi bonke abantu
abamnyama badalelwa ukukhonza omhlophe, abe yisigqila sakhe.

"Nganelisiwe MINA, Ndaba, uma nezikaDingane zizosala, sihambe
nezakho sobabili."

Intabazwe lena - =Harrismith= - yaqanjwa ngaye, kuhlonishwa YENA.

Nababengahlakaniphile ngaphezu kwakhe babenamathuba angcono kunaye
uma benazo izitifiketi ezikhomba ukuthi bafunda bagcina emabangeni
angaphezu kwalelo YENA agcina kulo.

Noma-ke ngingebe lusizo MINA, kodwa usizo lomfundisi uyoludinga
ngelinye ilanga.

ngenxa yokwazi ukuthi kuhlwa ngomnyama njengoba inyanga yayifile,
ngangena MINA emgodini owawusumbiwe abafana bami bewuqalelwe amachalaha
ami.

WENA woza emshadweni kwanombolo 2831.

Futhi MINA angiboni nalusizo lwabo lobu bukhokheli bakhe lapha
ekhaya.

Lowo mcabango wavezwa ukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani YENA angahluthulela izicabha,
uqiniseke ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso.

MaNzuza, ngingakuhlonipha nje ngoba WENA umdala.

"WENA uqonde uDingane kuphela kukho konke okukhulumayo," kusho
uDingane kuMhlangana.

Ngenxa kaShaka MINA ngethembekile kuye ngesivumelwano engasenza naye
ukuba ngimufele noma kunjani.

WONA amehlo ayeselokoza umlilo, isifuba lesi sakhe sehla senyuka,
kubonakala ukuthi uZibambile sekuthi makaqhume.

MINA ngithi uwe ongevela nesu ngoba usondele kakhulu kuye kunabo
bonke abantu.

athi nxa eziqhayisa `Mina ngothanda insizwa okuyothi noma impofu,
ingenankomo ibe ithandwa yimi ngenhliziyo yami NAYO ingithanda.

Phela wona ayenazo izigqila ezimnyama, ziziningi impela,
esetshenzelwa yizo; futhi nje WONA ayenomqondo othi bonke abantu
abamnyama badalelwa ukukhonza omhlophe, abe yisigqila sakhe.

"Ukuba bewuyimi ubuzokwenzenjani WENA:" Kubuza uMaqhuzu. 

Bengingakaboni sici MINA.

'Sukuma, Nkosi yesizwe, WENA omiswe ngabangasekho ukuba ubuse
elikaSenzangakhona." esho eqondisa kuDingane.

Kwake kwakhulunywa eside isikhathi lesi ngoNsimbi, kukhona umbono
wokuthi noma ubengasala YENA ngeke konakala lutho.

Ithi nxa iziqhayisa `MINA ngothanda insizwa okuyothi noma impofu,
ingenankomo ibe ithandwa yimi ngenhliziyo yami nayo ingithanda.

Ngifulathele amathongo MINA ngilandele umfazi?

Wagcina eyinike uNgubane ikwaya wathi akaqhubeke YENA nayo.

Esewelele kwelama Thonga yahlonga imizi eduze nomfula, wahamba
waze wadundubala phezu kwesihlambo somfula kwaba YIKHONA ebona imizi,
ezwa izinkomo zikhonya.

Sikhona belu esinye futhi isizathu ESIKHULU kakhulu.

Kanti ixoxwa nje lendaba uJeqe usengenwe yisifiso esikhulu
sengathi angake ayibone lentombi eseyehlule amadoda nenhle KANGAKA.

Asikho esinye isizwe esizala izintombi EZINHLE kangaka. 

Ngaphezu kokudideka kwakukhona novalo lokuthi loku kuhamba
isikhathi ESIDE kangaka, kwakuzomxabanisa noyise, uSiphepho, uPamella.


Lapho indaba ikhulunywa kuhlaluke ukuthi ZOMBILI lezi zintombi
zeNkosi ziyelelesa. 

Kwake kwakhulunywa ESIDE isikhathi lesi ngoNsimbi, kukhona umbono
wokuthi noma ubengasala yena ngeke konakala lutho. 

Ecaleni laphaya ngasesangweni lamathole sekubaswe OMKHULU umlilo
lapho kuzokosiwa inyama le yengwe neyezinkunzi ezimnyama ebibulawa
amabutho ngayizolo.

Washo NGELIBI izwi uDingane.

Ngaso leso sikhathi iNkosi ibize uNozitshela noJeqe baye koqula
ELIKHULU icala ngaphakathi esigodlweni.

Ngelinye ilanga kwasuka ESIKHULU isidumo esigodlweni kuthukana
izintombi ezimbili ezinguMdlunkulu kaShaka zixabene.

Beme ngezinyawo kusuke ESIKHULU isidumo.

Wathula ESIDE isikhathi, amehlo akhe ethe mbe kuDingane.

Izinkomo sithi sibuya nazo zimboze izintaba nezinkalo, igazi
LABANINGI bakithi lichithekele ezizweni, singakaphumuli useyasibiza
ukuba siyekohlasela kwezinye izindawo."

KUNINGI okuyoba lusizo kuwe uqobo ngelinye ilanga.

"Ngiyakuqinisa, ngoba usazobhekana NOKUKHULU okwedlula lokhu.

Cishe sakhohlwa ukulanda ukuthi laphaya oPhongolo lapha uJeqe
wayegulela khona, kukhona inja yakuwo lowo muzi eyamejwayela, kuthi
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe, ihambe naye,
adle NOKUNCANE ayishiyele, yaze yamejwayela, kwathi mhla ehambayo
yamlandela ngomkhondo yaze yamfica, yaba seyiba yinja yakhe njalo.

Usazobona okukhulu, uzwe OKUKHULU ungakamlandeli nawe uShaka.

Ukuze asondele eNkosini uShaka kwaya ngoba wadunyiswa enye induna
yathi uyifundile imithi yasenyakatho, kunjalo nje usesindise ABANINGI
ngamakhambi. 

Usazobona OKUKHULU, uzwe okukhulu ungakamlandeli nawe uShaka.

Abantu sebethule bethe du, uDingane noMkabayi bebheke phansi engekho
obheke OMUNYE.

Athi angalithola ithuba aye exhibeni lalo, limzekele OKUNINGI
ngalentombi, waze wacishe wayazi angezange ayibone. 

Lokho kwabaphatha kabi kakhulu abeLungu balelizwe, IKAKHULU
amaBhunu, okuyiwona ayemaningi impela lapho.

Naye FUTHI wayeyazisa sengathi umuntu. 

PHELA wona ayenazo izigqila ezimnyama, ziziningi impela,
esetshenzelwa yizo; futhi nje wona ayenomqondo othi bonke abantu
abamnyama badalelwa ukukhonza omhlophe, abe yisigqila sakhe.

Kwafika umqondo othi ake nisuke lapha nihambe, MHLAWUMBE ningase
nithole enye ingosi engcono kunalena lapho ningahlala khona nabantwana
benu ngokuthula nangoxolo, nisuke eduze namaNgisi.

Phela wona ayenazo izigqila ezimnyama, ziziningi impela,
esetshenzelwa yizo; FUTHI nje wona ayenomqondo othi bonke abantu
abamnyama badalelwa ukukhonza omhlophe, abe yisigqila sakhe.

NEMPELA yafika inkathi leyo yokuba babonane.

PHELA labeselikhala igazi likaShaka, selibizwa kuye.

PHELA iNkosikazi ibusa nje eNgilandi ibhekelwe amadoda
ahlakaniphileyo kwamanye amazwe.

PHELA ngalesisikathi base bebaningana aBelungu kwaZulu, ngoba
ngonyaka ka-1835 kwafika abafundisi abaziwayo kwaZulu, bezoshumayela
iVangeli.

FUTHI nje aphatheka kabi, ngoba leli lephucwa kuwo yiwo namaNgisi
lawo.

FUTHI basebezwile ngezinhloli zabo ukuthi kukhona izwe lena
eNingizimu eligobhoza ubisi liconsa uju lwezinyosi; kuthiwa lizihlalele
nje, abantu abakhe kulo bayingcosana kakhulu, abamnyama, futhi kabakho
abamhlophe abaningi.

NEMPELA lomqondo bavumelana bonke ngawo.

"Ngithi kuMhlangana, KUSASA kuzoqedwa lombango phakathi kwenu
nenkatha.

Nebala basifihla isidumbu sakhe emhlangeni-ulele khona
okaSenzangakhona."

Emva kwakho nje IZOLO Ngwane, kufike lapha uMaSithole ezosibona.

MASINYANE emva kwaleso senzo uDingane kahlalanga sikhathi eside
engenzanga esinye futhi isenzo esibi.

PHELA kwase kubusa iNkosikazi elungileyo phesheya ngalesikathi,
igama layo linguNkosikazi =Victoria=.

Lumphinde futhi uvalo uMhlangana, ngoba PHELA wayesezwile ngoZungu
ukuthi lezo zinduna zikaMkabayi, oNdongeni noSphepho noZidumo yibo akade
belapho khona ngalobo busuku.

FUTHI ungeneliswa nayilokho, ubuye ugange, kusho enye kwenye. Zibe
sezidumelene, zishayane, ziklwebhane, zilumane kube nje. 

Babodwa ababethi uyogwetshwa isigwebo sokudilikelwa yijele kanti
ININGI lalithi wayezogwetshwa intambo. 

Ngenxa yokwazi ukuthi kuhlwa NGOMNYAMA njengoba inyanga yayifile,
ngangena mina emgodini owawusumbiwe abafana bami bewuqalelwe amachalaha
ami. 

ELESIBILI yindlela ababegqoke ngayo. 

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu KHULU bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

USika-ke yena NJENGOMNIKAZI wesithuthi, owakhe umsebenzi kwakuzoba
wukuyinyathela ayinyathelisise, ingayi ngasesiteshini eMthwalume, ngoba
leyo ndlela idlula emaphoyiseni aseMnsinsini, kodwa ayikhwebule ibheke
ngaseMzumbe =Home=. 

Phela uma ikhona, babethi OMAKADE ebona babasingi, uzibona
ngokubungela kwazo othini; zingqengqe ngalo uma ulushutheka esidlekeni
sazo njengomkhuba ezisuke ziwejwayele. 

Njengoba insila yeNkosi imbelwa nayo, WANELE wabona nje uJeqe
ukuthi iNkosi yakhe sebeyigwazile, sekumelwe ukuba abulawe nxashana
isilahlwa, wafikelwa imicabango eminingi. 

WABE uyazikhalela owesifazane; wamqaqa uJeqe. 

Cishe sakhohlwa ukulanda ukuthi laphaya oPhongolo lapha uJeqe
wayegulela khona, kukhona inja yakuwo lowo muzi eyamejwayela, kuthi
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe, ihambe naye,
adle nokuncane ayishiyele, yaze yamejwayela, kwathi mhla ehambayo
yamlandela ngomkhondo yaze yamfica, YABA seyiba yinja yakhe njalo.


Naye wayeseze wejwayela ukubulala abantu ngoba noma into iyimbi
inxa umuntu eseyenzele futhi AYIBE isabambi. 

Esewelele kwelama Thonga yahlonga imizi eduze nomfula, wahamba
waze wadundubala phezu kwesihlambo somfula KWABA yikhona ebona imizi,
ezwa izinkomo zikhonya. 

Kuzothi-ke lapho inyanga ithathe yonke lemibengo iyixube ndawonye
emqubeni, iyifafaze ngemithi IBE isiyosiwa. 

Ithi nxa iziqhayisa `Mina ngothanda insizwa okuyothi noma impofu,
ingenankomo IBE ithandwa yimi ngenhliziyo yami nayo ingithanda. 

Futhi ungeneliswa nayilokho, ubuye ugange, kusho enye kwenye. ZIBE
sezidumelene, zishayane, ziklwebhane, zilumane kube nje. 

Bafake amashoba abo ezingalweni nasezithweni, KUBE kuhle kudele.

Munye kuphela owasola sengathi kukhona okukhona phakathi kukaMkabayi
noDingane - uMhlangana: ngoba nalapho bekhuluma esigodlweni sikaMkabayi
uDingane KWABA sengathi ukwazi konke okwasekuqondwe nguMkabayi - nokho
kaze azihlupha kakhulu ngalokho; naye wayengakulindele neze lokho
ababekuqondile.

Ukuba ngiyeshelwa ngabe kade ngaqoma, noma NGABE kade ngashada.

Ukuba ngiyeshelwa NGABE kade ngaqoma, noma ngabe kade ngashada.


Kufanele akwazi loku, senzele ukuthi noma NGABE kwenzekani
kuNobuhle, noma ngabe kwenzekani lapha ekhaya, angasisoli ukuthi
sasingamtsheli ngani. 

Nokho wabuye wamfakela lowo mqondo, wabona ukuthi KUYOBE uyasehlisa
isithunzi sakhe, nokuhlonishwa kwakhe, nokwaziwa kwakhe njengomuntu
ongasohlangothini lomthetho. 

NGABE uyambona ukuba usebuyile Ma. 

BESEPHONSEKILE eduze kwawo uMkabayi, evutha ulaka.

BESESUKUMA uMkabayi ephonsa elakhe kusenjalo abantu besadabukile,
enzela ukuze bayaqala bayacabanga useliphonsile.

amhlabe ngamehlo akhe amakhulu amabi uMkabayi, ABESETHI.

"Kulungile, ngomuso kusasa nizoqonda emfuleni, njengemihla yonke,
nithi nibuya lapho BESE niyovunula seniza ebandla, lapho kobe
sekubuthene abantu abazobikelwa ngenkatha.

ABESE qhubeka masinyane ethi.

Waqhweba uZwangedwa, induna yakhe enkulu EYABIPHETHE yonke imikhosi
yakhe.

Kwase kuzobakhona nesiqiniseko sokuthi umuntu uzoziphuzela
ngenkululeko, angathi ephethe ingilazi yotshwala ngapha, EBE ejeqeza,
elindele ukudonsa ivolovolo ngokuphazima kweso. 

USiphepho lowo KWABE kungumnumzane ovelele endaweni yaseMaBheleni.


LIBE-KE selihlehliswelwa olunye usuku icala, kunqunywe nemali
engaba yisibambiso sokukhululwa kwakhe okwaleso sikhashana ibheyili.

Phela LABESELIKHALA igazi likaShaka, selibuzwa kuye.

Wayezizwa kahle umfokaKhumalo ukuthi kuyoyonke le misebenzi
ababhekene nayo, nguyena OWABE ezokwenza umsebenzi osemqoka kunabo
bonke. 

Sekuzwakala nezigqi zokuphefumula kubantu: umoya lona ungasathi
nyaka, nezinyoni imbala EZABE zixokozela, zathula, kwasengathi
zitsheliwe ukuthi nansi indaba embi.

Washo ngokunengwa uNobuhle ngoba unina WABE embuza into esobala.

YABE inenhliziyo elukhuni njengetshe; ingesabi lutho' umzimba wayo
umuhle ubunjwe kahle kakhulu, uthandeka; amehlo ayo lawa ekhanya
inhlansi, elokoza umlilo - lapho esethukuthele ayeba bomvu sengathi
agcwele igazi.

Bala washesha ukukwamukela loko abe ekufundiswa, into eyakhombisa
uMaqhuzu ukuthi WABE ezimisele kangakanani ukufa lapho efa khona.


Kwasalapha NGABE ngifika nehwanqa noma nentshebe noma nempandla.

Ukukhalipha komqondo wakhe nxa kubuthene amadoda, kwakumeleka
ngesithunzi esimphumela waso KWABE kuwukuhlonishwa ngisho nayiyo inkosi
imbala. 

Lesi simo SABE sesimvula amehlo uMaqhuzu, wazibona kahle ukuthi
ukuhlakanipha kwakhe kuphelela obala uma kungenasisekelo
esiyisitifiketi. 

Komkhulu, emzini wenkosi yesigodi, WABE aziwa njengendoda okuyoba
lukhuni ukuluphetha udaba uma ingekho esigcawini. 

Yathi ukuba ingene esigodlweni sikaDingane, yangena maqede washaywa
uvalo uDingane, kwazise ukuthi YABE inesithunzi esesabekayo kakhulu.

WABE eseyicabangisisa wadepha indaba yokuziqhuba izifundo zakhe
ngembawula, okungenani abekeke ebangeni leshumi. 

Kuthe lapho besikhipha isidumbu sakhe emanzini, kwahlaluka ukuthi
okaSenzangakhona WABEFINYELE umsipha, wambamba ngamandla esemanzini
ajulile, kazathola nathuba lokuphefumula.

Bala kwaba wukuqeda inkomishi yetiye ababemenzele yona ukwehlisa
izintuli zendlela, WABE esebamba ebheke eMnsinsini emaphoyiseni. 

Sizoke siyizwe lento enkulu eyasusa uthuli olungako ezweni
lakwaZulu, yaphemba umlilo omkhulu ongacimiyo kuze KUBE namuhla usazinge
ulokoza.

Ngase KUBE ukhuluma indaba yokuthi uyashada nje kanti ukhuluma indaba
yalowa ntanga yethu owayefuna ukungihlaba ngesibhakela emgwaqweni kubukela
abantu?
 
"Kulungile, ngomuso kusasa nizoqonda emfuleni, njengemihla yonke,
nithi nibuya lapho bese niyovunula seniza ebandla, lapho KOBE
sekubuthene abantu abazobikelwa ngenkatha.

Wamane wasola uSteve ukuthi le ndaba KUYOBE iyogcina kude uma ihamba
kanje. 

Uma NGABE ukhuluma indaba yokuthi uyashada nje uqonde ukuthi ushada
nalesiya salukazi engisaziyo, ngiyaxolisa ndodana, a-ngi-zi. 

Bala washesha ukuwamukela loko ABE ekufundiswa, into eyakhombisa
uMaqhuzu ukuthi wabe ezimisele kangakanani ukufa lapho efa khona.


Wakubona kuwumsebenzi wakhe oKaMemela ukuthi kubekhona akushoyo,
yize KWABE kungeke kwawuphendula umbuzo kaSiphepho. 

Njengoba wayesehambe bonke ubusuku, kwenye indawo ehamba
ngokugijima, wazumeka waze wavuka emini enkulu, KWABE nokulamba
sekuthe ngilapha. 

Ukuba akangifanele NGABE angizange ngizihluphe nokuzihlupha
ngokumthatha. 

"Ngakho-ke ngomuso kusasa," kuqhuba uMkabayi "nizothi lapho nibuya
kogeza emfuleni njengemihla yonke, BESE ngimeme izwe ukuze ngimkhethe
ozolibusa, phambi kwalo, libona lonke.

Kwaba yimithonselana nje engemingaki eyathi ukuhambahamba emgxaleni
wami, YABUYE yazibuyelela emuva yayosithela. 

Nokho WABUYE wafekela lowo mqondo, wabona ukuthi kuyobe uyasehlisa
isithunzi sakhe, nokuhlonishwa kwakhe, nokwaziwa kwakhe njengomuntu
ongasohlangothini lomthetho. 

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
KWABUYE kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

WAWUNGABUYI ulambatha owakhe umkhondo. 

Aphefumule kakhulu lapho uSteve, ABUYE aqhubeke, "Asiqale ezinye
izindaba, ayikho lento." 

Futhi ungeneliswa nayilokho, UBUYE ugange, kusho enye kwenye. Zibe
sezidumelene, zishayane, ziklwebhane, zilumane kube nje. 

Wasondela emzini wabona ukuthi kuphekwe emnyango, waququbala
buqamamana nomuzi, baze bephula bangena endlini, wasondela, izinja
ZAMUZWA, zamkhonkotha wabuyela emuva, wafuna isu lokuyothatha
isikhuni esivuthayo lapho bekade bepheke khona. 

Sonke lesi sikhati efuna umsebenzi, umqondo wakhe umtshela ukuthi
bayomcabangela labo ABAYOMQASHA, bamnike khathisimbe umsebenzi wokubhala
ehhovisi limbe noma-ke bamfake emsebenzini wokwengamela ophikweni
oluthile. 

Athi angalithola ithuba aye exhibeni lalo, limzekele okuningi
ngalentombi, waze WACISHE wayazi engezange ayibone. 

CISHE sakhohlwa ukulanda ukuthi laphaya oPhongolo lapha uJeqe
wayegula khona, kukhona inja yakuwo lowo muzi eyamejwayela, kuthi
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe, ihambe naye,
adle nokuncane ayishiyele, yaze yamejwayela, kwathi mhla ehambayo
yamlandela ngomkhondo yaze yamfica, yaba seyiba yinja yakhe njalo.

Kuzothi-ke lapho inyanga ithathe yonke lemibengo IYIXUBE ndawonye
emqubeni, iyifafaze ngemithi ibe isiyosiwa. 

Uthi USELIHAMBE kakhulu naleli lakwaZulu kodwa akazange ayibone
intombi enhle njengayo. 

Abanye BABEMTHANDA kabi uShaka ngobuqhawe bakhe. 

LUMPHINDE futhi uvalo uMhlangana, ngoba phela wayesezwile ngoZungu
ukuthi lezo zinduna zikaMkabayi, oNdongeni noSphepho noZidumo yibo akade
belapho khona ngalobo busuku.

Yathi ukuhlangana futhi isibhidiswa ngumuntu OWAYEYAZI kahle into
ayenzayo, elazi kahle neculo. 

WALIQALA futhi iculo umbhidi wathi aliculwe neminwe isemilonyeni.

Lento YAMNENGA kabi uJeqe. 

Lokho KWABAPHATHA kabi kakhulu abeLungu balelizwe, ikakhulu
amaBhunu, okuyiwona ayemaningi impela lapho.

INkosi IMBUZE kahle izindaba zakwaZulu. 

NoMfundisi UBESAKUNCOMA kakhulu kabi ukukhuthala komkakho, kuqhuba
uMaNzuza. 

Sizobuyela futhi ukuze SIYIZWE kahle lendaba, siyiqale ekuqaleni
size sizofika lapho uDingane asusa khona isenzo esashaqisa izwe lonke.

Kwakuxabene ubendle lapha kuye ekhanda, kukhona nanomqondo
wokuthi amane athathe isikhali, AYOZIBHOKODA kube kanye lezi zinja,
kuphele konke ngazo. 

Yikhona ENGINGAKUTHANDI du lokhu kukhuthala kwakhe akhuthalele
imisebenzi yamanye amadoda. 

Kodwa ukuba ngumkhokheli ngifuna AKUGCINE ngci khona nje namhlanje,
kusho uMdlalose. 

NGISIZE phela nakhu igazi lomfowethu ongasekho selifunwa kimi.

Naye kuyamkhanyela ukuthi izwe ULIPHETHE kabi, kodwa wethembekile
eNkosini yakhe akanakuze ayilimaze. 

Naye wayeseze wejwayela ukubulala abantu ngoba noma into iyimbi
inxa umuntu ESEYENZELE futhi ayibe isabambi. 

Zathi ZIYALITHATHA futhi laphika. 

Yathi ukuhlangana futhi isibhidiswa ngumuntu owayeyazi kahle into
ayenzayo, ELAZI kahle neculo. 

Akuvamile ukuba ummangalelwa abuzwe ukuthi UYALIVUMA yini noma
uyaliphika icala abekwe lona. 

Wayeloku EBABAZE nje ukuba kumnandi ukuhambisana negugu lakhe, aze
alikhiphe ngisho ukulikhipha elokuthi ubengakaqonywa sonke lesi sikhathi,
ubesadlala nje. 

Wayengawazi amandla kaNobuhle uMaqhuzu, ngaleso sizathu wamfundisa
amasu nezindlela zokusetshenziswa kwesibhamu, enzela ukuthi uma
imqhamukela kabi eyabafo, AKWAZI ukwelekelela uNobuhle. 

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali ABAKUPHETHE endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 

Lokhu iNkosi bayigwaze ntambama, wayithabatha esizwa abesifazane,
WAYIFAKA endlini nezinye izinceku zayo, wayigoqonga, wayembathisa
ngengubo yayo. 

Uthe ukuba angene egcekeni, amabutho ehlukana phakathi, AZILAHLA
phansi izikhali zawo, kwaduma ihlombe elikhulu.

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella BAZOMFAKA emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

Nabala BASIFIHLA isidumbu sakhe emhlangeni-ulele khona
okaSenzangakhona."

"Kuthe kunjalo wavuka esihlwathini oweNkosi, wavuka ekhala
izinyembezi, wathi MABAMFIHLE khona lapho okayise.

UMaZwane wathi ngokubona ukuthi uzalelwe yinja endlini, wacela
umkhokheli uMaNzuza ukuba azomncengela uMdlalose ukuba asihoxise isinqumo
sakhe SOKUMKHIPHA enkonzweni. 

Basebebiza lesi sithunywa ABABESITHUME kuJeqe, bathi. 

Sizobuyela futhi ukuze siyizwe kahle lendaba, SIYIQALE ekuqaleni
size sizofika lapho uDingane asusa khona isenzo esashaqisa izwe lonke.

Sonke lesi sikhati efuna umsebenzi, umqondo wakhe umtshela ukuthi
bayomcabangela labo abayomqasha, bamnike khathisimbe umsebenzi wokubhala
ehhovisi limbe noma-ke BAMFAKE emsebenzini wokwengamela ophikweni
oluthile. 

Hamba umtshene ukuthi ngithi kakukho ENGIKWESABAYO mina lapha
ezweni.

Uthe lapho eseseduze nezinkomo ilanga selibantubahle, wababona
abafana sebeziqoqa, nemizi ESEYIBONA eduze namasimu wahlala phansi
waphumula. 

Ngenxa kaShaka mina ngethembekile kuye ngesivumelwano ENGASENZA naye
ukuba ngimufele noma kunjani. 

Nhlanhla leyo ukuthi uThulani WAYEBASHIYE nemali. 

Konke ESASIKWENZA nabafana bami oSiphiwosakhe noSibongiseni sase
sikwenza ngokuphangisa. 

Kukhona ELIKUHLEBAYO naye. 

Kuningi abanye ABABEKUNGABAZA ngokuphelela kwazo lapha kumfo
kaMshengu. 

Lomfo ufika uyabika uthi: "NGIMLINGE ngamaqhinga amaningi uJeqe
ngithi asihlangane naye adlise uShaka." 

UDingane AMNYONKOLOZE ngamehlo uMhlangana.

ESABASEBENZA ngemvubu abafana `umbhidi' kwangena othisha,
abanumzane uNgubane noNgobeni bevela lapho babehlala khona lapho babekade
besayokudla ukudla kwasemini. 

Kuthe lapho besikhipha isidumbu sakhe emanzini, kwahlaluka ukuthi
okaSenzangakhona wabefinyele umsipha, WAMBAMBA ngamandla esemanzini
ajulile, kazathola nathuba lokuphefumula.

Ekuseni lapho ilanga liphuma ilichinsa ngomhlanga, obhotshozelwe
imbobo ebheke empumalanga, lapho lishona ILICHINSE ngembobo ebheke
entshonalanga. 

Ekuseni lapho ilanga liphuma ILICHINSA ngomhlanga, obhotshozelwe
imbobo ebheke empumalanga, lapho lishona ilichinse ngembobo ebheke
entshonalanga. 

Uma-ke umuntu kuthiwa uyobingelela iMantshi kusuke kuqondwe ukuthi
uzovela nje phambi kweNkatholo, ibikelwe iMantshi ukuthi lo ngusibanibani
wakwabani, owethweswe icala elithile, ALENZA ngosuku oluthile. 

Yilapho-ke lapho bamthathelela khona abangane bakhe, bambhebhezela
ukuba angabi yisiphukuphuku sensizwa, BAMGXISHA ngomoya wokuthi kufanele
uPamella azikhombise zonke izidingo zokuthi uyintombi lapha kuMaqhuzu,
hhayi umngane. 

WAYITSHELA ngesimekemeke sendaba ayenziwe yiNkosi ukuba aqaqe
owesifazane ekhulelwe. 

Wakhohlwa ukuba uzotshela bani ukuthi ubone lomuntu nokuthi
UMEHLULE ngamandla. 

Thina esike sihambe izwe nje SINGAKUTSHELA ngabantwanyana
bakwaZulu. 

Wezwa engasazizwa uJeqe, wazimisela ukuthi sengathi ANGAYIBONA
ngamehlo akhe. 

Uthe esuka lapho uMkabayi WAYEMBIZA ngegama.

Kufanele akwazi loku, senzele ukuthi noma ngabe kwenzekani
kuNobuhle, noma ngabe kwenzekani lapha ekhaya, angasisoli ukuthi
SASINGAMTSHELI ngani. 

Sekukhona izinkunzi ezimbili ezimnyama ezicijileyo, ezihlabayo,
ezingazange ziyizeke insikazi, ezanela ukwephusa zakhethwa eziyobanjwa
amabutho ngezandla bazidonye NGESIBHAKELE zize zife. 

Kuzothi-ke lapho inyanga ithathe yonke lemibengo iyixube ndawonye
emqubeni, IYIFAFAZE ngemithi ibe isiyosiwa. 

AMHLABE ngamehlo akhe amakhulu amabi uMkabayi, abesethi.

AMBUKE ngamehlo omabili uMkabayi, kodwa kazaphendula
ngaleyonkathi.

Wafula ummbila wawetshatha, wakhohlwa manje ukuthi UZOWOSA
ngani. 

Phela uma ikhona, babethi omakade ebona babasingi, UZIBONA
ngokubungela kwazo othini; zingqengqe ngalo uma ulushutheka esidlekeni
sazo njengomkhuba ezisuke ziwejwayele. 

Kwakuzibonakalela nje ukuthi lapho besuka khona indlala abayazi
BAYIZWA ngendaba. 

Konke esasikwenza nabafana bami oSiphiwosakhe noSibongiseni sase
SIKWENZA ngokuphangisa. 

Noma-ke ngingebe lusizo mina, kodwa usizo lomfundisi UYOLUDINGA
ngelinye ilanga. 

Wayeloku ebabaze nje ukuba mnandi kokuhambisana negugu lakhe, aze
alikhiphe NGISHO ukulikhipha elokuthi ubengakaqonywa sonke lesi sikhathi,
ubesadlala nje. 

MaNzuza, NGINGAKUHLONIPHA nje ngoba wena umdala. 

Wathi ukubulala ngesando WAYEKUTHANDA ngoba kungujuqu kanti futhi kuyashesha

Eseziphendulela ebuzwa nguMshushisi phambi kwezihlwele umfo
kaMpungose wathi abelungu UBABULALA ngoba uyabazonda. 

Sekukhona imvunge enkulu phakathi kwabantu, kodwa ENGAYAZI ngoba
besaba ukumtshela. 

Kwafika umqondo wokuthi kuhle ayodlula ekhaya, WAWUSUSA lomqondo
ngokuthi funa kubulawe wonke umuzi kayise nxashana eficwe esekhaya. 

Nababusi bawo abakhulu ababebusa ngesikathi amaNgisi engakanqobi
izwe, babe nalowomqondo: umuntu omnyama yisichaka somhlophe, futhi basho
baqinise ukuthi noma umuntu umphethe kabi, noma UMENZANI, kakusono leso,
ngoba uyinto yomhlophe phela.

Wayenesiphiwo sokuwathaka ezwakale amagama nxa ekhuluma, UMLALELE
noma ungaqondile. 

"Ngakho-ke ngomuso kusasa," kuqhuba uMkabayi "nizothi lapho nibuya
kogeza emfuleni njengemihla yonke, bese ngimeme izwe ukuze NGIMKHETHE
ozolibusa, phambi kwalo, libona lonke.

Kuthe lapho BESIKHIPHA isidumbu sakhe emanzini, kwahlaluka ukuthi
okaSenzangakhona wabefinyele umsipha, wambamba ngamandla esemanzini
ajulile, kazathola nathuba lokuphefumula.

Kuthe lapha kuthi hwaqa, wabanga emasimini, lokhu uwafica
ekhihliza, nemfe ISIYIKHIPHILE iminyani, lokhu ingakavuthwa kahle. 

Wabe eseyicabangisisa wadepha indaba YOKUZIQHUBA izifundo zakhe
ngembawula, okungenani abekeke ebangeni leshumi. 

Wedlula kwabamaphephandaba, WABANIKA yonke imininingwane ngoyise,
enzela ukuba izihlobo ezikude nabangane bezwe ngesifo esivele,
wayesedlulela ekhaya. 

Wathi izingane AKAZIBULALI zona ngoba azikahlukumezi muntu wakubo.


Uthi uselihambe kakhulu naleli lakwaZulu kodwa akazange AYIBONE
intombi enhle njengayo. 

Wagcina EYINIKE uNgubane ikwaya wathi akaqhubeke yena nayo. 

Lesi simo sabe SESIMVULA amehlo uMaqhuzu, wazibona kahle ukuthi
ukuhlakanipha kwakhe kuphelela obala uma kungenasisekelo
esiyisitifiketi. 

"Jeqe, thatha lomfazi ubheke umkhonto omfishanyana, UMQAQE isisu
kesibone ukuthi ingane ihlala kanjani esiswini ingakazalwa." 

Uthe lapho eseseduze nezinkomo ilanga selibantubahle, WABABONA
abafana sebeziqoqa, nemizi eseyibona eduze namasimu wahlala phansi
waphumula.

Wayenesiphiwo SOKUWATHAKA ezwakale amagama nxa ekhuluma, umlalele
noma ungaqondile. 

Ukuze asondele eNkosini uShaka kwaya ngoba wadunyiswa enye induna
yathi UYIFUNDILE imithi yasenyakatho, kunjalo nje usesindise abaningi
ngamakhambi. 

Inyanga ISIYIQOBE imithi isiyesabeka, nengwe isihlinziwe yabengwa,
nenyama yezinkunzi ezimnyama isibengiwe. 

Lelozwi lavuma ukuthi njengoba izigqila lezo BEZIBASIZA abaninizo
zibasebenzela yonke imisebenzi lena bazobuyiselwa ukulahlekelwa kwabo
izigqila ngohlamvana lwemali.

Sonke lesi sikhati efuna umsebenzi, umqondo wakhe umtshela ukuthi
bayomcabangela labo abayomqasha, BAMNIKE khathisimbe umsebenzi wokubhala
ehhovisi limbe noma-ke bamfake emsebenzini wokwengamela ophikweni
oluthile. 

Wayeloku ebabaze nje ukuba mnandi kokuhambisana negugu lakhe, aze
alikhiphe ngisho UKULIKHIPHA elokuthi ubengakaqonywa sonke lesi sikhathi,
ubesadlala nje. 

BAKWENZA lokho abafundi. 

Weqela ngaphesheya WASIPHULA isiqunga, wahlafuna impande yaso
wakhwifa, esusa wona umnyama wesidumbu. 

SAMGWAZA sobabili uShaka.

"Uvalo LWABASHAYA bonke," kuqhubeka uZwangedwa.

BAMUPHA ukudla, wadla walala kanti useye wabikwa enduneni,
yathuma izinsizwa ezimbili zayombika eNkosini le emzini wayo. 

Loku kuhleka kwakhe KWAMDIDA uMaqhuzu, akangaba nalwazi noma uhleka
nje umbona ubuphukuphuku yini noma kuyisima kanjani. 

YAMTHOLA uJeqe, baxoxa. 

Wakubona kuwumsebenzi wakhe oKaMemela ukuthi kubekhona akushoyo,
yize kwabe kungeke KWAWUPHENDULA umbuzo kaSiphepho. 

Sesehlukana uzwakalise isifiso sokuthi bekungaba yinto enhle uma
ethukuswa uNobuhle ngoba ziyanda izinsongo zalaba bafana, zokuthi bafuna
UKUYIBULALA ingane yami. 

Kube UKULIBUSA kwakhe lokho elikayise.

Wathi angaqeda UKUBABHAXABULA abafana wayeseculisa izindlela zonke
ngayinye.

Bala washesha UKUWAMUKELA loko abe ekufundiswa, into eyakhombisa
uMaqhuzu ukuthi wabe ezimisele kangakanani ukufa lapho efa khona.


Ukuphuthuma lokhu kwenziwa ukuba babegcina ukuthi yinhloli,
uthunywe kwaZulu ukuba azohlola kulandele impi ngoba ukulanda 
kwakhe ezweni labo AKUBAHLABANGA umxhwele. 

ENgilandi KABASIVUMANGA isenzo somnumzane omkhulu uSir Benjamin
=D'Urban= sokudla izwe labantu.

ONGALIPHETHE lolo qwenjana wayeyogcina esangweni, akukhathalekile
ukuthi waziwa kangakanani nokuthi wejwayele kangakanani ukuzophuza
kwaMaqhuzu. 

Washo ngokunengwa uNobuhle ngoba unina wabe EMBUZA into esobala.

WAYELIVUMA elokuthi bangcono kunaye ngoba banezitifiketi ezingcono
kunaloko ayebambelele kukona, kodwa-ke yize kunjalo, umuntu akahlali
ephethe isitifiketi ngesandla. 

Ngesizathu sokuthi WAYEBAHLONIPHA abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 

WAYENGAWAZI amandla kaNobuhle uMaqhuzu, ngaleso sizathu wamfundisa
amasu nezindlela zokusetshenziswa kwesibhamu, enzela ukuthi uma
imqhamukela kabi eyabafo, akwazi ukwelekelela uNobuhle. 

Nxa bengingumuntu okhululekileyo BENGIZOLIHAMBA lelilizwe elibanzi
ngiye ngiyibone. 

Kufanele AKWAZI loku, senzele ukuthi noma ngabe kwenzekani
kuNobuhle, noma ngabe kwenzekani lapha ekhaya, angasisoli ukuthi
sasingamtsheli ngani. 

Kanti ixoxwa nje lendaba uJeqe usengenwe yisifiso esikhulu
sengathi angake AYIBONE lentombi eseyehlule amadoda nenhle kangaka.

Inyanga izolwephula iluthele imithi, ILUQOBE amaqashana
iluhlanganise nenyama. 

Mhla kuzokusa kube umkhosi iNkosi iyophuma lapho endlini kuvalwe,
iholwe inyanga iphethe ukhamba lwentelezi, IYIFAFAZE intelezi baye
bafike emfuleni, uJeqe elandela iNkosi ephethe eminye imithi okuzofikwa
emfuleni phakathi kobusuku yelapha. 

Sekukhona izinkunzi ezimbili ezimnyama ezicijileyo, ezihlabayo,
ezingazange ZIYIZEKE insikazi, ezanela ukwephusa zakhethwa eziyobanjwa
amabutho ngezandla bazidonye ngesibhakele zize zife. 

Sizoke SIYIZWE lento enkulu eyasusa uthuli olungako ezweni
lakwaZulu, yaphemba umlilo omkhulu ongacimiyo kuze kube namuhla usazinge
ulokoza.

Lingena nje sebeke bahlangana abazali bezigebengu, bavumelana
ngokuthi kungeze kwaba yinto enhle uma bethatha ummeli ngoba loko
kuyobonakala sengathi kuyindlela abavuna ngayo izingane zabo, nabazama
ngayo ukuba izingane zabo ZINGASITHOLI isijezo esifanele isenzo sazo.


Akuvamile ukuba ummangalelwa abuzwe ukuthi uyalivuma yini noma
UYALIPHIKA icala abekwe lona. 

"Qha; NGIYAMBONA umfokazana lowo," kuphendula uMkabayi.

Nempela BAMTHOLA umuntu ongumngani kaJeqe. 

Loku kuhleka kwakhe kwamdida uMaqhuzu, akangaba nalwazi noma uhleka
nje UMBONA ubuphukuphuku yini noma kuyisima kanjani. 

Ayi UYASIBULALA uShaka. 

Kuya ngoba uhlala lapha koMkhulu, AWUZIZWA izindaba ezikhulunywa
ngabantu ezifundeni lapha. 

Ukhuluma nje lomfo uShaka uyamphikisa uthi: "AWUKALIHAMBI leli
lakithi ubone izintombi ezinhle. 

Uthi bangaphezu kwesikhombisa abantu abahlukene ebezwa BEYIKHULUMA
le ndaba. 

Abone uMkabayi ukuthi uma ENGAYIQEDI lendaba zingahle zidumelane
khona lapho izinsizwa zomfowabo uSenzangakhona.

Namabutho ayesezikhalela ethi: Size siqhakaze izimvu singaganiwe,
SINGABAZI ubumnandi bokuhlala emakhaya, kube yilokhu sihamba
ezintabeni, silale endle, sifa yindlala! 

Komkhulu, emzini wenkosi yesigodi, wabe aziwa njengendoda okuyoba
lukhuni UKULUPHETHA udaba uma ingekho esigcawini. 

"Ngoba nike naxoxa naye uButhelezi, kuhle uphindele umncenge uthi
uDingane UYOKUHLANZA bonke ubumnyama bensila kaShaka akwakhele umuzi
omkhulu emva kokuba usugezwe ngentelezi, futhi mhla efayo uShaka
uyokulondoloza ungambelwa naye." 

Zazimthatha izinsizwa ZIYA komlahla umfazi kwangaba ndaba zalutho.


Esabasebenza ngemvubu abafana `umbhidi' kwangena othisha,
abanumzane uNgubane noNgobeni bevela lapho babehlala khona lapho babekade
BESAYOKUDLA ukudla kwasemini. 

YAWAKHIPHA seyiyophuma ngomnyanmgo amagama okugcina into yakwabo. 

Bathe lapho beziphonsa phakathi esizibeni oNdongeni noSiphepho
noZidumo BAMFICA esephangalele okaSenzangakhona.

Naso-ke isizathu sokuqala esabangela amaBhunu SIWABONE esephungwa
ngezithebe kwaZulu, ekhumbuza uDingane izinkonjane ezabikwa nguShaka
mhla efayo.

Lokhu iNkosi bayigwaze ntambama, WAYITHABATHA esizwa abesifazane,
wayifaka endlini nezinye izinceku zayo, wayigoqonga, wayembathisa
ngengubo yayo. 

Athi angalithola ithuba aye exhibeni lalo, limzekele okuningi
nga lentombi, waze wacishe WAYAZI engezange ayibone. 

Wathulisa wabuka, WAMBONA emi ethe ne ngomhlane othangweni. 

WABATAXA, wabataxa ethi bayabhimba. 

Onke amehlo abantu anamathela kuDingane, BAMBONA ubuso bakhe
sebumanzi izinyembezi, ziwohloka emehlweni.

WAKUBONA kuwumsebenzi wakhe oKaMemela ukuthi kubekhona akushoyo,
yize kwabe kungeke kwawuphendula umbuzo kaSiphepho. 

ASIMUZWA esithandazela. 

ZAZIMTHATHA izinsizwa ziya komlahla umfazi kwangaba ndaba zalutho.


Wazelula, waphuma esihlahleni, wahamba eqonda ezinkomeni
AYEZIBONA, ziklabile, ziyibanga. 

Izwe ladliwa kumaXhoza, kwamiswa iziMantshi, ukuba ZILIBUSE,
selahlukanisiwe.

Kuthe lapha kuthi hwaqa, wabanga emasimini, lokhu UWAFICA
ekhihliza, nemfe isiyikhiphile iminyani, lokhu ingakavuthwa kahle. 

Uthi bangaphezu kwesikhombisa abantu abahlukene EBEZWA beyikhuluma
le ndaba. 

Kwaphela isonto uJeqe neNkosi nenyanga befumbeleke kuleyondlu,
ibaphethe inyanga IBAGCABA, iphalazisa iNkosi ngezintelezi ezinkulu,
ezimhlophe nezimnyama. 

Lokhu iNkosi BAYIGWAZE ntambama, wayithabatha esizwa abesifazane,
wayifaka endlini nezinye izinceku zayo, wayigoqonga, wayembathisa
ngengubo yayo. 

Izinkomo sithi sibuya nazo zimboze izintaba nezinkalo, igazi
labaningi bakithi lichithekele ezizweni, singakaphumuli USEYASIBIZA
ukuba siyekohlasela kwezinye izindawo." 

Ngabe UYAMBONA ukuba usebuyile Ma. 

Kwaba uye osondeza amanzi okuyigeza, kwaba yilokhu IMTHUMA ukuba
abheke ukuthi ukudla kwayo kulungiswe kahle na. 

Ngangingazi ukuthi ukuzinikela eNkosini yami KUYAKUNGENZA ngize
ngenze izinto ezinengeka kanje. 

Nawe uma umlalela UYOKUSIZA ukuba uphenduke ukhethe iNkosi. 

Amadoda asondela kuye abuza ukuthi uphumaphi, WAWATSHELA ukuthi
uphuma kwaZulu uze kulelizwe uzofuna imithi yokwelapha ngobawezwa
idumela ngabasuka lapha bethi miningi imithi. 

Ndabezitha, uthe okaNdaba ANGIKUBIKELE ukuthi ungesabi.

Ayilandise kahle, AYITSHELE nokuthi uzwe esesendleleni kuthiwa
uShaka ubulewe umnawakhe uDingane. 

Hamba UMTSHENE ukuthi ngithi kakukho engikwesabayo mina lapha
ezweni.

Kufanele akwazi loku, senzele ukuthi noma ngabe kwenzekani
kuNobuhle, noma ngabe kwenzekani lapha ekhaya, ANGASISOLI ukuthi
sasingamtsheli ngani. 

NGIZOKUTSHENA ukuthi uMhlangana sengimbonele elakhe icebo, kodwa
kusweleke siqaphe ngoba unabalandeli abaningi okungaswelekile babone
ukuthi siqondeni.

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi BEMBAMBA ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

Oyena WAYIQEDAYO owayephethe amabutho amhlophe 

Lokhu iNkosi bayigwaze ntambama, wayithabatha esizwa abesifazane,
wayifaka endlini nezinye izinceku zayo, WAYIGOQONGA, wayembathisa
ngengubo yayo. 

Balala, kuthe ekuseni uJeqe BAMTHATHA bamyisa eNkosini. 

Wathi ungathi shiqe NGAWUGWADLULA. 

Wafula ummbila WAWETSHATHA, wakhohlwa manje ukuthi uzowosa
ngani. 

Cishu sakhohlwa ukulanda ukuthi laphaya oPhongolo lapha uJeqe
wayegula khona, kukhona inja yakuwo lowo muzi eyamejwayela, kuthi
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe, ihambe naye,
adle nokuncane ayishiyele, yaze yamejwayela, kwathi mhla ehambayo
yamlandela ngomkhondo yaze YAMFICA, yaba seyiba yinja yakhe njalo.


Ofihlayo wayengasho nje ukuthi ungqubuzeke odongeni, noma kambe
athi uvule isivalo budedengu saye SAMSAKAZA, kodwa kwakucace njengezinqe
zeselesele ukuthi yizisihle zesibhakela leziya. 

Wasondela emzini wabona ukuthi kuphekwe emnyango, waququbala
buqamamana nomuzi, baze bephula bangena endlini, wasondela, izinja
zamuzwa, ZAMKHONKOTHA wabuyela emuva, wafuna isu lokuyothatha
isikhuni esivuthayo lapho bekade bepheke khona. 

Wabe uyazikhalela owesifazane; WAMQAQA uJeqe. 

Phela uma ikhona, babethi omakade ebona babasingi, uzibona
ngokubungela kwazo othini; zingqengqe ngalo uma ULUSHUTHEKA esidlekeni
sazo njengomkhuba ezisuke ziwejwayele

Ngadumela umgxala NGAWUSHUTHEKA embhacwini owawuphakathi
kwezinguzunga ezimbili zamatshe ezazilakanyene. 

UNgubane naye WAYISHUTHEKA iminwe njengabo abafundi. 

Munye kuphela owasola sengathi kukhona okukhona phakathi kukaMkabayi
noDingane - uMhlangana: ngoba nalapho bekhuluma esigodlweni sikaMkabayi
uDingane kwaba sengathi ukwazi konke okwasekuqondwe nguMkabayi - nokho
kaze azihlupha kakhulu ngalokho; naye WAYENGAKULINDELE neze lokho
ababekuqondile.

Wayengawazi amandla kaNobuhle uMaqhuzu, ngaleso sizathu wamfundisa
amasu nezindlela zokusetshenziswa kwesibhamu, enzela ukuthi uma
IMQHAMUKELA kabi eyabafo, akwazi ukwelekelela uNobuhle. 

Naphezu lokhu kuhlola abafana bami babeqale ngakho NGANGIKUPHINDELA
ukuzenelisa ukuthi kwakungekho halakasha yini lwenyoka ezazingenise
emgodini walo zihlala nalo izinyosi lezi. 

Sengishilo ngathi okaSithayi uyafa namuhla. NGITHUMELE kuZidumo
ngathi kakhulume naye.

Ngangingazi ukuthi UKUZINIKELA eNkosini yami kuyakungenza ngize
ngenze izinto ezinengeka kanje. 

Ushu ukuthi kufanele ngihambe ngivimbela izinsizwa phandle lapha
ngithi ngicela ZINGESHELE khona ngizoziqoma. 

Kuthe lapho isidumbu BESIKHIPHELA phandle waquleka oweNkosi,"
esho ebheka uDingane.

Nokho wayengakehlelwa yilokhu OKWAMEHLELA ngelinye ilanga,
besesigodlweni esingaphandle lapho kuhlala khona izinceku eziganiweyo.


Cishu sakhohlwa ukulanda ukuthi laphaya oPhongolo lapha uJeqe
wayegula khona, kukhona inja yakuwo lowo muzi eyamejwayela, kuthi
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe, ihambe naye,
adle nokuncane ayishiyele, yaze yamejwayela, kwathi mhla ehambayo
YAMLANDELA ngomkhondo yaze yamfica, yaba seyiba yinja yakhe njalo.


Wayengazimisele uSteve ukuxabana noMama wakhe ngalelo langa kodwa
le mibuzo AYEMBELESELE ngayo yayiholela engxabanweni. 

Luyavuthwa laphaya uselwa, iNkosi iqale YALUHLABELA ngoba nxa
lungaphathwanga yiyo abakwaZulu bathi aluvuthwa. 

Uma wayeshilo kwakobulawa yena uJequ kuthiwe UMYEKELENI. 

Ngenxa kaShaka mina ngethembekile kuye ngesivumelwano engasenza naye
ukuba NGIMUFELE noma kunjani. 

Bala kwaba wukuqeda inkomishi yetiye ABABEMENZELE yona ukwehlisa
izintuli zendlela, wabe esebamba ebheke eMnsinsini emaphoyiseni. 

Akukabi sikhathi sokuba uye kwagoqanyawo Jeqe kukhulu izwe lakini
OSAZOLENZELA kona kunokuhlabana kwakho uhlabanela uShaka. 

"Ngoba nike naxoxa naye uButhelezi, kuhle uphindele umncenge uthi
uDingane uyokuhlanza bonke ubumnyama bensila kaShaka AKWAKHELE umuzi
omkhulu emva kokuba usugezwe ngentelezi, futhi mhla efayo uShaka
uyokulondoloza ungambelwa naye." 

Athi angalithola ithuba aye exhibeni lalo, LIMZEKELE okuningi
nga lentombi, waze wacishe wayazi engezange ayibone. 

UMaZwane wathi ngokubona ukuthi uzalelwe yinja endlini, wacela
umkhokheli uMaNzuza ukuba AZOMNCENGELA uMdlalose ukuba asihoxise isinqumo
sakhe sokumkhipha enkonzweni. 

Usazobona okukhulu, uzwe okukhulu UNGAKAMLANDELI nawe uShaka.

Ngizokutshena ukuthi uMhlangana SENGIMBONELE elakhe icebo, kodwa
kusweleke siqaphe ngoba unabalandeli abaningi okungaswelekile babone
ukuthi siqondeni.

Ukukhalipha komqondo wakhe nxa kubuthene amadoda, kwakumeleka
ngesithunzi ESIMPHUMELA waso kwabe kuwukuhlonishwa ngisho nayiyo inkosi
mbala. 

Inyanga izolwephula ILUTHELE imithi, iluqobe amaqashana
iluhlanganise nenyama. 

Sonke lesi sikhati efuna umsebenzi, umqondo wakhe umtshela ukuthi
BAYOMCABANGELA labo abayomqasha, bamnike khathisimbe umsebenzi wokubhala
ehhovisi limbe noma-ke bamfake emsebenzini wokwengamela ophikweni
oluthile. 

Uthe ebuyela ezigabeni wafika lesi sithunywa sikaDingane sesihambile,
ethi UZOSIXOXELA lendaba embi nebuhlungu yokuhlinza umuntu wesifazane
ekhulelwe. 

Lelozwi lavuma ukuthi njengoba izigqila lezo bezibasiza abaninizo
ZIBASEBENZELA yonke imisebenzi lena bazobuyiselwa ukulahlekelwa kwabo
izigqila ngohlamvana lwemali.

Bayasho-ke asebake balunguza khona ukuthi AKUSIBHAKELA sidida
ompetha. 

Umfundisi esizwa kuthiwa uDingane WAMVUMELA ukuba ahlale eduze
naye afundise abantu bakhe, kuthiwa nguMfundisi =Owen=Lowo.

Yilapho-ke lapho bamthathelela khona abangane bakhe, BAMBHEBHEZELA
ukuba angabi yisiphukuphuku sensizwa, bamgxisha ngomoya wokuthi kufanele
uPamella azikhombise zonke izidingo zokuthi uyintombi lapha kuMaqhuzu,
hhayi umngane. 

Lokhu ZIKWENZELA ukuba sithi sifinyelela ojwini lwazo sifice itshe
selome inhlama. 

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo SOKUBACHAZELA ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 

Hhayi indaba YOKUSIBABAZELA ukuthi benithilileka kwasha kwacima.


Kwakusilele kona nje ukuthi zazingekho izincwadi EZAZIMFAKAZELA
ukuthi uhlakaniphe kangakanani. 

Sonke lesi sikhati efuna umsebenzi, umqondo wakhe UMTSHELA ukuthi
bayomcabangela labo abayomqasha, bamnike khathisimbe umsebenzi wokubhala
ehhovisi limbe noma-ke bamfake emsebenzini wokwengamela ophikweni
oluthile. 

Cishu sakhohlwa ukulanda ukuthi laphaya oPhongolo lapha uJeqe
wayegula khona, kukhona inja yakuwo lowo muzi EYAMEJWAYELA, kuthi
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe, ihambe naye,
adle nokuncane ayishiyele, yaze yamejwayela, kwathi mhla ehambayo
yamlandela ngomkhondo yaze yamfica, yaba seyiba yinja yakhe njalo.


Cishu sakhohlwa ukulanda ukuthi laphaya oPhongolo lapha uJeqe
wayegula khona, kukhona inja yakuwo lowo muzi eyamejwayela, kuthi
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe, ihambe naye,
adle nokuncane ayishiyele, yaze YAMEJWAYELA, kwathi mhla ehambayo
yamlandela ngomkhondo yaze yamfica, yaba seyiba yinja yakhe njalo.


Yilapho-ke lapho BAMTHATHELELA khona abangane bakhe, bambhebhezela
ukuba angabi yisiphukuphuku sensizwa, bamgxisha ngomoya wokuthi kufanele
uPamella azikhombise zonke izidingo zokuthi uyintombi lapha kuMaqhuzu,
hhayi umngane. 

'SINGAMLEKELELA nathi basizikazi abanye uma esebambeke kanjalo
okhuleni ukunokuba aze ayeke umsebenzi weNkosi ongaka', kuncenga
uMaNzuza'. 

UBAXOXELA ngentombi enhle yakubo athi seyehlula namakhosi akhona.


Wazi ngani noma lo muntu othi uyamthatha UKULUNGELE. 

Phela uma ikhona, babethi omakade ebona babasingi, uzibona
ngokubungela kwazo othini; zingqengqe ngalo uma ulushutheka esidlekeni
sazo njengomkhuba ezisuke ZIWEJWAYELE. 

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi OWAWUNGAMLUNGELA, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

Cishu sakhohlwa ukulanda ukuthi laphaya oPhongolo lapha uJeqe
wayegula khona, kukhona inja yakuwo lowo muzi eyamejwayela, kuthi
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe, ihambe naye,
adle nokuncane AYISHIYELE, yaze yamejwayela, kwathi mhla ehambayo
yamlandela ngomkhondo yaze yamfica, yaba seyiba yinja yakhe njalo.


Wathi ubazondiswa ulunya nesihluku abaxhaphaza ngaso abantu bakubo
uma BEBASEBENZELA. 

Asimuzwa ESITHANDAZELA. 

"Ngoba nike naxoxa naye uButhelezi, kuhle uphindele umncenge uthi
uDingane uyokuhlanza bonke ubumnyama bensila kaShaka akwakhele umuzi
omkhulu emva kokuba usugezwe ngentelezi, futhi mhla efayo uShaka
uyokulondoloza ungambelwa NAYE." 

Ngenxa yokwazi ukuthi kuhlwa ngomnyama njengoba inyanga yayifile,
ngangena mina emgodini owawusumbiwe abafana bami BEWUQALELWE amachalaha
ami. 

INkosi ithi: "Akukho lutho kulo muntu, MTHATHENI nimyise emzini
kNdlovu ambhekisise ukwenza kwakhe nokuhamba kwakhe. 

Kwaba uye osondeza amanzi OKUYIGEZA, kwaba yilokhu imthuma ukuba
abheke ukuthi ukudla kwayo kulungiswe kahle na. 

Ukuba akangifanele ngabe angizange ngizihluphe nokuzihlupha
NGOKUMTHATHA. 

Sekukhona imvunge enkulu phakathi kwabantu, kodwa engayazi ngoba
besaba UKUMTSHELA. 

UMaZwane ngizoke ngithi UKUMYEKA-KE aqhubeke nokusonta. 

USika-ke yena njengomnikazi wesithuthi, owakhe umsebenzi kwakuzoba
WUKUYINYATELA ayinyathelisise, ingayi ngasesiteshini eMthwalume, ngoba
leyo ndlela idlula emaphoyiseni aseMnsinsini, kodwa ayikhwabule ibheke
ngaseMzumbe =Home=. 

Ngwane elihle, yizithunywa zikaSathane lezi, zihlonza kona ukuthi
zithunywe UKUZOSILINGA. 

AYILANDISE kahle, ayitshele nokuthi uzwe esesendleleni kuthiwa
uShaka ubulewe umnawakhe uDingane. 

Wathi UBAFUNDISA ukukhamisa ngoba wayesethole kahle ukuthi
bayabhimba. 

Kwathi esanda kufika nje uJeqe esigodlweni iNkosi YAMSONDEZA kuyo.


Ithe lapho ISILIVEZA obala ezindlebeni zikaDingane lelocebo
lokugudluza uMhlangana noMbopha endleleni, uDingane wezwa eshaywa uvalo
olukhulu.

Balala, kuthe ekuseni uJeqe bamthatha BAMYISA eNkosini. 

Izinhliziyo zabantu sezinamathele kuDingane ezethemba ukuthi izwe
uzo-ke ALIPHUMUZE empini. 

INkosi ithi: "Akukho lutho kulo muntu, mthatheni NIMYISE emzini
kaNdlovu ambhekisise ukwenza kwakhe nokuhamba kwakhe. 

Ngaphezu kokudideka kwakukhona novalo lokuthi loku kuhamba
isikhathi eside kangaka, KWAKUZOMXABANISA noyise, uSiphepho, uPamella.


Inyanga izolwephula iluthele imithi, iluqobe amaqashana
ILUHLANGANISE nenyama. 

Lokhu iNkosi bayigwaze ntambama, wayithabatha esizwa abesifazane,
wayifaka endlini nezinye izinceku zayo, wayigoqonga, WAYEMBATHISA
ngengubo yayo.

Bathi dedelele lapho bezwa ukuthi akukho sigigaba esibabazekayo
ABALANDISA ngaso uMaqhuzu. 

Naye futhi WAYEYAZISA sengathi umuntu. 

"NGIYAKUQINISA, ngoba usazobhekana nokukhulu okwedlula lokhu.

UDingane UYALUZISA izwe nje lapha eNatali nakwaZulu, nakhona lena
eKoloni kwelamaXhoza, amaBhunu ayengahlali nempela inhlalo emnandi.

Wayengawazi amandla kaNobuhle uMaqhuzu, ngaleso sizathu WAMFUNDISA
amasu nezindlela zokusetshenziswa kwesibhamu, enzela ukuthi uma
imqhamukela kabi eyabafo, akwazi ukwelekelela uNobuhle. 

Lathi liqambe liba sokhakhayini, base bebuyile UKUYOYIGCWALISA
ithange, benzela ukuthi umsebenzi wabo ungaphazanyiswa yinto
ewubuphukuphuku njengokuphelelwa u-petrol bengakafiki lapho beya khona.


UMaZwane wathi ngokubona ukuthi uzalelwe yinja endlini, wacela
umkhokheli uMaNzuza ukuba azomncengela uMdlalose ukuba ASIHOXISE isinqumo
sakhe sokumkhipha enkonzweni. 

Yilapho-ke lapho bamthathelela khona abangane bakhe, bambhebhezela
ukuba angabi yisiphukuphuku sensizwa, bamgxisha ngomoya wokuthi kufanele
uPamella AZIKHOMBISE zonke izidingo zokuthi uyintombi lapha kuMaqhuzu,
hhayi umngane. 

Yiwona ayesho njalo, iningi labanye abamhlophe lalingaboni lutho
olungako olwalukhalisa amaBhunu, olungaze LUWALUMISE izinyawo ababange
ngokuhamba.

Nokho wabuye wafekela lowo mqondo, wabona ukuthi kuyobe UYASEHLISA
isithunzi sakhe, nokuhlonishwa kwakhe, nokwaziwa kwakhe njengomuntu
ongasohlangothini lomthetho. 

Wawungafunga ukuthi ubekhona kuntshontshwa izimbuzi zomnumzane
mumbe, ngoba kwakhuthi lapho amaphoyisa ecela ukuba AWACEBISE ukuthi
ngase kube lowo monakalo wenziwe ngubani, amane ashaye emhloleni, bala
ngqi, abanjwe amasela. 

Zazingashwabene izingubo wawungafunga ukuthi bezihlafunwe yinkomo
qede YAZIPHIMISA. 

Komunye umhlangano wabo baveza icebo lokuba bathume umuntu
njengesikhonzi ayothola uJeqe ukuba naye abe ngakubona, ABADLISELE
uShaka ngobuthi ekudleni kwakhe. 

Mayelana nokuthi ungena kanjani ngaphakathi wathi ziningi
izindlela namasu okuvula izicabha namafasitela njengoba labo asuke
ezobabulala uqala NGOKUBASHUNQISELA udosi lwempisi. 

Wathi UKULEHLISA u`Thakathi.' 

Loko kwakufakazelwa yizisihle ezazibonakala lapha phansi kwamehlo abo
uma usondela UBABHEKISISA kahle. 

INkosi ithi: "Akukho lutho kulo muntu, mthatheni nimyise emzini
kaNdlovu AMBHEKISISE ukwenza kwakhe nokuhamba kwakhe. 

Wabe ESEYICABANGISISA wadepha indaba yokuziqhuba izifundo zakhe
ngembawula, okungenani abekeke ebangeni leshumi. 

USika-ke yena njengomnikazi wesithuthi, owakhe umsebenzi kwakuzoba
wukuyinyatela AYINYATHELISISE, ingayi ngasesiteshini eMthwalume, ngoba
leyo ndlela idlula emaphoyiseni aseMnsinsini, kodwa ayikhwabule ibheke
ngaseMzumbe Home. 

"Lalela-ke, Dingane. Indaba kaMbopha kaSithayi SENGIYILUNGISILE.

Naye kuyamkhanyela ukuthi izwe uliphethe kabi, kodwa wethembekile
eNkosini yakhe akanakuze AYILIMAZE. 

Ukhuluma nje lomfo uShaka UYAMPHIKISA uthi: "Awukalihambi leli
lakithi ubone izintombi ezinhle. 

Wathi UBAZONDISWA ulunya nesihluku abaxhaphaza ngaso abantu bakubo
uma bebasebenzela. 

Bala washesha ukuwamukela loko abe EKUFUNDISWA, into eyakhombisa
uMaqhuzu ukuthi wabe ezimisele kangakanani ukufa lapho efa khona.

Wachiphichiphiza uMaMzobe kwaze kwezwa omakhelwane, bala beza
BAZOMHLALISA. 

UNGIFANELE Ma. Ngineqiniso laloko. 

Ukuba AKANGIFANELE ngabe angizange ngizihluphe nokuzihlupha
ngokumthatha. 

Ibutho eliyintanga yeNkosi lifake umnyakanya wesakabuli, kube
yilelo libe nento ELIYENZILEYO elehluke ngayo, noma okulenga esiphundu,
noma umqhele nje wombhijo wotshani obuthile. 

Kwaphela isonto uJeqe neNkosi nenyanga bevimbeleke kuleyondlu,
IBAPHETHE inyanga ibagcaba, iphalazisa iNkosi ngezintelezi ezinkulu,
ezimhlophe nezimnyama. 

Besesukuma uMkabayi ephonsa elakhe kusenjalo abantu besadabukile,
enzela ukuze bayaqala bayacabanga USELIPHONSILE.

Njengoba insila yeNkosi imbelwa nayo, wanele wabona nje uJeqe
ukuthi iNkosi yakhe SEBEYIGWAZILE, sekumelwe ukuba abulawe nxashana
isilahlwa, wafikelwa imicabango eminingi. 

Anikwe amakhubalo aqinile abe yisibonda esiqinile seNkosi, kuzawulwe
ocabangweni lwakhe uJeqe, kungeniswe imbuzi emnyama ayibambe, athi nxa
ESEYIBAMBILE ibhotshozwe malungana nenhliziyo kuthathwe igazi layo,
lithakwe namafutha engwe, nebhubesi, nenhlwathi, iNkosi incinde, uJeqe
akhothe udengezi. 

Aqala ukuhlanganisa amakhanda manje, efuna isu elingcono
lokubalekela ubuhlungu obungako.

Ukuze kuphele uchuku nengozi ENGASIVELELA, kusweleke niye emfuleni
nezinceku zami kuphela, zisale ezenu ekhaya.

Athi ANGALITHOLA ithuba aye exhibeni lalo, limzekele okuningi
ngalentombi, waze wacishe wayazi engazange ayibone. 

Emva kwakho nje izolo Ngwane, kufike lapha uMaSithole EZOSIBONA.


Abantu abehlukene BABEMBONA, kube yilowo nalowo, ngendlela yakhe.


Munye kuphela owasola sengathi kukhona okukhona phakathi kukaMkabayi
noDingane - uMhlangana: ngoba nalapho bekhuluma esigodlweni sikaMkabayi
uDingane kwaba sengathi ukwazi konke okwasekuqondwe nguMkabayi - nokho
kaze azihlupha kakhulu ngalokho; naye wayengakulindele neze lokho
ABABEKUQONDILE.

Ukudazisana ngohlobo lwesigwebo okwakucatshangwa ukuthi uMpungose
WAYEZOSITHOLA kwaqala abantu bephuma nje emnyango wenkantolo. 

Umuntu uya athi fuqaqa phansi noma yini ABEYENZA, akukhathalekile
ukuthi beyibaluleke kangakanani, aphuthume lapho kuvele khona isidumo.


Kuqhamuke iphoyisa EBELIMLANDILE, ngejubane, selihefuzela. 

Nxa bengi ngumuntu okhululekileyo bengizolihamba lelilizwe elibanzi
ngiye NGIYIBONE. 

Insizwa ingena khona izazi ukuthi ayibhedelwa, kodwa ithotshiswe
ngabafana abancane, BAYISHAYE badedelane ngayo ize ithambe potololo.


USika-ke yena njengomnikazi wesithuthi, owakhe umsebenzi kwakuzoba
wukuyinyatela ayinyathelisise, ingayi ngasesiteshini eMthwalume, ngoba
leyo ndlela idlula emaphoyiseni aseMnsinsini, kodwa AYIKHWABULE ibheke
ngaseMzumbe Home. 

Athi angalithola ithuba aye exhibeni lalo, limzekele okuningi
nga lentombi, waze wacishe wayazi engezange AYIBONE. 

Anikwe amakhubalo aqinile abe yisibonda esiqinile seNkosi, kuzawulwe
ocabangweni lwakhe uJeqe, kungeniswe imbuzi emnyama AYIBAMBE, athi nxa
eseyibambile ibhotshozwe malungana nenhliziyo kuthakwe igazi nemithi kuthiwe 
iNkosi incinde,uJeqe akhothe udengezi. 

"Ngoba nike naxoxa naye uButhelezi, kuhle uphindele UMNCENGE uthi
uDingane uyokuhlanza bonke ubumnyama bensila kaShaka akwakhele umuzi
omkhulu emva kokuba usugezwe ngentelezi, futhi mhla efayo uShaka
uyokulondoloza ungambelwa naye." 

Ithi nxa iziqhayisa `Mina ngothanda insizwa okuyothi noma impofu,
ingenankomo ibe ithandwa yimi ngenhliziyo yami nayo INGITHANDA. 

Inyanga IZOLWEPHULA iluthele imithi, iluqobe amaqashana
iluhlanganise nenyama. 

"Ngakho-ke ngomuso kusasa," kuqhuba uMka bayi "nizothi lapho nibuya
kogeza emfuleni njengemihla yonke, bese ngimeme izwe ukuze ngimkhethe
OZOLIBUSA, phambi kwalo, libona lonke.

Bathe lapho bekhuleka kuMkabayi amehlo abantu ayenamathele kubo
nezindlebe zivulekile, zilinde ukucosha ABAZOKUSHO.

Eseziphendulela ebuzwa nguMshushisi phambi kwezihlwele umfo
kaMpungose wathi abelungu ubabulala ngoba UYABAZONDA. 

Zathi ZIYALITHATHA laphezulu kakhulu. 

Wazi ngani noma lo muntu othi UYAMTHATHA ukulungele. 

Kwakuzibonakalela nje ukuthi lapho besuka khona indlala ABAYAZI
bayizwa ngendaba. 

Uthi awube yintanga kaMa ONGIZALAYO. 

Uma ngabe ukhuluma indaba yokuthi uyashada nje uqonde ukuthi ushada
nalesiya salukazi ENGISAZIYO, ngiyaxolisa ndodana, a-ngi-zi. 

Le EMVA iphehliwe indaba yokususa uShaka. 

Yathi ukuhlangana futhi isibhidiswa ngumuntu owayeyazi kahle into
AYENZAYO, elazi kahle neculo. 

Angiboni ukuthi ihlangene ngani noMnu. Cole le nto ENGIYISHOYO. 

Ngizokhuluma nawe ngefu ENGILIBONAYO.

Wakubona kuwumsebenzi wakhe oKaMemela ukuthi kubekhona AKUSHOYO,
yize kwabe kungeke kwawuphendula umbuzo kaSiphepho. 

Wezwa esengenwa uthando lwayo engazange EYIBONA. 

Nawe uma UMLALELA uyokusiza ukuba uphenduke ukhethe iNkosi. 

Lowo mcabango wavezwa WUKUTHI, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

Inyanga isiyiqobe imithi ISIYESABEKA, nengwe isihlinziwe yabengwa,
nenyama yezinkunzi ezimnyama isibengiwe. 

Nababusi bawo abakhulu ababebusa ngesikathi amaNgisi engakanqobi
izwe, babe nalowomqondo: umuntu omnyama yisichaka somhlophe, futhi basho
baqinise ukuthi noma umuntu UMPHETHE kabi, noma umenzani, kakusono leso,
ngoba uyinto yomhlophe phela.

Wayitshela ngesimekemeke sendaba AYENZIWE yiNkosi ukuba aqaqe
owesifazane ekhulelwe. 

Abameli, owommangalelwa AMNIKWE nguHulumeni nabemindeni efelweyo,
nabo basezindaweni zabo. 

Njengoba insila yeNkosi imbelwa nayo, wanele wabona nje uJeqe
ukuthi iNkosi yakhe sebeyigwazile, sekumelwe ukuba abulawe nxashana
ISILAHLWA, wafikelwa imicabango eminingi. 


"Ngoba nike naxoxa naye uButhelezi, kuhle uphindele umncenge uthi
uDingane uyokuhlanza bonke ubumnyama bensila kaShaka akwakhele umuzi
omkhulu emva kokuba usugezwe ngentelezi, futhi mhla efayo uShaka
UYOKULONDOLOZA ungambelwa naye." 

Mayelana nokuthi ungena kanjani ngaphakathi wathi ziningi
izindlela namasu okuvula izicabha namafasitela njengoba labo asuke
EZOBABULALA uqala ngokubashunqisela udosi lwempisi. 

Munye kuphela owasola sengathi kukhona okukhona phakathi kukaMkabayi
noDingane - uMhlangana: ngoba nalapho bekhuluma esigodlweni sikaMkabayi
uDingane kwaba sengathi UKWAZI konke okwasekuqondwe nguMkabayi - nokho
kaze azihlupha kakhulu ngalokho; naye wayengakulindele neze lokho
ababekuqondile.

Kuthe sebe KUDE-buduze nezwe laseNatali, sebevinjelwe uKhahlamba
kuphela, uMnumzane uPieter =Retief= nedlanzana labanye nezinqola zabo,
balandulela iqembu elikhulu, baze batheleka lapha eNatali ngonyaka
ka-1837.

Wayezizwa kahle UMFOKAKHUMALO ukuthi kuyoyonke le misebenzi
ababhekene nayo, nguyena owabe ezokwenza umsebenzi osemqoka kunabo
bonke. 

Lamadoda ayisandla sayo, njengoba nanamuhla iNkosi uGeroge weSihlanu
obusa eNgilandi ebanjelwe kulelizwe laseSouth Afrika NGULUSIBALUKHULU.

Waphupha kufike OYISENKHULU, onke amadlozi akubo ephelele, athi
kuye. 

Abameli, owommangalelwa amnikwe nguHulumeni NABEMINDENI efelweyo,
nabo basezindaweni zabo. 

Wedlula kwabamaphephandaba, wabanika yonke imininingwane ngoyise,
enzela ukuba izihlobo ezikude nabangane bezwe ngesifo esivele,
wayesedlulela ekhaya. 

Kusadingeka niphekwe impela nivuthwe tobo namuhla, kusho yena
uMphathi-sikole. 

Emva kwakho nje izolo Ngwane, kufike lapha UMASITHOLE ezosibona.


INTABAZWE lena - =Harrismith= - yaqanjwa ngaye, kuhlonishwa yena.

Uma-ke umuntu kuthiwa uyobingelela iMantshi kusuke kuqondwe ukuthi
uzovela nje phambi kweNkantolo, ibikelwe iMantshi ukuthi lo NGUSIBANIBANI
wakwabani, owethweswe icala elithile, alenza ngosuku oluthile. 

Ngelinye ilanga kwasuka esikhulu isidumo esigodlweni kuthukana
izintombi ezimbili EZINGUMDLUNKULU kaShaka zixabene. 

NoMfundisi ubesakuncoma kakhulu kabi ukukhuthala KOMKAKHO, kuqhuba
uMaNzuza. 

Izimpendulo zikaNobuhle zazingaphezulu kwemibuzo kaMaqhuzu, into
eyenza ukuba akhanyelwe uMaqhuzu ukuthi ufeleba lo UNGUPHUMA-langa-sikothe
nje nasekhanda uvuthiwe. 

NOMDLUNKULU kulezo zinsuku awuvunyelwe ukuhlala nokudlela egcekeni.


"Sifile Ndaba. OweNkosi kasekho - uye KOYISEMKHULU-" ufile.

Akukabi sikhathi sokuba uye KWAGOQANYAWO Jeqe kukhulu izwe lakini
osazolenzela kona kunokuhlabana kwakho uhlabanela uShaka. 

Nababengahlakaniphile ngaphezu kwakhe babenamathuba angcono kunaye
uma benazo izitifiketi ezikhomba ukuthi BAFUNDA bagcina emabangeni
angaphezu kwalelo yena agcina kulo. 

Lesi simo sabe sesimvula amehlo uMaqhuzu, WAZIBONA kahle ukuthi
ukuhlakanipha kwakhe kuphelela obala uma kungenasesekelo
esiyisitifiketi. 

Ambuke ngamehlo omabili uMkabayi, KODWA kazaphendula
galeyonkathi.

Wabe eseyicabangisisa WADEPHA indaba yokuziqhuba izifundo zakhe
ngembawula, okungenani abekeke ebangeni leshumi. 

Ngaso leso sikhathi amabutho amasha ayengekho eye kohlasela le
kwaSoshangane, abanye sebefike BAZIKHONZELA kwezinye izizwe bathi:
Sikhathele uShaka esibulalisa ngezinye izizwe! 

Bayalandela belu ABANYE nezinqola, nezinkomo, nemizi, nakho konke.

Uthe ebuyela ezinqabeni wafika lesi sithunywa sikaDingane sesihambile,
ethi uzosixoxela lendaba EMBI nebuhlungu yokuhlinza umuntu wesifazane
ekhulelwe. 

Kanti ixoxwa nje lendaba uJeqe usengenwe yisifiso esikhulu
sengathi angake ayibone lentombi eseyehlule amadoda NENHLE kangaka.


Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, FUTHI obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

Kwaphela isonto uJeqe neNkosi nenyanga bevimbeleke kuleyondlu,
ibaphethe inyanga ibagcaba, iphalazisa iNkosi ngezintelezi ezinkulu,
ezimhlophe NEZIMNYAMA. 

Amadoda asondela kuye ABUZA ukuthi uphumaphi, wawatshela ukuthi
uphuma kwaZulu uze kulelizwe uzofuna imithi yokwelapha ngoba wezwa
idumela ngabasuka lapha bethi miningi imithi. 

Wacosha imvubu yakhe WAKHWELA wadilika kubafana ababecula ibhesi.


Umbiko lowo waye watholwa nangabangane bakhe imbala, BATHI yize
noma babexakeke kangakaya ezindaweni ezahlukene lapho babesebenza
khona, babengeke behluleka ukuza esifweni sikayise womngane wabo. 

Sekuphume ilanga kwaphuthunywa KWAYOSHWAYWA izincingo kwabizwa
izingane zakhe. Ucingo lwesifo aluphendulwa-ke. 

"Uminze emfuleni - WAFELA khona lapho."

Lokhu iNkosi bayigwaze ntambama, WAYITHABATHA esizwa abesifazane,
wayifaka endlini nezinye izinceku zayo, wayigoqonga, wayembathisa
ngengubo yayo. 

Bamupha ukudla, WADLA walala kanti useye wabikwa enduneni,
yathuma izinsizwa ezimbili zayombika eNkosini le emzini wayo. 

Ukukhalipha komqondo wakhe nxa kubuthene amadoda, kwakumeleka
ngesithunzi esimphumela waso KWABE kuwukuhlonishwa ngisho nayiyo inkosi
mbala
. 

UMfundisi =Adams= kwaqanjwa ngaye umuzi owaziwayo waseAdams,
oseManzimtoti, BASE benza-ke belinga ukuthambisa izinhliziyo
zabakwaZulu.

Kwakungesizo izimotshwana nje, kwakuyizinqola impela ezikhombisa
ukuthi nangamhla zithengwa kwacashunwa insavunsavu yamarandi, KWAPHINDA
kwasala enye insavunsavu. 

Kwafika umqondo wokuthi kuhle ayodlula ekhaya, WAWUSUSA lomqondo
ngokuthi funa kubulawe wonke umuzi kayise nxashana eficwe esekhaya. 

Ngadumela umgxala NGAWUSHUTHEKA embhacwini owawuphakathi
kwezinguzunga ezimbili zamatshe ezazilakanyene. 

YAMTHOLA uJeqe, baxoxa. 

Balala, kuthe ekuseni uJeqe BAMTHATHA bamyisa eNkosini. 

Bala kwaba wukuqeda inkomishi yetiye ababemenzele yona ukwehlisa
izintuli zendlela, WABE esebamba ebheke eMnsinsini emaphoyiseni. 

Wazelula, WAPHUMA esihlahleni, wahamba eqonda ezinkomeni
ayezibona, ziklabile, ziyibanga. 

Kuthe la kumpondozankomo, engazange ehlangana namuntu, WANGENA
esihlahleni wahlala. 

Kuthe sebe kude-buduze nezwe laseNatali, sebevinjelwe uKhahlamba
kuphela, uMnumzane uPieter =Retief= nedlanzana labanye nezinqola zabo,
balandulela iqembu elikhulu, BAZE batheleka lapha eNatali ngonyaka
ka-1837.

Wehla WATHI ngqibithi etafuleni. 

Lathi liqambe liba sokhakhayini, base bebuyile ukuyoyigcwalisa
ithange, BENZELA ukuthi umsebenzi wabo ungaphazanyiswa yinto
ewubuphukuphuku njengokuphelelwa u-petrol bengakafiki lapho beya khona.


Wayengawazi amandla kaNobuhle uMaqhuzu, ngaleso sizathu WAMFUNDISA
amasu nezindlela zokusetshenziswa kwesibhamu, enzela ukuthi uma
imqhamukela kabi eyabafo, akwazi ukwelekelela uNobuhle. 

Njengoba insila yeNkosi imbelwa nayo, wanele wabona nje uJeqe
ukuthi iNkosi yakhe sebeyigwazile, sekumelwe ukuba abulawe nxashana
isilahlwa, WAFIKELWA imicabango eminingi. 


Wedlula kwabamaphephandaba, WABANIKA yonke imininingwane ngoyise,
enzela ukuba izihlobo ezikude nabangane bezwe ngesifo esivele,
wayesedlulela ekhaya. 

Esewelele kwelama Thonga yahlonga imizi eduze nomfula, WAHAMBA
waze wadundubala phezu kwesihlambo somfula kwaba yikhona ebona imizi,
ezwa izinkomo zikhonya. 

Lingena nje sebeke bahlangana abazali bezigebengu, BAVUMELANA
ngokuthi kungeze kwaba yinto enhle uma bethatha ummeli ngoba loko
kuyobonakala sengathi kuyindlela abavuna ngayo izingane zabo, nabazama
ngayo ukuba izingane zabo zingasitholi isijezo esifanele isenzo sazo.

Wafula ummbila WAWETSHATHA, wakhohlwa manje ukuthi uzowosa
ngani. 

Kuthe lapho besikhipha isidumbu sakhe emanzini, kwahlaluka ukuthi
okaSenzangakhona wabefinyele umsipha, WAMBAMBA ngamandla esemanzini
ajulile, kazathola nathuba lokuphefumula.

UNdlovu lo naye akuyena umuntu wokudabuka ebuThonga, wafika
ehamba ngokufuna imithi, ephuma emaHlutshini, WAFIKA lingafi nkonyane,
wejwayela wayesehlala khona esenomuzi. 

Izinhliziyo zagcwala ZAPHUPHUMA ukuthukuthela nokuzonda.

Zazikhamise kakhulu ZAKHIPHA izilimi zihefuzela. 

Inyanga isiyiqobe imithi isiyesabeka, nengwe isihlinziwe YABENGWA,
nenyama yezinkunzi ezimnyama isibengiwe. 

Kwathi ukuba sisuke isidumo leso uMfundisi =Owen= wabopha
okungokwakhe WABAMBA indlela eqonde eThekwini, lapho wafika khona
wadlulela phesheya eNgilande.

Nabafana bami base bembe BAZE bakhathala bengafinyeleli eqeni
eligangileyo lendlovukazi yezinyosi. 

Kuthe ebusuku efikelwe isihlambi sobuthongo, ngoba buyinkosi, noma
umuntu elinde isidumbu wethuka esengquphazela nje, WAPHUPHA uJeqe.


Weqa ukhalo, WAGIJIMA, wagijima engaqondi nalapho eya khona. 

Zafika ZAKHULUMA nabakhona uJeqe engazi ukuthi kukhulunywa
ngani.

Yilapho-ke lapho bamthathelela khona abangane bakhe, BAMBHEBHEZELA
ukuba angabi yisiphukuphuku sensizwa, bamgxisha ngomoya wokuthi kufanele
uPamella azikhombise zonke izidingo zokuthi uyintombi lapha kuMaqhuzu,
hhayi umngane. 

Njengoba wayesehambe bonke ubusuku, kwenye indawo ehamba
ngokugijima, WAZUMEKA waze wavuka emini enkulu, kwabe nokulamba
sekuthe ngilapha. 

Waphaphama uJeqe, uthe ephaphama enye yezinceku yayikhwezela
isihlonti soqunga, WACIKICA amehlo, wacabanga. 

Hhayi indaba yokusibabazela ukuthi benithilileka kwasha KWACIMA.

Wezwa lawo magama uNgwane qede wazibamba ikhanda, WABHEKA phansi.

"Kuthe kunjalo wavuka esihlwathini oweNkosi, WAVUKA ekhala
izinyembezi, wathi mabamfihle khona lapho okayise.

Ngangena UMLOMO womgodi wafika okhalweni kimi. 

Emuva kwesikhashana washaya insimbi umfo kaShabalala IZINGANE zonke
eziculayo zabuthana ehholo zisaqhubeka nokumpongoloza zicula. 

UJeqe wabizwa yiNkosi YATHI kuye: "Uzongena lapha, ngizogcatshwa
ngegazi lakho." 

Wasondela emzini WABONA ukuthi kuphekwe emnyango, waququbala
buqamamana nomuzi, baze bephula bangena endlini, wasondela, izinja
zamuzwa, zamkhonkotha wabuyela emuva, wafuna isu lokuyothatha
isikhuni esivuthayo lapho bekade bepheke khona. 

Uma-ke umuntu kuthiwa uyobingelela iMantshi kusuke kuqondwe ukuthi
uzovela nje phambi kweNkantolo, ibikelwe iMantshi ukuthi lo ngusibanibani
wakwabani, owethweswe icala elithile, ALENZA ngosuku oluthile. 

Nokho wabuye wafekela lowo mqondo, WABONA ukuthi kuyobe uyasehlisa
isithunzi sakhe, nokuhlonishwa kwakhe, nokwaziwa kwakhe njengomuntu
ongasohlangothini lomthetho. 

Waya WAFIKA wakhuleka komunye umuzi, wahlala phansi komuthi. 

UJeqe laphaya enhla nesibaya usevunule naye, usebase umlilo WABEKA
imbiza lapho iNkosi izopheka khona uselwa. 

Sekuzwakala nezigqi zokuphefumula kubantu: umoya lona ungasathi
nyaka, nezinyoni imbala ezabe zixokozela, zathula, KWASENGATHI
zitsheliwe ukuthi nansi indaba embi.

Wachiphichiphiza uMaMzobe KWAZE kwezwa omakhelwane, bala beza
bazomhlalisa. 

Wagcina eyinike uNgubane ikwaya WATHI akaqhubeke yena nayo. 

Izwe ladliwa kumaXhoza, KWAMISWA iziMantshi, ukuba zilibuse,
selahlukanisiwe.

Loku kuhleka kwakhe kwamdida uMaqhuzu, AKANGABA nalwazi noma uhleka
nje umbona ubuphukuphuku yini noma kuyisima kanjani. 

Kwaba yimithonselana nje engemingaki eyathi ukuhambahamba emgxaleni
wami, yabuye yazibuyelela emuva YAYOSITHELA. 

Lapho yasukuma YAZE yagquma into yakwabo, kwazise umkhaba
wawunyomfozeka uma isukuma bese incisheka umoya. 

Zazimthatha izinsizwa ziya komlahla umfazi KWANGABA ndaba zalutho.


Uthe ukuba angene egcekeni, amabutho ehlukana phakathi, AZILAHLA
phansi izikhali zawo, kwaduma ihlombe elikhulu.

UNgobeni yena wala WAPHETHA. 

Uthe lapho eseseduze nezinkomo ilanga selibantubahle, wababona
abafana sebeziqoqa, nemizi eseyibona eduze namasimu wahlala phansi
WAPHUMULA. 

Ukuze angabonakali ukuthi uyeqa, waphuma entubeni engaphethe
zikhali, WAHAMBA waye wafika emfuleni. 

WABUKA uShaka wahleka, wahamba. 

Weqela ngaphesheya WASIPHULA isiqunga, wahlafuna impande yaso
wakhwifa, esusa wona umnyama wesidumbu. 

Ngalesi sikhathi iqembu elikhulu lamaBhunu, elalilandela, lafika nalo
LAMISA otende bezindlu eduze nomfula uThukela, abanye njalo benyukela enhla
bayokwakha enhla noMnambithi.

Kwakuyizinkumbi abantu baseMaBheleni, KUYILOWO nalowo efuna
ukuzizwela ukuthi lizohamba kanjani. 

Abantu abehlukene babembona, kube yilowo NALOWO, ngendlela yakhe.


Anginalo isoka, ngokunjalo FUTHI anginaye umkhwenyana. 

Futhi basebezwile ngezinhloli zabo ukuthi kukhona izwe lena
eNingizimu eligobhoza ubisi liconsa uju lwezinyosi; kuthiwa lizihlalele
nje, abantu abakhe kulo bayingcosana kakhulu, abamnyama, FUTHI kabakho
abamhlophe abaningi.

Wathi uyaphinda UYAZIBHIDISA kwaba amabhekedwane. 

Isimnyama manje iNkosi IHLIKIHLWA, inindwa ngemithi, ayisabonakali
isimo sayo. 

Lomfo UFIKA uyabika uthi: "Ngimlinge ngamaqhinga amaningi uJeqe 
ngithi asihlangane naye adlise uShaka." 

Aphefumule kakhulu lapho uSteve, abuye aqhubeke, "Asiqale ezinye
izindaba, AYIKHO lento." 

Wayebuza nje WAYEDIDEKILE oKaMemela ukuthi umuntu oye koshaya
ucingo, khona lapha esitolo kwaMlamula, usengaze alibale kangaka. 

Ulibala ukuya ehlathini UYOFUNA imithi, uxebula amagxolo, ukha
amakhambi. 

Ongaliphethe lolo qwenjana wayeyogcina esangweni, AKUKHATHALEKILE
ukuthi waziwa kangakanani nokuthi wejwayele kangakanani ukuzophuza
kwaMaqhuzu. 

Umuntu uya athi fuqaqa phansi noma yini abeyenza, AKUKHATHALEKILE
ukuthi beyibaluleke kangakanani, aphuthume lapho kuvele khona isidumo.


Uwela nje USESIFUNDENI sikaNdlebende iNkosi ephethe amaThonga
lapho. 

Kwakungesizo izimotshwana nje, KWAKUYIZINQOLA impela ezikhombisa
ukuthi nangamhla zithengwa kwacashunwa insavunsavu yamarandi, kwaphinda
kwasala enye insavunsavu. 

Ukuphuthuma lokhu kwenziwa ukuba babegcina ukuthi yinhloli,
UTHUNYWE kwaZulu ukuba azohlola kulandele impi ngoba ukulanda kwakhe
kokufika kwakhe ezweni labo akubahlabanga umxhwele. 

Ibutho eliyintanga yeNkosi lifake umnyakanya wesakabuli, KUBE
yilelo libe nento eliyenzileyo elehluke ngayo, noma okulenga esiphundu,
noma umqhele nje wombhijo wotshani obuthile. 

Uma ngabe ukhuluma indaba yokuthi uyashada nje uqonde ukuthi ushada
nalesiya salukazi engisaziyo, NGIYAXOLISA ndodana, a-ngi-zi. 

Akukabi sikhathi sokuba uye kwagoqanyawo Jeqe KUKHULU izwe lakini
osazolenzela kona kunokuhlabana kwakho uhlabanela uShaka. 

Ulibala ukuya ehlathini UYOFUNA imithi, uxebula amagxolo, ukha
amakhambi. 

Ngesikhashana esincane nje yilelo selimi kweyalo indawo, esehlome
esephelele, ASEYAHAYA. 

Bahlala endlini, NOMA beyogeza bayabuya bangene endlini. 

UJeqe laphaya enhla nesibaya usevunule naye, USEBASE umlilo wabeka
imbiza lapho iNkosi izopheka khona uselwa. 

Naye kuyamkhanyela ukuthi izwe uliphethe kabi, kodwa wethembekile
eNkosini yakhe AKANAKUZE ayilimaze. 

Inkantolo igcwele IYAPHUPHUMA njengayizolo. 

Umfo wasebuThonga ukhuluma nje uJeqe ulapha eduze neNkosi
ULALELE. 

Ngwane elihle, yizithunywa zikaSathane lezi, ZIHLONZA kona ukuthi
zithunywe ukuzosilinga. 

Ngiyabona. Athule isikhashana uMaqhuzu, uthule nje uyazinxaphela
ngengaphakathi, UZWA kahle ukuthi ubhede wabhedisisa. 

Inyanga isiyiqobe imithi isiyesabeka, nengwe ISIHLINZIWE yabengwa,
nenyama yezinkunzi ezimnyama isibengiwe. 

Luyavuthwa laphaya uselwa, iNkosi IQALE yaluhlabela ngoba nxa
lungaphathwanga yiyo abakwaZulu bathi aluvuthwa. 

Waphaphama uJeqe, UTHE ephaphama enye yezinceku yayikhwezela
isihlonti soqunga, wacikica amehlo, wacabanga. 

"Ngoba nike naxoxa naye uButhelezi, kuhle uphindele umncenge uthi
uDingane uyokuhlanza bonke ubumnyama bensila kaShaka akwakhele umuzi
omkhulu emva kokuba usugezwe ngentelezi, FUTHI mhla efayo uShaka
uyokulondoloza ungambelwa naye." 

Lapho sebebuyile ekugezeni badla, ngesikhathi ZIBUYA inhlazane,
baqale manje ukuvunulela umkhosi. 

Intamo yinde, AMEHLO mahle, ithi nxa ibheka ivunywe amashiya ayo.

Kuya ngoba uhlala lapha koMkhulu, AWUZIZWA izindaba ezikhulunywa
ngabantu ezifundeni lapha. 

Liyaphuma ilanga amabutho aseya emfuleni ASEYOGEZA, sekugcwele
abafana namantombazana abalethele amabutho ukudla. 


Kwakuzibonakalela nje ukuthi lapho besuka khona indlala abayazi
BAYIZWA ngendaba. 

Sibona ukuphuma nje kwezimali zami ngendlela engemthetho ZIYOTHELWA
laphaya eSontweni.

NoMdlunkulu kulezo zinsuku awuvunyelwe UKUHLALA nokudlela egcekeni.


INkosi ithi: "Akukho lutho kulo muntu, mthatheni nimyise emzini
kaNdlovu ambhekisise ukwenza kwakhe NOKUHAMBA kwakhe. 

Wathi ukuba afike eNkosini, waba isithunywa senyanga yeNkosi
SOKUYA koxebula amagxolo angamakhubalo nokuya kokukha amakhambi. 

Izinhliziyo zagcwala zaphuphuma UKUTHUKUTHELA nokuzonda.

Babodwa ababethi uyogwetshwa isigwebo sokudilikelwa yijele KANTI
iningi lalithi wayezogwetshwa intambo. 

Wathi ukubulala ngesando wayekuthanda ngoba kungujuqu KANTI futhi
kunesinono. 

Bamupha ukudla, wadla walala KANTI useye wabikwa enduneni,
yathuma izinsizwa ezimbili zayombika eNkosini le emzini wayo. 

Ngizokutshena ukuthi uMhlangana sengimbonele elakhe icebo, KODWA
kusweleke siqaphe ngoba unabalandeli abaningi okungaswelekile babone
ukuthi siqondeni.

Wayelivuma elokuthi bangcono kunaye ngoba banezitifiketi ezingcono
kunaloko ayebambelele kukona, KODWA-KE yize kunjalo, umuntu akahlali
ephethe isitifiketi ngesandla. 

Ofihlayo wayengasho nje ukuthi ungqubuzeke odongeni, noma kambe
athi uvule isivalo budedengu saye samsakaza, KODWA kwakucace njengezinqe
zeselesele ukuthi yizisihle zesibhakela leziya. 

Wayengazimisele uSteve ukuxabana noMama wakhe ngalelo langa KODWA
le mibuzo ayembelesele ngayo yayiholela engxabanweni. 

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, KODWA-KE kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotwen, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

Ayekhona futhi amanye amaBhunu ayaziwa lapho, KODWA sizophawula libe
linye kuphela, uMnumzane =Gert= =Maritz=.

Insizwa ingena khona izazi ukuthi ayibhedelwa, KODWA ithotshiswe
ngabafana abancane, bayishaye badedelane ngayo ize ithambe potololo.


USika-ke yena njengomnikazi wesithuthi, owakhe umsebenzi kwakuzoba
wukuyinyatela ayinyathelisise, ingayi ngasesiteshini eMthwalume, ngoba
leyo ndlela idlula emaphoyiseni aseMnsinsini, KODWA ayikhwabule ibheke
ngaseMzumbe =Home=. 

Lapho yasukuma yaze yagquma into yakwabo, KWAZISE umkhaba
wawunyomfozeka uma isukuma bese incisheka umoya. 

NAKWANDLOVU babugayiwe utshwala balaba bayeni. 

Izinduna lapho sezijuluke zimanzi zishaya, ziqoqa, eputshuka
NGALAPHA nangalapha. 

UDingane uyaluzisa izwe nje lapha eNatali NAKWAZULU, nakhona lena
eKoloni kwelamaXhoza, amaBhunu ayengahlali nempela inhlalo emnandi.

Bafake amashoba abo EZINGALWENI nasezithweni, kube kuhle kudele.


Libhince umutsha walo nje okhawula phakathi kwamathanga ulingana
ndawo zonke NGEMVA nangaphambili. 

Umbiko lowo waye watholwa NANGABANGANE bakhe imbala, bathi yize
noma babexakeke kangakaya ezindaweni ezahlukene lapho babesebenza
khona, babengeke behluleka ukuza esifweni sikayise womngane wabo. 

NAKUSIZA kwaba yiso sona lesi. 

Kwakungesizo izimotshwana nje, kwakuyizinqola impela ezikhombisa
ukuthi NANGAMHLA zithengwa kwacashunwa insavunsavu yamarandi, kwaphinda
kwasala enye insavunsavu. 

UNgubane NAYE wayishutheka iminwe njengabo abafundi. 
Kwakuxabene ubendle lapha kuye ekhanda, kukhona NANOMQONDO
wokuthi amane athathe isikhali, ayozibhokoda kube kanye lezi zinja,
kuphele konke ngazo. 

Angazi, noma kubuhlungu kangaka ukubona abantu imihla namalanga
becekelwa phansi lapha ekhaya NANGEMIKHONTO yezizwe." 

Kwafika umqondo othi ake nisuke lapha nihambe, mhlawumbe ningase
nithole enye ingosi engcono kunalena lapho ningahlala khona nabantwana
benu ngokuthula NANGOXOLO, nisuke eduze namaNgisi.

Ibutho eliyintanga yeNkosi lifake umnyakanya wesakabuli, kube
yilelo libe nento eliyenzileyo elehluke ngayo, NOMA okulenga esiphundu,
noma umqhele nje wombhijo wotshani obuthile. 

NOMA ngumfundi noma nguthisha akenze lokho okushiwo nguShabalala, ngoba
nguShabalala. 

Ofihlayo wayengasho nje ukuthi ungqubuzeke odongeni, NOMA kambe
athi uvule isivalo budedengu saye samsakaza, kodwa kwakucace njengezinqe
zeselesele ukuthi yizisihle zesibhakela leziya. 


Loku kuhleka kwakhe kwamdida uMaqhuzu, akangaba nalwazi NOMA uhleka
nje umbona ubuphukuphuku yini noma kuyisima kanjani. 

Kwasalapha ngabe ngifika nehwanqa NOMA nentshebe noma nempandla.

Akuvamile ukuba ummangalelwa abuzwe ukuthi uyalivuma yini NOMA
uyaliphika icala abekwe lona. 

Umbiko lowo waye watholwa nangabangane bakhe imbala, bathi yize
NOMA babexakeke kangakaya ezindaweni ezahlukene lapho babesebenza
khona, babengeke behluleka ukuza esifweni sikayise womngane wabo. 

Kuthe ebusuku efikelwe isihlambi sobuthongo, ngoba BUYINKOSI, noma
umuntu elinde isidumbu wethuka esengquphazela nje, waphupha uJeqe.


Ukuba ngiyeshelwa ngabe kade ngaqoma, NOMA ngabe kade ngashada.


Kufanele akwazi loku, senzele ukuthi NOMA ngabe kwenzekani
kuNobuhle, noma ngabe kwenzekani lapha ekhaya, angasisoli ukuthi
sasingamtsheli ngani. 

Umuntu uya athi fuqaqa phansi NOMA yini abeyenza, akukhathalekile
ukuthi beyibaluleke kangakanani, aphuthume lapho kuvele khona isidumo.


Sasiphezu komfula uMngeni kwelakithi kwaSwayimana, nezinja zami
oBahlangene BENOBATHINI ezazingasali uma siyosinga izinyosi. 

Bajabula kakhulu ODINGANE nabangani bakhe. 

Kuthe sebe kude-buduze nezwe laseNatali, sebevinjelwe uKhahlamba
kuphela, uMnumzane uPieter =Retief= nedlanzana labanye nezinqola zabo,
balandulela iqembu elikhulu, baze batheleka lapha eNatali ngonyaka
ka-1837.

Ecaleni laphaya ngasesangweni lamathole sekubaswe omkhulu umlilo
lapho kuzokosiwa INYAMA le yengwe neyezinkunzi ezimnyama ebibulawa
amabutho ngayizolo. 

Ngicela elakho isu, WENA owabona ilanga ngingakacatshangwa, wena
owavula lapho kuvalwe khona."

Bathe lapho beziphonsa phakathi esizibeni ONDONGENI noSiphepho
noZidumo bamfica esephangalele okaSenzangakhona.

Badla UTSHWALA nenyama kwathula kwathi du. 

Wedlula kwabamaphephandaba, wabanika yonke imininingwane ngoyise,
enzela ukuba izihlobo ezikude NABANGANE bezwe ngesifo esivele,
wayesedlulela ekhaya. 

Izalukazi-ke azisenaso lesiya sililo NEZINYEMBEZI okungathiwa
kuyababazeka. 

Lumphinde futhi uvalo uMhlangana, ngoba phela wayesezwile ngoZungu
ukuthi lezo zinduna zikaMkabayi, ONDONGENI noSphepho noZidumo yibo akade
belapho khona ngalobo busuku.

Intaka ibekelwe amazolo NAMUHLA. 

Wayengawazi amandla kaNobuhle uMaqhuzu, ngaleso sizathu wamfundisa
amasu NEZINDLELA zokusetshenziswa kwesibhamu, enzela ukuthi uma
imqhamukela kabi eyabafo, akwazi ukwelekelela uNobuhle. 

Abameli, owommangalelwa amnikwe nguHulumeni NABEMINDENI efelweyo,
nabo basezindaweni zabo. 

Ngaso leso sikhathi iNkosi ibize UNOZITSHELA noJeqe baye koqula
elikhulu icala ngaphakathi esigodlweni. 

Wathi ubazondiswa ulunya NESIHLUKU abaxhaphaza ngaso abantu bakubo
uma bebasebenzela. 

Ithe lapho isiliveza obala ezindlebeni zikaDingane lelocebo
lokugudluza UMHLANGANA noMbopha endleleni, uDingane wezwa eshaywa uvalo
olukhulu.

Umshushisi NEHUMUSHA nabo bakwezabo izindawo. 

Anikwe amakhubalo aqinile abe yisibonda esiqinile seNkosi, kuzawulwe
ocabangweni lwakhe uJeqe, kungeniswe imbuzi emnyama ayibambe, athi nxa
eseyibambile ibhotshozwe malungana nenhliziyo kuthathwe igazi layo,
lithakwe namafutha ENGWE, nebhubesi, nenhlwathi, iNkosi incinde, uJeqe
akhothe udengezi. 

Ngizwa kuthiwa NONDLELA noNzobo izinduna zakho ezinkulu zigebela
ngakuye.

Waphupha kufike OYISEMKHULU, onke amadlozi akubo ephelele, athi
kuye. 

Mayelana nokuthi ungena kanjani ngaphakathi wathi ziningi
izindlela NAMASU okuvula izicabha namafasitela njengoba labo asuke
ezobabulala uqala ngokubashunqisela udosi lwempisi. 

Nokho wabuye wafekela lowo mqondo, wabona ukuthi kuyobe uyasehlisa
ISITHUNZI sakhe, nokuhlonishwa kwakhe, nokwaziwa kwakhe njengomuntu
ongasohlangothini lomthetho. 

NABABUSI bawo abakhulu ababebusa ngesikathi amaNgisi engakanqobi
izwe, babe nalowomqondo: umuntu omnyama yisichaka somhlophe, futhi basho
baqinise ukuthi noma umuntu umphethe kabi, noma umenzani, kakusono leso,
ngoba uyinto yomhlophe phela.

Kutholakale imihlubulo NEMILENZE yezimbuzi kufihlwe emahlathini
kumbe emigedeni. 

Kuthe lapho besikhipha isidumbu sakhe emanzini, kwahlaluka ukuthi
okaSenzangakhona wabefinyele umsipha, wambamba ngamandla esemanzini
ajulile, kazathola NATHUBA lokuphefumula.

Namatshe ayeqaqele eqeleni phakathi kwezinyosi NEZINGWENYA
ayezihlalele njena ngaphezulu. 

Kwaphela isonto UJEQE neNkosi nenyanga bevimbeleke kuleyondlu,
ibaphethe inyanga ibagcaba, iphalazisa iNkosi ngezintelezi ezinkulu,
ezimhlophe nezimnyama. 

Sonke isikhathi ivulwa kuphela nxa kuzongena INKOSI noma unina
weNkosi, nabo bangene kukhona inyanga enkulu yeNkosi. 

Udumo lwayo NOBUHLE bayo sekuze kwafika kude. 

Sekungena inyama yona ephekwe uNozitshela, NAMASI athiwe uye
uqobo. 
Asiboni nakuphenduka kwanhliziyo yakhe NOKUZIPHATHA kwakhe. 

Ekuxoxeni basheshe bezwana noJeqe, bejwayelana, NENJA kaJeqe
yejwayela idla amasi. 

ABANTU nezinduna sezide zixoxa noDingane. 

"Angazi, noma kubuhlungu kangaka ukubona abantu IMIHLA namalanga
becekelwa phansi lapha ekhaya nangemikhonto yezizwe." 

LOKHU ukulwa, namazwi enhlamba abakhiphelana wona abikwe kuShaka.

Abantu sebethule bethe du, UDINGANE noMkabayi bebheke phansi engekho
obheke omunye.

Lamadoda ayisandla sayo, njengoba NANAMUHLA iNkosi uGeroge weSihlanu
obusa eNgilandi ebanjelwe kulelizwe laseSouth Afrika nguLusibalukhulu.

Lapho uDingane sekuthi makaquleke uvalo, NOLAKA, kanye nokuzisola.

NAYE futhi wayeyazisa sengathi umuntu. 

Siphawula yena ngoba YENA noMnumzane =Pieter= =Retief= idololobha elikhulu
laseMgungundlovu laqanjwa ngabo.

Yonke indlela lena bahamba belwa izimpi ezingapheliyo NEZIZWE zabantu
ezasakazeka nezwe lonke belwa nezilwanyazana zasendle, belwa nezifo nendlala.

Liyaphuma ilanga amabutho aseya emfuleni aseyogeza, sekugcwele
ABAFANA namantombazana abalethele amabutho ukudla. 

NAYE kahlalanga sikathi eside kwaZulu, ngoba kwathi esahlezi
izinyanga ezine kuphela uDingane wasusa isidumo esikhulu kwaZulu, okuze
kube namuhla sisashaqisa izwe lonke.

Ngalesi sikhathi iqembu elikhulu lamaBhunu, elalilandela, lafika NALO
lamisa otende bezindlu eduze nomfula uThukela, abanye njalo benyukela enhla
bayokwakha enhla noMnambithi.

Bahamba-ke bedabula LEZONKALO nemimango, nezintaba ezesabekayo, baze
bafika lapha eNingizimu nezwe.

Izinkomo sithi sibuya nazo zimboze IZINTABA nezinkalo, igazi
labaningi bakithi lichithekele ezizweni, singakaphumuli useyasibiza
ukuba siyekohlasela kwezinye izindawo." 

Nxa sebegezile babuyele ekhaya, kufafazwe enye intelezi emnyango
welawu leNkosi, ingene khona, alandele uJeqe, afike endlale, ilale
elawini ngalobo busuku emva kokuba ikade ilala endlini yamakhosi
namadlozi. 

Mayelana nokuthi ungena kanjani ngaphakathi wathi ziningi
izindlela namasu okuvula izicabha NAMAFASITELA njengoba labo asuke
ezobabulala uqala ngokubashunqisela udosi lwempisi. 

OSiphiwosakhe BENOSIBONGISENI besazitika ngoju nezinja zisazitika
ngamakhafilithi amanye ayemfimfithwa aphinyiswe yibo abanikazi bazo
izinja laba, ngaphumelela ukushutheka umgxala ungene ntshi phakathi
kwamatshe lawo. 

UNdlovu lo NAYE akuyena umuntu wokudabuka ebuThonga, wafika
ehamba ngokufuna imithi, ephuma emaHlutshini, wafika lingafi nkonyane,
wejwayela wayesehlala khona esenomuzi. 

Ukuze kuphele UCHUKU nengozi engasivelela, kusweleke niye emfuleni
nezinceku zami kuphela, zisale ezenu ekhaya.

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
OSTEVE noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

LeNkosikazi yasemaNgisini yayinenhliziyo emhlophe impela, ithanda
izinto ezilungileyo zodwa, ibusa ngesandla esilungileyo, esinozwela,
esikhuthazayo kuzo zonke izinhlangothi zezizwe ezingaphansi kwentando
yombuso wayo; kakhulu ezizweni EZIMNYAMA, nezibuthakathaka, yayifike
igcizelele ekuthini bonke abaziphetheyo - isho oHulumeni phela
ababengaphansi koMbuso waseNgilandi - mabazikhuthaze ekuhlaleni kwazo,
bazivulele izintuba zokuzakha, nazo zibengabantu abazihloniphayo
nabazethembayo, ingafuni nempela ukuba kube khona umahluko ekubusweni
kwabantu, kuthiwe laba banje ngakho kufanele baphathwe kanje.

Lingena nje sebeke bahlangana abazali bezigebengu, bavumelana
ngokuthi kungeze kwaba yinto enhle uma bethatha ummeli ngoba loko
kuyobonakala sengathi kuyindlela ABAVUNA ngayo izingane zabo, nabazama
ngayo ukuba izingane zabo zingasitholi isijezo esifanele isenzo sazo.


LeNkosikazi yasemaNgisini yayinenhliziyo emhlophe impela, ithanda
izinto ezilungileyo zodwa, ibusa ngesandla esilungileyo, esinozwela,
esikhuthazayo kuzo zonke izinhlangothi zezizwe ezingaphansi kwentande
yombuso wayo; kakhulu ezizweni ezimnyama, nezibuthakathaka, yayifike
igcizelele ekuthini bonke abaziphetheyo - isho oHulumeni phela
ababengaphansi koMbuso waseNgilandi-mabazikhuthaze ekuhlaleni kwazo,
bazivulele izintuba zokuzakha, nazo zibengabantu ABAZIHLONIPHAYO
nabazethembayo, ingafuni nempela ukuba kube khona umahluko ekubusweni
kwabantu, kuthiwe laba banje ngakho kufanele baphathwe kanje.

Ukuba uMaqhuzu wayenazo ezinye izindlela zokuziphilisa, NEZILETHA
imali ngamawala njengomsebenzi wokudayisa utshwala, wayezothatha zona,
abuyeke utshwala ngoba babusondeza abantu abaningi eduze kwakhe, into
eyayingenza ukuthi nesitha esiqonde ukwenza umonakalo, singene kalula
ekhaya. 

Enzansi laphaya osebeni lomfula babesabonakala ofeleba bezingwenya
bethe bukululu BEKHAMISE imilomo yaba yizinkebenkebe. 

Wonke umuntu waphuma enkantolo ebambe ongezansi EBONE indoda yesando
ngamehlo.

ZITHUKANE kube nje abanye balalele. 

Bahlala endlini, noma beyogeza bayabuya BANGENE endlini. 

Bafake amashoba abo ezingalweni nasezithweni, KUBE kuhle kudele.


Wathi abaculi bonke abakhamise BAFAKE iminwe emibili emlonyeni.

Sekukhona izinkunzi ezimbili ezimnyama ezicijileyo, ezihlabayo,
ezingazange ziyizeke insikazi, ezanela ukwephusa zakhethwa eziyobanjwa
amabutho ngezandla BAZIDONYE ngesibhakele zize zife. 

Nxa bengi ngumuntu okhululekileyo bengizolihamba lelilizwe elibanzi
NGIYE ngiyibone. 

Ithi nxa iziqhayisa `Mina ngothanda insizwa okuyothi noma impofu,
ingenankomo IBE ithandwa yimi ngenhliziyo yami nayo ingithanda. 

Wayedinwa AGQUNQE nasebusweni uma ecabanga ukuthi phakathi kwabantu
abaziyo abafunda emaNyuvesi, kukhona abehluleka ngokungazenzisi
ukuhlonza ukuthi bayizifundiswa kangakanani. 

Ukhuluma nje lomfo uShaka uyamphikisa uthi: "Awukalihambi leli
lakithi UBONE izintombi ezinhle. 

Sizobuyela futhi ukuze siyizwe kahle lendaba, SIYIQALE ekuqaleni
size sizofika lapho uDingane asusa khona isenzo esashaqisa izwe lonke.

USika-ke yena njengomnikazi wesithuthi, owakhe umsebenzi kwakuzoba
wukuyinyatela AYINYATHELISISE, ingayi ngasesiteshini eMthwalume, ngoba
leyo ndlela idlula emaphoyiseni aseMnsinsini, kodwa ayikhwabule ibheke
ngaseMzumbe Home. 

"Ngoba nike naxoxa naye uButhelezi, kuhle uphindele UMNCENGE uthi
uDingane uyokuhlanza bonke ubumnyama bensila kaShaka akwakhele umuzi
omkhulu emva kokuba usugezwe ngentelezi, futhi mhla efayo uShaka
uyokulondoloza ungambelwa naye." 

Uma kuvuma wayezozabalaza AQHUBEKE njalo aye ayogasela izifundo
zaseNyuvesi. 

"Nganelisiwe mina, Ndaba, uma nezikaDingane zizosala, SIHAMBE
nezakho sobabili."

APHEFUMULE kakhulu lapho uSteve, abuye aqhubeke, "Asiqale ezinye
izindaba, ayikho lento." 

"Jeqe, thatha lomfazi UBHEKE umkhonto omfishanyana, umqaqe isisu
kesibone ukuthi ingane ihlala kanjani esiswini ingakazalwa." 

Athule nje uMkabayi; KUKHULUME amehlo akhe kuphela.

Kuthe kuntambama kwakufika izinsizwa eziyisihlanu ziphuma eNkosini
ithi azilande uJeqe AYE kuyo. 

Nawe uma umlalela uyokusiza ukuba uphenduke UKHETHE iNkosi. 

Phela wona ayenazo izigqila ezimnyama, ziziningi impela,
esetshenzelwa yizo; futhi nje wona ayenomqondo othi bonke abantu
abamnyama badalelwa ukukhonza omhlophe, ABE yisigqila sakhe.

Lapho sebebuyile ekugezeni badla, ngesikhathi zibuya inhlazane,
BAQALE manje ukuvunulela umkhosi. 

Ungathi ngoba ubusa namuhla UCABANGE ukuthi wobusa nami.

Inyama yazo iyahlinzwa, IPHANYEKWE othangweni lwesibaya ingadliwa,
iyoze yelashwe iNkosi. 


Isivakashi sasiyokwamukelwa kuphela uma sihamba nomuntu ophethe
uqwenjana lolo, APHINDE futhi anikeze isiqiniseko sokuthi singumuntu onjani.

Umfundisi esizwa kuthiwa uDingane wamvumela ukuba ahlale eduze
naye AFUNDISE abantu bakhe, kuthiwa nguMfundisi Owen Lowo.

Beme ngezinyawo KUSUKE esikhulu isidumo.

Komunye umhlangano wabo baveza icebo lokuba bathume umuntu
njengesikhonzi ayothola uJeqe ukuba naye abe ngakubona, ABADLISELE
uShaka ngobuthi ekudleni kwakhe.

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
AQINISIKE ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

LeNkosikazi yasemaNgisini yayinenhliziyo emhlophe impela, ithanda
izinto ezilungileyo zodwa, ibusa ngesandla esilungileyo, esinozwela,
esikhuthazayo kuzo zonke izinhlangothi zezizwe ezingaphansi kwentende
yombuso wayo; kakhulu ezizweni ezimnyama, nezibuthakathaka, yayifike
igcizelele ekuthini bonke abaziphetheyo - isho oHulumeni phela
ababengaphansi koMbuso waseNgilandi - mabazikhuthaze ekuhlaleni kwazo,
BAZIVULELE izintuba zokuzakha, nazo zibengabantu abazihloniphayo
nabazethembayo, ingafuni nempela ukuba kube khona umahluko ekubusweni
kwabantu, kuthiwe laba banje ngakho kufanele baphathwe kanje.

Kwathi ngonyaka ka-1883 kwafika izwi livela phesheya elithi zonke
izigqila azikhululwe abaninizo ZIYEKWE zifane nabantu bonke.

Mhla kuzokusa KUBE umkhosi iNkosi iyophuma lapho endlini kuvalwe,
iholwe inyanga iphethe ukhamba lwentelezi, iyifafaze intelezi baye
bafike emfuleni, uJeqe elandela iNkosi ephethe eminye imithi okuzofikwa
emfuleni phakathi kobusuku yelapha. 

Yikhona engingakuthandi du lokhu kukhuthala kwakhe AKHUTHALELE
imisebenzi yamanye amadoda. 

Kuzothi-ke lapho inyanga ithathe yonke lemibengo iyixube ndawonye
emqubeni, IYIFAFAZE ngemithi ibe isiyosiwa. 

Athi angalithola ithuba aye exhibeni lalo, LIMZEKELE okuningi
nga lentombi, waze wacishe wayazi engezange ayibone. 

Ukuba uMaqhuzu wayenazo ezinye izindlela zokuziphilisa, neziletha
imali ngamawala njengomsebenzi wokudayisa utshwala, wayezothatha zona,
ABUYEKE utshwala ngoba babusondeza abantu abaningi eduze kwakhe, into
eyayingenza ukuthi nesitha esiqonde ukwenza umonakalo, singene kalula
ekhaya. 

Ubaxoxela ngentombi enhle yakubo ATHI seyehlula namakhosi akhona.


Namabutho ayesezikhalela ethi: Size siqhakaze izimvu singaganiwe,
singabazi ubumnandi bokuhlala emakhaya, kube yilokhu sihamba
ezintabeni, SILALE endle, sifa yindlala! 

"Kulungile, ngomuso kusasa nizoqonda emfuleni, njengemihla yonke,
NITHI nibuya lapho bese niyovunula seniza ebandla, lapho kobe
sekubuthene abantu abazobikelwa ngenkatha.

Kwase kuzobakhona nesiqiniseko sokuthi umuntu uzoziphuzela
ngenkululeko, ANGATHI ephethe ingilazi yotshwala ngapha, ebe ejeqeza,
elindele ukudonsa ivolovolo ngokuphazima kweso. 

Insizwa ingena khona izazi ukuthi ayibhedelwa, kodwa ithotshiswe
ngabafana abancane, BAYISHAYE badedelane ngayo ize ithambe potololo.


Ukuphuthuma lokhu kwenziwa ukuba babegcina impi ngoba ukulanda kwakhe
kokufika kwakhe ezweni labo akubahlabanga umxhwele. 

Kwakuxabene ubendle lapha kuye ekhanda, kukhona nanomqondo
wokuthi amane athathe isikhali, AYOZIBHOKODA kube kanye lezi zinja,
kuphele konke ngazo. 

Aphefumule kakhulu lapho uSteve, ABUYE aqhubeke, "Asiqale ezinye
izindaba, ayikho lento." 

Kusadingeka niphekwe impela NIVUTHWE tobo namuhla, kusho yenauMphathi-sikole. 

Cishu sakhohlwa ukulanda ukuthi laphaya oPhongolo lapha uJeqe
wayegula khona, kukhona inja yakuwo lowo muzi EYAMEJWAYELA, kuthi
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe, ihambe naye,
adle nokuncane ayishiyele, yaze yamejwayela, kwathi mhla ehambayo
yamlandela ngomkhondo yaze yamfica, yaba seyiba yinja yakhe njalo.


Emuva kwalokho wathi abaphume BABUYELE emakilasini abo bonke
ababengekho ekwayeni. 

Wayeloku ebabaze nje ukuba mnandi kokuhambisana negugu lakhe, AZE
alikhiphe ngisho ukulikhipha elokuthi ubengakaqonywa sonke lesi sikhathi,
ubesadlala nje. 

Kwafika umqondo othi ake nisuke lapha NIHAMBE, mhlawumbe ningase
nithole enye ingosi engcono kunalena lapho ningahlala khona nabantwana
benu ngokuthula nangoxolo, nisuke eduze namaNgisi.

Hamba UMTSHENE ukuthi ngithi kakukho engikwesabayo mina lapha
ezweni.

Kumnandi abantu behlezi emakhaya izwi LITHULE. 

OSiphiwosakhe benoSibongiseni besazitika ngoju nezinja zisazitika
ngamakhafilithi amanye ayemfimfithwa APHINYISWE yibo abanikazi bazo
izinja laba, ngaphumelela ukushutheka umgxala ungene ntshi phakathi
kwamatshe lawo. 

INkosi ithi: "Akukho lutho kulo muntu, MTHATHENI nimyise emzini
kaNdlovu ambhekisise ukwenza kwakhe nokuhamba kwakhe. 

Ngifulathele amathongo mina NGILANDELE umfazi? 

Ngithe onqobile ohluliwe kosweleka azi kahle ukuthi wahluliwe,
ANGAPHINDI asuse uchuku ezweni.

Sonke lesi sikhati efuna umsebenzi, umqondo wakhe umtshela ukuthi
bayomcabangela labo abayomqasha, BAMNIKE khathisimbe umsebenzi wokubhala
ehhovisi mhlasimbe noma-ke bamfake emsebenzini wokwengamela ophikweni
oluthile. 

Usazobona okukhulu, UZWE okukhulu ungakamlandeli nawe uShaka.

Ngithi wonke umuntu olapha ehholo akame ngezinyawo AFAKE iminwe
emibili emlonyeni. 

Ayilandise kahle, AYITSHELE nokuthi uzwe esesendleleni kuthiwa
uShaka ubulewe umnawakhe uDingane. 

Uma ngabe ukhuluma indaba yokuthi uyashada nje UQONDE ukuthi ushada
nalesiya salukazi engisaziyo, ngiyaxolisa ndodana, a-ngi-zi. 

Ekuseni uNozitshela usehlezi emnyango ukuba emukele okuphumayo
ANGENISE okudingekayo. 

Kufanele akwazi loku, SENZELE ukuthi noma ngabe kwenzekani
kuNobuhle, noma ngabe kwenzekani lapha ekhaya, angasisoli ukuthi
sasingamtsheli ngani. 

"Ngakho-ke ngomuso kusasa," kuqhuba uMkabayi "nizothi lapho nibuya
kogeza emfuleni njengemihla yonke, BESE ngimeme izwe ukuze ngimkhethe
ozolibusa, phambi kwalo, libona lonke.

Anikwe amakhubalo aqinile ABE yisibonda esiqinile seNkosi, kuzawulwe
ocabangweni lwakhe uJeqe, kungeniswe imbuzi emnyama ayibambe, athi nxa
eseyibambile ibhotshozwe malungana nenhliziyo kuthathwe igazi layo,
lithakwe namafutha engwe, nebhubesi, nenhlwathi, iNkosi incinde, uJeqe
akhothe udengezi. 

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella BAZOMFAKA emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

"Khuluma, Ndongeni, UNGADE ugwinya amathe sengathi kawazi ukuthi
uthini."

Ngiyabona. ATHULE isikhashana uMaqhuzu, uthule nje uyazinxaphela
ngengaphakathi, uzwa kahle ukuthi ubhede wabhedisisa. 

Amadoda asondela kuye abuza ukuthi uphumaphi, wawatshela ukuthi
uphuma kwaZulu UZE kulelizwe uzofuna imithi yokwelapha ngoba wezwa
idumela ngabasuka lapha bethi miningi imithi. 

"Ngoba nike naxoxa naye uButhelezi, kuhle uphindele umncenge uthi
uDingane uyokuhlanza bonke ubumnyama bensila kaShaka akwakhele umuzi
omkhulu emva kokuba usugezwe ngentelezi, futhi mhla efayo uShaka
uyokulondoloza UNGAMBELWA naye." 

Libe-ke selihlehliswelwa olunye usuku icala, KUNQUNYWE nemali
engaba yisibambiso sokukhululwa kwakhe okwaleso sikhashana ibheyili.


Phela uma ikhona, babethi omakade ebona babasingi, uzibona
ngokubungela kwazo othini; ZINGQENGQE ngalo uma ulushutheka esidlekeni
sazo njengomkhuba ezisuke ziwejwayele. 

Nxa sebegezile babuyele ekhaya, KUFAFAZWE enye intelezi emnyango
welawu leNkosi, ingene khona, alandele uJeqe, afike endlale, ilale
elawini ngalobo busuku emva kokuba ikade ilala endlini yamakhosi
namadlozi. 

Ukuze kuphele uchuku nengozi engasivele, kusweleke niye emfuleni
nezinceku zami kuphela, ZISALA ezenu ekhaya.

Inyanga IZOLWEPHULA iluthele imithi, iluqobe amaqashana
iluhlanganise nenyama. 

Uma-ke umuntu kuthiwa uyobingelela iMantshi kusuke kuqondwe ukuthi
uzovela nje phambi kweNkantolo, IBIKELWE iMantshi ukuthi lo ngusibanibani
wakwabani, owethweswe icala elithile, alenza ngosuku oluthile. 

"Ngoba nike naxoxa naye uButhelezi, kuhle uphindele umncenge uthi
uDingane uyokuhlanza bonke ubumnyama bensila kaShaka AKWAKHELE umuzi
omkhulu emva kokuba usugezwe ngentelezi, futhi mhla efayo uShaka
uyokulondoloza ungambelwa naye." 

Namabutho ayesezikhalela ethi: Size siqhakaze izimvu singaganiwe,
singabazi ubumnandi bokuhlala emakhaya, KUBE yilokhu sihamba
ezintabeni, silale endle, sifa yindlala! 

SUKA uhambe khona manje ungalindi noma kuze kuse. 

Ekuseni lapho ilanga liphuma ilichinsa ngomhlanga, obhotshozelwe
imbobo ebheke empumalanga, lapho lishona ILICHINSE ngembobo ebheke
entshonalanga. 

Usehlezi ebheke ithuba lokuba aye ezigabeni ABE yilokhu ebuza
iThonga ngalentombi. 

Ilokhu ethunywa uJeqe nje ukuba abulale abantu, iNkosi ifuna
ukususa isihawu kuye ABENJENGAYO ngesibindi sokubulala njengoba
eyinsila yayo nje. 

Laba abasekwayeni wathi angathi abakhiphe iminwe, wathi ABACULE
baphumele phandle bagcwale igceke. 

Futhi ungeneliswa nayilokho, ubuye ugange," kusho enye kwenye.
Zibe SEZIDUMELENE, zishayane, ziklwebhane, zilumane kube nje. 

Inceku enkulu ibasa umlilo omkhulu, IBEKWE elangabini ishe ize
iphele eduze nomnyango waleyondlu lapho laba abathathu bebona khona.


Kuthule futhi KUTHI du.

Umuntu uya athi fuqaqa phansi noma yini abeyenza, akukhathalekile
ukuthi beyibaluleke kangakanani, APHUTHUME lapho kuvele khona isidumo.


Ongaliphethe lolo qwenjana wayeyogcina esangweni, akukhathalekile
ukuthi waziwa kangakanani NOKUTHI wejwayele kangakanani ukuzophuza
kwaMaqhuzu. 

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, NOKUTHI kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 

Wakhohlwa ukuba uzotshela bani ukuthi ubone lomuntu nokuthi
umehlule ngamandla. 

NAPHEZU lokhu kuhlola abafana bami babeqale ngakho ngangikuphindela
ukuzenelisa ukuthi kwakungekho halakasha yini lwenyoka ezazingenise
emgodini walo zihlala nalo izinyosi lezi. 

Ush' ukuthi kufanele ngihambe NGIVIMBELA izinsizwa phandle lapha
ngithi ngicela zingeshele khona ngizoziqoma. 

USEDE ethi enhliziyweni baqinisile abathi ngayesuswa uShaka phansi
komthunzi welanga. 

Abantu nezinduna SEZIDE zixoxa noDingane. 

"Khuluma, Ndongeni, UNGADE ugwinya amathe sengathi kawazi ukuthi
uthini."

Naye kahlalanga sikathi eside kwaZulu, ngoba kwathi esahlezi
izinyanga ezine kuphela uDingane wasusa isidumo esikhulu kwaZulu, okuze
KUBE namuhla sisashaqisa izwe lonke.

Lumphinde futhi uvalo uMhlangana, ngoba phela wayesezwile ngoZungu
ukuthi lezo zinduna zikaMkabayi, oNdongeni noSiphepho noZidumo yibo akade
belapho KHONA ngalobo busuku.

Inceku enkulu ibasa umlilo omkhulu, ibekwe elangabini ishe ize
iphele eduze nomnyango waleyondlu lapho LABA abathathu bebona khona.

Kwakuxabene ubendle LAPHA kuye ekhanda, kukhona nanomqondo
wokuthi amane athathe isikhali, ayozibhokoda kube kanye lezi zinja,
kuphele konke ngazo. 

Kuya ngoba uhlala LAPHA koMkhulu, awuzizwa izindaba ezikhulunywa
ngabantu ezifundeni lapha. 

Sizoke siyizwe LENTO enkulu eyasusa uthuli olungako ezweni
lakwaZulu, yaphemba umlilo omkhulu ongacimiyo kuze kube namuhla usazinge
ulokoza.

Ebuzwa ukuthi uyazisola yini ngalezi zenzo zakhe zokubulala LABA
belungu abaningi kangaka wathi, cha. 

"Dingane, ubizwe yimi, ngoba uMhlangana uthi nawe kusweleke ube
khona lapha nxashana siqala LENDABA yokuqeda lombango phakathi kwenu."

Ithe lapho isiliveza obala ezindlebeni zikaDingane LELOCEBO
lokugudluza uMhlangana noMbopha endleleni, uDingane wezwa eshaywa uvalo
olukhulu.

LOMFO wasebuThonga uxoxa ezakubo lapha aphuma khona. 

Ebuzwa ukuthi uyazisola yini NGALEZI zenzo zakhe zokubulala laba
belungu abaningi kangaka wathi, cha. 

Lamadoda ayisandla sayo, njengoba nanamuhla iNkosi uGeroge weSihlanu
obusa eNgilandi ebanjelwe KULELIZWE laseSouth Afrika nguLusibalukhulu.

Asukume umshushisi athi: `Nkosi yeNkantolo! Ummangalelwa KULA macala
awuchungechunge, uSimon Mpungose useshonile.' 

Cha, MaNzuza KULESI sinqumo sami angiguquki. 

Loko kwakufakazelwa yizisihle ezazibonakala LAPHA phansi kwamehlo abo
uma usondela ubabhekisisa kahle. 

Nangu nje naye ngeke afakaze nje ukuthi ulusizo luni NGALOBU
bukhokheli bakhe lapha ekhaya. 

Lumphinde futhi uvalo uMhlangana, ngoba phela wayesezwile ngoZungu
ukuthi LEZO zinduna zikaMkabayi, oNdongeni noSiphepho noZidumo yibo akade
belapho khona ngalobo busuku.

LENKOSIKAZI yasemaNgisini yayinenhliziyo emhlophe impela, ithanda
izinto ezilungileyo zodwa, ibusa ngesandla esilungileyo, esinozwela,
esikhuthazayo kuzo zonke izinhlangothi zezizwe ezingaphansi kwentende
yombuso wayo; kakhulu ezizweni ezimnyama, nezibuthakathaka, yayifike
igcizelele ekuthini bonke abaziphetheyo - isho oHulumeni phela
ababengaphansi koMbuso waseNgilandi - mabazikhuthaze ekuhlaleni kwazo,
bazivulele izintuba zokuzakha, nazo zibengabantu abazihloniphayo
nabazethembayo, ingafuni nempela ukuba kube khona umahluko ekubusweni
kwabantu, kuthiwe laba banje ngakho kufanele baphathwe kanje.

Uthe ebuyela ezigabeni wafika LESI sithunywa sikaDingane sesihambile,
ethi uzosixoxela lendaba embi nebuhlungu yokuhlinza umuntu wesifazane
ekhulelwe. 

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa YALOBU khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

Futhi mina angiboni nalusizo lwabo LOBU bukhokheli bakhe lapha
ekhaya. 

Wawungafunga ukuthi ubekhona kuntshontshwa izimbuzi zomnumzane
mumbe, ngoba kwakhuthi lapho amaphoyisa ecela ukuba awacebise ukuthi
ngase kube LOWO monakalo wenziwe ngubani, amane ashaye emhloleni, bala
ngqi, abanjwe amasela. 

Uma ngabe ukhuluma indaba yokuthi uyashada nje uqonde ukuthi ushada
NALESIYA salukazi engisaziyo, ngiyaxolisa ndodana, a-ngi-zi. 

Basebebiza LESI sithunywa ababesithume kuJeqe, bathi. 

Kanti ixoxwa nje lendaba uJeqe usengenwe yisifiso esikhulu
sengathi angake ayibone LENTOMBI eseyehlule amadoda nenhle kangaka.


Nxa bengingumuntu okhululekileyo bengizolihamba LELILIZWE elibanzi
ngiye ngiyibone. 

Angiboni ukuthi ihlangene ngani noMnu. Cole le NTO engiyishoyo. 

Wazi ngani noma LO muntu othi uyamthatha ukulungele. 

Wayengazimisele uSteve ukuxabana noMama wakhe ngalelo langa kodwa
LE mibuzo ayembelesele ngayo yayiholela engxabanwe. 

Inceku enkulu ibasa umlilo omkhulu, ibekwe elangabini ishe ize
iphele eduze nomnyango WALEYONDLU lapho laba abathathu bebona khona.


Yikhona engingakuthandi du LOKHU kukhuthala kwakhe akhuthalele
imisebenzi yamanye amadoda. 

LOKU kuhleka kwakhe kwamdida uMaqhuzu, akangaba nalwazi nomuhleka
nje umbona ubuphukuphuku yini noma kuyisima kanjani. 

Naphezu LOKHU kuhlola abafana bami babeqale ngakho ngangikuphindela
ukuzenelisa ukuthi kwakungekho halakasha yini lwenyoka ezazingenise
emgodini walo zihlala nalo izinyosi lezi. 

INkosi ithi: "Akukho lutho KULO muntu, mthatheni nimyise emzini
kaNdlovu ambhekisise ukwenza kwakhe nokuhamba kwakhe. 

ULusibalukhulu yisandla sikaKing =George= KULELIZWE.

NoMdlunkulu kulezo ZINSUKU awuvunyelwe ukuhlala nokudlela egcekeni.


Kukhoa ijongosi lentombi yeThonga KULOWO muzi elihle, lithe klwi
ngothi lomzimba. 

Amadoda asondela kuye abuza ukuthi uphumaphi, wawatshela ukuthi
uphuma kwaZulu uze KULELIZWE uzofuna imithi yokwelapha ngoba wezwa
idumela ngabasuka lapha bethi miningi imithi. 

Kwaphela isonto uJeqe neNkosi nenyanga bevumbeleke KULEYONDLU,
ibaphethe inyanga ibagcaba, iphalazisa iNkosi ngezintelezi ezinkulu,
ezimhlophe nezimnyama. 

Nangu nje naye ngeke afakaze nje ukuthi ulusizo luni ngalobu
bukhokheli bakhe LAPHA ekhaya. 

UDingane uyaluzisa izwe nje LAPHA eNatali nakwaZulu, nakhona lena

UJeqe LAPHAYA enhla nesibaya usevunule naye, usebase umlilo wabeka
imbiza lapho iNkosi izopheka khona uselwa.
 
Kuthe sebe kude-buduze nezwe laseNatali, sebevinjelwe uKhahlamba
kuphela, uMnumzane uPieter =Retief= nedlanzana labanye nezinqola zabo,
balandulela iqembu elikhulu, baze batheleka LAPHA eNatali ngonyaka
ka-1837.

Cishu sakhohlwa ukulanda ukuthi LAPHAYA oPhongolo lapha uJeqe
wayegula khona, kukhona inja yakuwo lowo muzi eyamejwayela, kuthi
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe, ihambe naye,
adle nokuncane ayishiyele, yaze yamejwayela, kwathi mhla ehambayo
yamlandela ngomkhondo yaze yamfica, yaba seyiba yinja yakhe njalo.


Baqhamuka beyizimbungculu nje LAPHA emakhanda kubonakala ukuthi
baphuma endaweni enzima kakhulu. 

Futhi mina angiboni nalusizo lwabo lobu bukhokheli bakhe LAPHA
ekhaya. 

Hamba umtshene ukuthi ngithi kakukho engikwesabayo mina LAPHA
EZWENI.

Kufanele akwazi loku, senzele ukuthi noma ngabe kwenzekani
kuNobuhle, noma ngabe kwenzekani LAPHA ekhaya, angasisoli ukuthi
sasingamtsheli ngani. 

Ngithi wonke umuntu OLAPHA ehholo akame ngezinyawo afake iminwe
emibili emlonyeni. 

"Angazi, noma kubuhlungu kangaka ukubona abantu imihla namalanga
becekelwa phansi LAPHA ekhaya nangemikhonto yezizwe." 

Mhla kuzokusa kube umkhosi iNkosi iyophuma LAPHO endlini kuvalwe,
iholwe inyanga iphethe ukhamba lwentelezi, iyifafaze intelezi baye
bafike emfuleni, uJeqe elandela iNkosi ephethe eminye imithi okuzofikwa
emfuleni phakathi kobusuku yelapha. 

Isigubhu samanzi sihlezi LAPHA eduze. 

Sibona ukuphuma nje kwezimali zami ngendlela engemthetho ziyothelwa
LAPHAYA eSontweni. 

Kwaba khona abavungamayo kubafana LENA emuva nehholo. 

Imisebenzi yami imile LAPHA ekhaya. 

Bahamba-ke bedabula lezonkalo nemimango, nezintaba ezesabekayo, baze
bafika LAPHA eNingizimu nezwe.

Umfo wasebuThonga ukhuluma nje uJeqe ulapha EDUZE neNkosi
ulalele. 

Izalukazi-ke azisenaso LESIYA sililo nezinyembezi okungathiwa
kuyababazeka. 

Nababusi bawo abakhulu ababebusa ngesikathi amaNgisi engakanqobi
izwe, babe NALOWOMQONDO: umuntu omnyama yisichaka somhlophe, futhi basho
baqinise ukuthi noma umuntu umphethe kabi, noma umenzani, kakusono leso,
ngoba uyinto yomhlophe phela.

Ambuke ngamehlo omabili uMkabayi, kodwa kazaphendula
NGALEYONKATHI.

Wayengawazi amandla kaNobuhle uMaqhuzu, ngaleso SIZATHU wamfundisa
amasu nezindlela zokusetshenziswa kwesibhamu, enzela ukuthi uma
imqhamukela kabi eyabafo, akwazi ukwelekelela uNobuhle. 

Wayengazimisele uSteve ukuxabana noMama wakhe NGALELO langa kodwa
le mibuzo ayembelesele ngayo yayiholela engxabanweni. 

Lumphinde futhi uvalo uMhlangana, ngoba phela wayesezwile ngoZungu
ukuthi lezo zinduna zikaMkabayi, oNdongeni noSiphepho noZidumo yibo akade
belapho khona MGALOBO busuku.

Nxa sebegezile babuyele ekhaya, kufafazwe enye intelezi emnyango
welawu leNkosi, ingene khona, alandele uJeqe, afike endlale, ilale
elawini NGALOBO busuku emva kokuba ikade ilala endlini yamakhosi
namadlozi. 

Usehlezi ebheke ithuba lokuba aye ezigabeni abe yilokhu ebuza
iThonga NGALENTOMBI. 

Phela wayesazoveza ububi bakhe bonke uDingane; NGALENKATHI waye
ngakaqini kangako.

Phela kwase kubusa iNkosikazi elungileyo phesheya NGALESIKATHI,
igama layo linguNkosikazi =Victoria=.

Phela NGALESISIKATHI base bebaningana aBelungu kwaZulu, ngoba
ngonyaka ka-1835 kwafika abafundisi abaziwayo kwaZulu, bezoshumayela
iVangeli.

NGALESI sikhathi iqembu elikhulu lamaBhunu, elalilandela, lafika nalo
lamisa otende bezindlu eduze nomfula uThukela, abanye njalo benyukela enhla
bayokwakha enhla noMnambithi.

Nempela LOMQONDO bavumelana bonke ngawo.

Ngaso LESO sikhathi amabutho amasha ayengekho eye kohlasela le
kwaSoshangane, abanye sebefike bazikhonzela kwezinye izizwe bathi:
Sikhathele uShaka esibulalisa ngezinye izizwe! 

Athi angalithola ithuba aye exhibeni lalo, limzekele okuningi
nga LENTOMBI, waze wacishe wayazi engezange ayibone. 

Amukho omunye umngani kaJeqe owaba NJENGALEYONJA. 

Abone uMkabayi ukuthi uma engayiqedi LENDABA zingahle zidumelane
khona lapho izinsizwa zomfowabo uSenzangakhona.

Ongaliphethe LOLO qwenjana wayeyogcina esangweni, akukhathalekile
ukuthi waziwa kangakanani nokuthi wejwayele kangakanani ukuzophuza
kwaMaqhuzu. 

Wakhohlwa ukuba uzotshela bani ukuthi ubone LOMUNTU nokuthi
umehlule ngamandla. 

Nokho wabuye wafekela LOWO mqondo, wabona ukuthi kuyobe uyasehlisa
isithunzi sakhe, nokuhlonishwa kwakhe, nokwaziwa kwakhe njengomuntu
ongasohlangothini lomthetho. 

"Dingane, ubizwe yimi, ngoba uMhlangana uthi nawe kusweleke ube
khona lapha nxashana siqala lendaba yokuqeda LOMBANGO phakathi kwenu."

Kwakuxabene ubendle lapha kuye ekhanda, kukhona nanomqondo
wokuthi amane athathe isikhali, ayozibhokoda kube kanye lezi ZINJA,
kuphele konke ngazo. 

Uthi bangaphezu kwesikhombisa abantu abahlukene ebezwa beyikhuluma
LE ndaba. 

Wezwa LAWO magama uNgwane qede wazibamba ukhanda, wabheka phansi.


Kwafika umqondo wokuthi kuhle ayodlula ekhaya, wawususa LOMQONDO
ngokuthi funa kubulawe wonke umuzi kayise nxashana eficwe esekhaya. 

"Jeqe, thatha LOMFAZI ubheke umkhonto omfishanyana, umqaqe isisu
kesibone ukuthi ingane ihlala kanjani esiswini ingakazalwa." 

Sizobuyela futhi ukuze siyizwe kahle LENDABA, siyiqale ekuqaleni
size sizofika lapho uDingane asusa khona isenzo esashaqisa izwe lonke.

USika-ke yena njengomnikazi wesithuthi, owakhe umsebenzi kwakuzoba
wukuyinyatela ayinyathelisise, ingayi ngasesiteshini eMthwalume, ngoba
LEYO ndlela idlula emaphoyiseni aseMnsinsini, kodwa ayikhwabule ibheke
ngaseMzumbe Home. 

Yathi LENDABA ukuba iphumele ngaphandle kubantu kwaya ngokwanda
ukunengeka kukaShaka. 

LENSIZWA yaphindela njengesikhonzi koMkhulu. 

"Dingane, uma ungafuni, nawe Mhlangana uma ungafuni ukuba LENDABA
iphathwe ngeyami intando, yishoni khona manje.

Cishe ukuba sathakaselwa nguwonk' uwonke LESI sinyathelo ngoba vele
eGoli akwethenjwa muntu. 

Libiziwe-ke LELIBANDLA yiNkosi lixoxa nayo. 

LAMADODA ayisandla sayo, njengoba nanamuhla iNkosi uGeroge weSihlanu
obusa eNgilandi ebanjelwe kulelizwe laseSouth Afrika nguLusibalukhulu.

LENTO yamnenga kabi uJeqe. 

Ukhuluma nje LOMFO uShaka uyamphikisa uthi: "Awukalihambi leli
lakithi ubone izintombi ezinhle. 

LESI simo sabe sesimvula amehlo uMaqhuzu, wazibona kahle ukuthi
ukuhlakanipha kwakhe kuphelela obala uma kungenasesekelo
esiyisitifiketi. 

LOWO mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

LELOZWI lavuma ukuthi njengoba izigqila lezo bezibasiza abaninizo
zibasebenzela yonke imisebenzi lena bazobuyiselwa ukulahlekelwa kwabo
izigqila ngohlamvana lwemali.

Yabambi LENDABA, yaba umhlolo.

LOMFO ufika uyabika uthi: "Ngimlinge ngamaqhinga amaningi uJeqe
ngithi asihlangane naye adlise uShaka." 

Yalwa kakhulu LEMPI, kwafa abantu abaningi.
Lathi ukuba lifike LELIZWI nganeno amaBhunu athukuthela, akhohlwa
nawukukhuluma.

Lokhu UKULWA, namazwi enhlamba abakhiphelana wona abikwe kuShaka.


Wamane wasola uSteve ukuthi LE ndaba kuyobe iyogcina kude uma ihamba
kanje. 

Aphefumule kakhulu lapho uSteve, abuye aqhubeke, "Asiqale ezinye
izindaba, ayikho LENTO." 

Kanti ixoxwa nje LENDABA uJeqe usengenwe yisifiso esikhulu
sengathi angake ayibone lentombi eseyehlule amadoda nenhle kangaka.


Ngaphezu kokudideka kwakukhona novalo lokuthi LOKU kuhamba
isikhathi eside kangaka, kwakuzomxabanisa noyise, uSiphepho, uPamella.


"Ngithi kuMhlangana, kusasa kuzoqedwa LOMBANGO phakathi kwenu
ngenkatha.

Cishu sakhohlwa ukulanda ukuthi laphaya oPhongolo lapha uJeqe
wayegula khona, kukhona inja yakuwo lowo muzi eyamejwayela, kuthi
lapho LOMFAZI owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe, ihambe naye,
adle nokuncane ayishiyele, yaze yamejwayela, kwathi mhla ehambayo
yamlandela ngomkhondo yaze yamfica, yaba seyiba yinja yakhe njalo.


LEMBUZI ayidliwa okukhishwe kuyo igazi. 

Lokho kwabaphatha kabi kakhulu abeLungu BALELIZWE, ikakhulu
amaBhunu, okuyiwona ayemaningi impela lapho.

Kuthe kusenjalo kwafika izwi livela phesheya kuHulumeni lithi:
"Izwe lelo elithunjwe nguHulumeni WALELIZWE kumaXhosa malibuyiselwe
kuwona."

NakwaNdlovu babugayiwe utshwala BALABA bayeni. 

Libe-ke selihlehiliswelwa olunye usuku icala, kunqunywe nemali
engaba yisibambiso sokukhululwa kwakhe OKWALESO sikhashana ibheyili.


Sesehlukana uzwakalise isifiso sokuthi bekungaba yinto enhle uma
ethukuswa uNobuhle ngoba ziyanda izinsongo ZALABA bafana, zokuthi bafuna
ukuyibulala ingane yami. 

Ahleke emva KWALAWO magama. 

Masinyane emva KWALESO senzo uDingane kahlalanga sikathi eside
engenzanga esinye futhi isenzo esibi.

Ecaleni LAPHAYA ngasesangweni lamathole sekubaswe omkhulu umlilo
lapho kuzokosiwa inyama le yengwe neyezinkunzi ezimnyama ebibulawa
amabutho ngayizolo. 

Enzansi LAPHAYA osebeni lomfula babesabonakala ofeleba bezingwenya
bethe bukululu bekhamise imilomo yaba yizinkebenkebe. 

Uthi uselihambe kakhulu NALELI lakwaZulu kodwa akazange ayibone
intombi enhle njengayo. 

Ukhuluma nje lomfo uShaka uyamphikisa uthi: "Awukalihambi LELI
lakithi ubone izintombi ezinhle. 


Ibutho eliyintanga yeNkosi lifake umnyakanya wesakabuli, kube
YILELO libe nento eliyenzileyo elehluke ngayo, noma okulenga esiphundu,
noma umqhele nje wombhijo wotshani obuthile. 

Nokho wayengakehlelwa YILOKHU okwamehlela ngelinye ilanga,
besesigodlweni esingaphandle lapho kuhlala khona izinceku eziganiweyo.


Wathi akube YILOWO aziyele lapho ethanda khona. 

Wayelivuma elokuthi bangcono kunaye ngoba banezitifiketi ezingcono
KUNALOKO ayebambelele kukona, kodwa-ke yize kunjalo, umuntu akahlali
ephethe isitifiketi ngesandla. 

Sonke lesi sikhati efuna umsebenzi, umqondo wakhe umtshela ukuthi
bayomcabangela LABO abayomqasha, bamnike khathisimbe umsebenzi wokubhala
ehhovisi limbe noma-ke bamfake emsebenzini wokwengamela ophikweni
oluthile. 

Munye kuphela owasola sengathi kukhona okukhona phakathi kukaMkabayi
noDingane - uMhlangana: ngoba nalapho bekhuluma esigodlweni sikaMkabayi
uDingane kwaba sengathi ukwazi konke okwasekuqondwe nguMkabayi - nokho
kaze azihlupha kakhulu ngalokho; naye wayengakulindele neze LOKHO
ababekuqondile.

Mayelana nokuthi ungena kanjani ngaphakathi wathi ziningi
izindlela namasu okuvula izicabha namafasitela njengoba LABasuke
ezobabulala uqala ngokubashunqisela udosi lwempisi. 

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi LABO abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 


LE emva iphehliwe indaba yokususa uShaka. 

LABA abasekwayeni wathi angathi abakhiphe iminwe, wathi abacule
baphumele phandle bagcwale igceke. 


Futhi nje aphatheka kabi, ngoba LELI lephucwa kuwo yiwo namaNgisi
lawo.

Nababengahlakaniphile ngaphezu kwakhe babenamathuba angcono kunaye
uma benazo izitifiketi ezikhomba ukuthi bafunda bagcina emabangeni
angaphezu KWALELO yena agcina kulo. 

Uthe ebuyela ezigabeni wafika lesi sithunywa sikaDingane sesihambile,
ethi uzosixoxela LENDABA embi nebuhlungu yokuhlinza umuntu wesifazane
ekhulelwe. 


Futhi ungeneliswa NAYILOKHO, ubuye ugange, kusho enye kwenye. Zibe
sezidumelene, zishayane, ziklwebhane, zilumane kube nje. 

Abantu abehlukene babembona, kube YILOWO nalowo, ngendlela yakhe.


Kwafika umqondo othi ake nisuke lapha nihambe, mhlawumbe ningase
nithole enye ingosi engcono KUNALENA lapho ningahlala khona nabantwana
benu ngokuthula nangoxolo, nisuke eduze namaNgisi.

"Kulungile, ngomuso kusasa nizoqonda emfuleni, njengemihla yonke,
nithi nibuya LAPHO bese niyovunula seniza ebandla, lapho kobe
sekubuthene abantu abazobikelwa ngenkatha.

Aphendule uNdongeni, umfo omude OLAPHAYA wakwaZondi, athi "Mana
njalo Ndlovukazi yesizwe.

LAPHO abantu bakhohlwe yikho konke.

Uwela nje usesifundeni sikaNdlebende iNkosi ephethe amaThonga
LAPHO. 

Amadoda asondela kuye abuza ukuthi uphumaphi, wawatshela ukuthi
uphuma kwaZulu uze kulelizwe uzofuna imithi yokwelapha ngoba wezwa
idumela ngabasuka LAPHA bethi miningi imithi. 

Aphefumule kakhulu LAPHO uSteve, abuye aqhubeke, "Asiqale ezinye
izindaba, ayikho lento." 

Asukume eme ngezinyawo LAPHO uDingane, esethukuthele esebila,
isifuba sakhe sesigubhazela nje.

Luyavuthwa LAPHAYA uselwa, iNkosi iqale yaluhlabela ngoba nxa
lungaphathwanga yiyo abakwaZulu bathi aluvuthwa. 

Uthe LAPHO eseseduze nezinkomo ilanga selibantubahle, wababona
abafana sebeziqoqa, nemizi eseyibona eduze namasimu wahlala phansi
waphumula. 

LAPHO abantu beme ngezinyawo bonke.

Uthe esuka LAPHO uMkabayi wayembiza ngegama.

Uhlalile impela ngoba usuke LAPHA seliya kozilahla kunina. 

Kuningi abanye ababekungabaza ngokuphelela kwazo LAPHA kumfo
kaMshengu. 

Njengoba wayesehambe bonke ubusuku, kwenye indawo ehamba
ngokugijima, wazumeka waze wavuka emini enkulu, kwabe nokulamba
sekuthe NGILAPHA. 

Kwafika umqondo othi ake nisuke LAPHA nihambe, mhlawumbe ningase
nithole enye ingosi engcono kunalena lapho ningahlala khona nabantwana
benu ngokuthula nangoxolo, nisuke eduze namaNgisi.

LAPHO sekuthule kuthe du.

Kwase kuzobakhona nesiqiniseko sokuthi umuntu uzoziphuzela
ngenkululeko, angathi ephethe ingilazi yotshwala NGAPHA, ebe ejeqeza,
elindele ukudonsa ivolovolo ngokuphazima kweso. 

Phela LAPHA yilapho zazisithela khona izinyosi. 

Emva kwakho nje izolo Ngwane, kufike LAPHA uMaSithole ezosibona.

Izinduna lapho sezijuluke zimanzi zishaya, ziqoqa, eputshuka
NGALAPHA nangalapha. 

Munye kuphela owasola sengathi kukhona okukhona phakathi kukaMkabayi
noDingane - uMhlangana: ngoba nalapho bekhuluma esigodlweni sikaMkabayi
uDingane kwaba sengathi ukwazi konke okwasekuqondwe nguMkabayi - nokho
kaze azihlupha kakhulu NGALOKHO; naye wayengakulindele neze lokho
ababekuqondile.

Ngaso leso sikhathi amabutho amasha ayengekho eye kohlasela LE
kwaSoshangane, abanye sebefike bazikhonzela kwezinye izizwe bathi:
Sikhathele uShaka esibulalisa ngezinye izizwe! 

"Ngiyakuqinisa, ngoba usazobhekana nokukhulu okwedlula LOKHU.

LOKHU zikwenzela ukuba sithi sifinyelela ojwini lwazo sifice itshe
selome inhlama. 

Kube ukulibusa kwakhe LOKHO elikayise.

Nababusi bawo abakhulu ababebusa ngesikathi amaNgisi engakanqobi
izwe, babe nalowomqondo: umuntu omnyama yisichaka somhlophe, futhi basho
baqinise ukuthi noma umuntu umphethe kabi, noma umenzani, kakusono LESO,
ngoba uyinto yomhlophe phela.

Kwandlula izinyanga ezine uJeqe efikile esigodlweni, wabona enye
inceku ingena ngentuba yoMdlunkulu lokhu uhlezi ethunzini lothango
unyezi, wathi: "Hawu, uthi umuntu wesifazana LOWA?" 


Uma-ke umuntu kuthiwa uyobingelela iMantshi kusuke kuqondwe ukuthi
uzovela nje phambi kweNkantolo, ibikelwe iMantshi ukuthi LO ngusibanibani
wakwabani, owethweswe icala elithile, alenza ngosuku oluthile. 

LOKHO kwabaphatha kabi kakhulu abeLungu balelizwe, ikakhulu
amaBhunu, okuyiwona ayemaningi impela lapho.

Phakathi KWALABA kwakukhona umfo wasebuThonga owayeseyisikhonzi
kuShaka ngoba waxoshwa kubo kuthiwa uyathakatha. 

LOKO kwakufakazelwa yizisihle ezazibonakala lapha phansi wamehlo abo
uma usondela ubabhekisisa kahle. 

Lingena nje sebeke bahlangana abazali bezigebengu, bavumelana
ngokuthi kungeze kwaba yinto enhle uma bethatha ummeli ngoba LOKO
kuyobonakala sengathi kuyindlela abavuna ngayo izingane zabo, nabazama
ngayo ukuba izingane zabo zingasitholi isijezo esifanele isenzo sazo.


Noma ngumfundi noma nguthisha akenze LOKHO okushiwo nguShabalala, ngoba
nguShabalala. 

Wayedinwa agqunqe nasebusweni uma ecabanga ukuthi phakathi kwabantu
abaziyo abafunda emaNyuvesi, kukhona abehluleka ngokungazenzisi
ukuhlonza ukuthi BAYIZIFUNDISWA kangakanani. 

Abameli, OWOMMANGALELWA amnikwe nguHulumeni nabemindeni efelweyo,
nabo basezindaweni zabo. 

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini ISIDINGO sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu YABAPHUZI, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 

Ngakho-ke akulungile ukuba ngiphume EBUSIZIKAZINI, kuziphendulela
uMaZwane. 

Wayengazimisele uSteve ukuxabana noMama wakhe ngalelo langa kodwa
le mibuzo ayembelesele ngayo yayiholela ENGXABANWENI. 

Wathi ABACULI bonke abakhamise bafake iminwe emibili emlonyeni. 

ISIVAKASHI sasiyokwamukelwa kuphela uma sihamba nomuntu ophethe
uqwenjana lolo, aphinde futhi anikeze isiqiniseko sokuthi singumuntu onjani.


Noma-ke ngingebe lusizo mina, kodwa USIZO lomfundisi uyoludinga
ngelinye ilanga. 

Nempela laqalwa-ke futhi ICULO liqalwa nguye umfo kaMshengu
ngesihosho sakhe sezwi. 

Kwase kuzobakhona NESIQINISEKO sokuthi umuntu uzoziphuzela
ngenkululeko, angathi ephethe ingilazi yotshwala ngapha, ebe ejeqeza,
elindele ukudonsa ivolovolo ngokuphazima kweso. 

UMaZwane wathi ngokubona ukuthi uzalelwe yinja endlini, wacela
UMKHOKHELI uMaNzuza ukuba azomncengela uMdlalose ukuba asihoxise isinqumo
sakhe sokumkhipha enkonzweni. 

Ngosuku LOMNGCWABO zazikhona zozine izinsizwa zesidumo sokufa
kwezngane zikaSiphepho. 

Kwahlaluka futhi ukuthi inomuthi WENTANDO, yikho nje inogazi
eNkosini. 

UMBIKO lowo waye watholwa nangabangane bakhe imbala, bathi yize
noma babexakeke kangakaya ezindaweni ezahlukene lapho babesebenza
khona, babengeke behluleka ukuza esifweni sikayise womngane wabo. 


Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha ABATHENGI bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanelengani
kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,


Ukudazisana ngohlobo LWESIGWEBO okwakucatshangwa ukuthi uMpungose
wayezosithola kwaqala abantu bephuma nje emnyango wenkantolo. 

UMSHUSHISI nehumusha nabo bakwezabo izindawo. 

Kwase kuzobakhona nesiqiniseko sokuthi umuntu uzoziphuzela
NGENKULULEKO, angathi ephethe ingilazi yotshwala ngapha, ebe ejeqeza,
elindele ukudonsa ivolovolo ngokuphazima kweso. 

Libe-ke selihlehiliswelwa olunye usuku icala, kunqunywe nemali
engaba YISIBAMBISO sokukhululwa kwakhe okwaleso ikhashana ibheyili.


ABAMELI, owommangalelwa amnikwe nguHulumeni nabemindeni efelweyo,
nabo basezindaweni zabo. 

Cishe ukuba sathakaselwa nguwonk' uwonke lesi SINYATHELO ngoba vele
eGoli akwethenjwa muntu. 

Lingena nje sebeke bahlangana abazali bezigebengu, bavumelana
ngokuthi kungeze kwaba yinto enhle uma bethatha UMMELI ngoba loko
kuyobonakala sengathi kuyindlela abavuna ngayo izingane zabo, nabazama
ngayo ukuba izingane zabo zingasitholi isijezo esifanele isenzo sazo.


Kuningi okuyoba LUSIZO kuwe uqobo ngelinye ilanga. 

ijaji selihleli endaweni yalo NABASIZI balo ababili. 

Esiteshini samaphoyisa eMnisinsini wayengumthombo WOSIZO. 

Eseziphendulela ebuzwa NGUMSHUSHISI phambi kwezihlwele umfo
kaMpungose wathi abelungu ubabulala ngoba uyabazonda. 

UMaZwane ngifuna ehlukane nje nya nalezi zevatho zakhe
ZOBUKHOKHELI. 

Lowo MCABANGO wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

Phela uma ikhona, babethi omakade ebona BABAnINGI, uzibona
ngokubungela kwazo othini; zingqengqe ngalo uma ulushutheka esidlekeni
sazo njengomkhuba ezisuke ziwejwayele. 

USika-ke yena njengomnikazi WESITHUTHI, owakhe umsebenzi kwakuzoba
wukuyinyatela ayinyathelisise, ingayi ngasesiteshini eMthwalume, ngoba
leyo ndlela idlula emaphoyiseni aseMnsinsini, kodwa ayikhwabule ibheke
ngaseMzumbe Home. 

Bakwenza lokho ABAFUNDI. 

"Ududwa ngoba unomuthi WENTANDO, ubizwa njalo yiNkosi. 

Nanguya noNono ebhokisini LOFAKAZI. 

Lensizwa yaphindela NJENGESIKHONZI koMkhulu. 

Akuvamile ukuba UMMANGALELWA abuzwe ukuthi uyalivuma yini noma
uyaliphika icala abekwe lona. 

Ebuzwa ukuthi uyazisola yini ngalezi ZENZO zakhe zokubulala laba
belungu abaningi kangaka wathi, cha. 

Ngwane elihle, YIZITHUNYWA zikaSathane lezi, zihlonza kona ukuthi
zithunywe ukuzosilinga. 


UMaZwane ngifuna ehlukane nje nya nalezi ZEVATHO zakhe
zobukhokheli.
 
Ukuba uMaqhuzu wayenazo ezinye izindlela zokuziphilisa, neziletha
mali ngamawala njengomsebenzi wokudayisa utshwala, wayezothatha zona,
abuyeke utshwala ngoba babusondeza abantu abaningi eduze kwakhe, into
eyayingenza ukuthi nesitha esiqonde ukwenza UMONAKALO, singene kalula
ekhaya. 

NoNkulunkulu uyavuma ukuba luvivinywe UKHOLO lwethu. 

WAYENESIPHIWO sokuwathaka ezwakale amagama nxa ekhuluma, umlalele
noma ungaqondile. 

Uma ngabe loko akuhambisani nawe, akusho ukuthi UMSHADO ngeke
wabakhona. 

EzikaMaqhuzu zona zafikisa ubuhlungu ezinhliziyeweni zabantu ngoba
zazinamanembe egazi likaPamella, naku phela waphumela kuye UMPHEFUMULO
kaPamella. 
Yathi ukuhlangana futhi ISIBHIDISWA ngumuntu owayeyazi kahle into
ayenzayo, elazi kahle neculo. 

Phela zenza kanjalo uma sezibona isitha siphikelele emaqeni azo
EKHETHELO. 

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba YISIPHAZAMISO. 


Ungifanele Ma. NGINEQINISO laloko. 

Thina esike sihambe izwe nje singakutshela NGABANTWANYANA
bakwaZulu. 

Phela ngalesisikathi base BEBANINGANA aBelungu kwaZulu, ngoba
ngonyaka ka-1835 kwafika abafundisi abaziwayo kwaZulu, bezoshumayela
iVangeli.

Kufika nezithunywa zamakhosi acebileyo zizoyeshela, kepha IDIMDE
ihleke usulu nje. 

Libe-ke selihlehiliswelwa olunye usuku icala, kunqunywe nemali
engaba yisibambiso sokukhululwa kwakhe okwaleso SIKHASHANA ibheyili.


Ngiyabona. Athule ISIKHASHANA uMaqhuzu, uthule nje uyazinxaphela
ngengaphakathi, uzwa kahle ukuthi ubhede wabhedisisa. 

Kwakungesizo IZIMOTSHWANA nje, kwakuyizinqola impela ezikhombisa
ukuthi nangamhla zithengwa kwacashunwa insavunsavu yamarandi, kwaphinda
kwasala enye insavunsavu. 

Ongaliphethe lolo QWENJANA wayeyogcina esangweni, akukhathalekile
ukuthi waziwa kangakanani nokuthi wejwayele kangakanani ukuzophuza
kwaMaqhuzu. 

Ngesikhashana esincane nje YILELO selimi kweyalo indawo, esehlome
esephelele, aseyahaya. 

Wathi akube YILOWO aziyele lapho ethanda khona. 

Ibutho eliyintanga yeNkosi lifake umnyakanya wesakabuli, kube
YILELO libe nento eliyenzileyo elehluke ngayo, noma okulenga esiphundu,
noma umqhele nje wombhijo wotshani obuthile. 

Naye KUYAMKHANYELA ukuthi izwe uliphethe kabi, kodwa wethembekile
eNkosini yakhe akanakuze ayilimaze. 

OYENA wayiqedayo owayephethe amabutho amhlophe nguSir =Harry Smith=.

Izinkomo sithi sibuya nazo zimboze izintaba nezinkalo, igazi
labaningi bakithi lichithekele ezizweni, singakaphumuli useyasibiza
ukuba siyekohlasela KWEZINYE izindawo." 

LeNkosikazi yasemaNgisini yayinenhliziyo emhlophe impela, ithanda
izinto ezilungileyo zodwa, ibusa ngesandla esilungileyo, esinozwela,
esikhuthazayo kuzo zonke izinhlangothi zezizwe ezingaphansi kwentando
yombuso wayo; kakhulu ezizweni ezimnyama, nezibuthakathaka, yayifike
igcizelele ekuthini bonke abaziphetheyo - isho oHulumeni phela
ababengaphansi koMbuso waseNgilandi - mabazikhuthaze ekuhlaleni kwazo,
bazivulele izintuba zokuzakha, nazo zibengabantu abazihloniphayo
nabazethembayo, ingafuni nempela ukuba kube khona umahluko ekubusweni
kwabantu, kuthiwe laba banje ngakho KUFANELE baphathwe kanje.

KUFANELE kuzwakale ezinhlamvini zamagama eziphuma emlonyeni wakhe
ukuthi unaso isitifiketi esiseqophelweni eliphezulu. 

Yilapho-ke lapho bamthathelela khona abangane bakhe, bambhebhezela
ukuba angabi yisiphukuphuku sensizwa, bamgxisha ngomoya wokuthi kufanele
uPamella azikhombise zonke izidingo zokuthi uyintombi lapha kuMaqhuzu,
HHAYI umngane. 

Kwafika umqondo wokuthi kuhle ayodlula ekhaya, wawususa lomqondo
ngokuthi FUNA kubulawe wonke umuzi kayise nxashana eficwe esekhaya. 

Bafake amashoba abo ezingalweni nasezithweni, kube KUHLE kudele.


Wayelivuma elokuthi bangcono kunaye ngoba banezitifiketi ezingcono
kunaloko ayebambelele kukona, kodwa-ke yize kunjalo, umuntu AKAHLALI
ephethe isitifiketi ngesandla. 


Abone uMkabayi ukuthi uma engayiqedi lendaba ZINGAHLE zidumelane
khona lapho izinsizwa zomfowabo uSenzangakhona.

Bathi DEDELELE lapho bezwa ukuthi akukho sigigaba esibabazekayo
abalandisa ngaso uMaqhuzu.
 
Wehla wathi NGQIBITHI etafuleni. 

Wathulisa wabuka, wambona emi ETHE ne ngomhlane othangweni. 


Umbiko lowo waye watholwa nangabangane bakhe imbala, bathi YIZE
noma babexakeke kangakaya ezindaweni ezahlukene lapho babesebenza
khona, babengeke behluleka ukuza esifweni sikayise womngane wabo. 

Kusadingeka niphekwe impela nivuthwe TOBO namuhla, kusho yena
uMphathi-sikole. 

Kuthe lapha KUTHI hwaqa, wabanga emasimini, lokhu uwafica
ekhihliza, nemfe isiyikhiphile iminyani, lokhu ingakavuthwa kahle. 

Zase zilele zithe BUKULULU.


Enzansi laphaya osebeni lomfula babesabonakala ofeleba bezingwenya
BETHE bukululu bekhamise imilomo yaba yizinkebenkebe. 

Wathi UNGATHI shiqe ngawugwadlula. 


Umuntu uya ATHI fuqaqa phansi noma yini abeyenza, akukhathalekile
ukuthi beyibaluleke kangakanani, aphuthume lapho kuvele khona isidumo.


Kuthe lapho esebusa umfo kaSenzangakhona uDingane emva kokubulala
kwabo uShaka, kwafika izwi kuye livela kuMkabayi, udadewabo
kaSenzangakhona, lithi ufuna ukuba kebabonane BOBABILI.

Babedlubhe amasudi akwanokusho BOBANE. 

"Nganelisiwe mina, Ndaba, uma nezikaDingane zizosala, sihambe
nezakho SOBABILI."

Samgwaza SOBABILI uShaka.

Ngosuku lomngcwabo zazikhona ZOZINE izinsizwa zesidumo sokufa
kwezingane zikaSiphepho. 

BOBABILI bamane bashaqeka nje ukuthi uThisha Omkhulu uqale nini ukuba
ngumbhidi. 


Komunye umhlangano wabo baveza icebo lokuba bathume umuntu
njengesikhonzi ayothola uJeqe ukuba naye abe ngakubona, abadlisele
uShaka ngobuthi EKUDLENI kwakhe. 

Lathi ukuba lifike lelizwi nganeno amaBhunu athukuthela, akhohlwa
NAWUKUKHULUMA.

Babhinjiswa UKWEHLULWA ukukhamisa. 

Bala kwaba WUKUQEDA inkomishi yetiye ababemenzele yona ukwehlisa
izintuli zendlela, wabe esebamba ebheke eMnsinsini emaphoyiseni. 

Kube UKULIBUSA kwakhe lokho elikayise.

Kodwa UKUBA ngumkhokheli ngifuna akugcine ngci khona nje namhlanje,
kusho uMdlalose. 


LeNkosikazi yasemaNgisini yayinenhliziyo emhlophe impela, ithanda
izinto ezilungileyo zodwa, ibusa ngesandla esilungileyo, esinozwela,
esikhuthazayo kuzo zonke izinhlangothi zezizwe ezingaphansi kwentando
yombuso wayo; kakhulu ezizweni ezimnyama, nezibuthakathaka, yayifike
igcizelele ekuthini bonke abaziphetheyo - isho oHulumeni phela
ababengaphansi koMbuso waseNgilandi - mabazikhuthaze ekuhlaleni kwazo,
bazivulele izintuba zokuzakha, nazo zibengabantu abazihloniphayo
nabazethembayo, ingafuni nempela ukuba kube khona umahluko EKUBUSWENI
kwabantu, kuthiwe laba banje ngakho kufanele baphathwe kanje.

Kodwa baqulusela phambili kunokuba babuyele emuva EKUPHATHWENI
umbuso wamaNgisi.

LeNkosikazi yasemaNgisini yayinenhliziyo emhlophe impela, ithanda
izinto ezilungileyo zodwa, ibusa ngesandla esilungileyo, esinozwela,
esikhuthazayo kuzo zonke izinhlangothi zezizwe ezingaphansi kwentando
yombuso wayo; kakhulu ezizweni ezimnyama, nezibuthakathaka, yayifike
igcizelele ekuthini bonke abaziphetheyo - isho oHulumeni phela
ababengaphansi koMbuso waseNgilandi - mabazikhuthaze EKUHLALENI kwazo,
bazivulele izintuba zokuzakha, nazo zibengabantu abazihloniphayo
nabazethembayo, ingafuni nempela ukuba kube khona umahluko ekubusweni
kwabantu, kuthiwe laba banje ngakho kufanele baphathwe kanje.

EKUXOXENI basheshe bezwana noJeqe, bejwayelana, nenja kaJeqe
yejwayela idla amasi. 

Sizobuyela futhi ukuze siyizwe kahle lendaba, siyiqale EKUQALENI
size sizofika lapho uDingane asusa khona isenzo esashaqisa izwe lonke.

Lapho sebebuyile EKUGEZENI badla, ngesikhathi zibuya inhlazane,
baqale manje ukuvunulela umkhosi. 


Babedlubhe amasudi AKWANOKUSHO bobane. 


UMaZwane ngizoke ngithi ukumyeka-ke aqhubeke NOKUSONTA. 


Uthe engena nje uDingane kwaba sobala ukuthi kabafunani
NOKUBHEKANA noMhlangana.

Yathi lendaba ukuba iphumele ngaphandle kubantu kwaya NGOKWANDA
ukunengeka kukaShaka. 

Njengoba wayesehambe bonke ubusuku, kwenye indawo ehamba
NGOKUGIJIMA, wazumeka waze wavuka emini enkulu, kwabe nokulamba
sekuthe ngilapha. 


UMaZwane NGOKUBONA ukuthi uzalelwe yinja endlini, wacela
umkhokheli uMaNzuza ukuba azomncengela ukuba ahoxise isinqumo
sakhe sokumkhipha enkonzweni. 

Washo NGOKUNENGWA uNobuhle ngoba unina wabe embuza into esobala.


Basephucile eyethu inkatha NGOKUGUDLUZA uMhlangana, embangweni.
Nithini, Zulu?"

UNdlovu lo naye akuyena umuntu wokudabuka ebuThonga, wafika
ehamba NGOKUFUNA imithi, ephuma emaHlutshini, wafika lingafi nkonyane,
wejwayela wayesehlala khona esenomuzi. 


Yiwona ayesho njalo, iningi labanye abamhlophe lalingaboni lutho
olungako olwalukhalisa amaBhunu, olungaze luwalumise izinyawo ababange
NGOKUHAMBA.


Ukuba akangifanele ngabe angizange ngizihluphe nokuzihlupha
NGOKUMTHATHA. 

Kwase kuzobakhona nesiqiniseko sokuthi umuntu uzoziphuzela
ngenkululeko, angathi ephethe ingilazi yotshwala ngapha, ebe ejeqeza,
elindele ukudonsa ivolovolo NGOKUPHAZIMA kweso. 


Konke esasikwenza nabafana bami oSiphiwosakhe noSibongiseni sase
sikwenza NGOKUPHANGISA. 

Izinhliziyo zagcwala zaphuphuma UKUTHUKUTHELA nokuzonda.

Lelozwi lavuma ukuthi njengoba izigqila lezo bezibasiza abaninizo
zibasebenzela yonke imisebenzi lena bazobuyiselwa UKULAHLEKELWA kwabo
izigqila ngohlamvana lwemali.

UKUKHALIPHA komqondo wakhe nxa kubuthene amadoda, kwakumeleka
ngesithunzi esimphumela waso kwabe kuwukuhlonishwa ngisho nayiyo inkosi
mbala. 

Njengoba wayesehambe bonke ubusuku, kwenye indawo ehamba
ngokugijima, wazumeka waze wavuka emini enkulu, kwabe NOKULAMBA
sekuthe ngilapha. 

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi WOKUDIDIZELISA uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

Naso-ke isizathu SOKUQALA esabangela amaBhunu siwabone esephungwa
ngezithebe kwaZulu, ekhumbuza uDingane izinkonjane ezabikwa nguShaka
mhla efayo.

ENgilandi kabasivumanga isenzo somnumzane omkhulu uSir =Benjamin=
=D'Urban= SOKUDLA izwe labantu.


Khiphani izwi LOKUGCINA.


Kwathi emva kweviki, bayovela eNkantolo oMaqhuzu, ngenhloso
YOKUBINGELELA iMantshi. 


Sekuzwakala nezigqi ZOKUPHEFUMULA kubantu: umoya lona ungasathi
nyaka, nezinyoni imbala ezabe zixokozela, zathula, kwasengathi
zitsheliwe ukuthi nansi indaba embi.

Ukuba uMaqhuzu wayenazo ezinye izindlela ZOKUZIPHILISA, neziletha
imali ngamawala njengomsebenzi wokudayisa utshwala, wayezothatha zona,
abuyeke utshwala ngoba babusondeza abantu abaningi eduze kwakhe, into
eyayingenza ukuthi nesitha esiqonde ukwenza umonakalo, singene kalula
ekhaya. 


Kuthe lapho besikhipha isidumbu sakhe emanzini, kwahlaluka ukuthi
okaSenzangakhona wabefinyele umsipha, wambamba ngamandla esemanzini
ajulile, kazathola nathuba LOKUPHEFUMULA.

Ukuba uMaqhuzu wayenazo ezinye izindlela zokuziphilisa, neziletha
mali ngamawala njengomsebenzi WOKUDAYISA utshwala, wayezothatha zona,
abuyeke utshwala ngoba babusondeza abantu abaningi eduze kwakhe, into
eyayingenza ukuthi nesitha esiqonde ukwenza umonakalo, singene kalula
ekhaya. 


Dingane, ubizwe yimi, ngoba uMhlangana uthi nawe kusweleke ube
khona lapha nxashana siqala lendaba YOKUQEDA lombango phakathi kwenu."

Ngaphezu KOKUDIDEKA kwakukhona novalo lokuthi loku kuhamba
isikhathi eside kangaka, kwakuzomxabanisa noyise, uSiphepho, uPamella.

AYI-ke wahlala nezwe lithulile bedla utshwala naye. 

Kwandlula izinyanga ezine uJeqe efikile esigodlweni, wabona enye
inceku ingena ngentuba yoMdlunkulu lokhu uhlezi ethunzini lothango
unyezi,wathi: "HAWU, uthi umuntu wesifazana lowa?"

Isithunywa sithi: "QHA, Buthelezi, abantu bangephile ngomuntu
oyedwa. 

QHA, ake uhlale.

Kwathi ashone phansi uJeqe, PHO, uzothini sekukhulume izulu
eliphezulu. 

"QHA; ngiyambona umfokazana lowo," kuphendula uMkabayi.

AYI uyasibulala uShaka. 
       
"AWU, wena kaBaba," kububula uDingane, ezesula ngesandla ibunzi
lakhe elase lijulukile limanzi.

PHO, kusizani lokhu ngimelwe ukuba ngibe lapho kukhona iNkosi
yami. 

Ukuba ngiyeshelwa ngabe kade ngaqoma, noma ngabe KADE ngashada.


Ukuba ngiyeshelwa ngabe KADE ngaqoma, noma ngabe kade ngashada.


sebegezile babuyele ekhaya, kufafazwe enye intelezi emnyango
welawu leNkosi, ingene khona, alandele uJeqe, afike endlale, ilale
elawini ngalobo busuku emva kokuba IKADE ilala endlini yamakhosi
namadlozi. 

Phela uma ikhona, babethi OMAKADE ebona babasingi, uzibona
ngokubungela kwazo othini; zingqengqe ngalo uma ulushutheka esidlekeni
sazo njengomkhuba ezisuke ziwejwayele. 

Esabasebenza ngemvubu abafana `umbhidi' kwangena othisha,
abanumzane uNgubane noNgobeni bevela lapho babehlala khona lapho BABEKADE
besayokudla ukudla kwasemini. 

Lumphinde futhi uvalo uMhlangana, ngoba phela wayesezwile ngoZungu
ukuthi lezo zinduna zikaMkabayi, oNdongeni noSiphepho noZidumo yibo AKADE
belapho khona ngalobo busuku.

Wasondela emzini wabona ukuthi kuphekwe emnyango, waququbala
buqamamana nomuzi, baze bephula bangena endlini, wasondela, izinja
zamuzwa, zamkhonkotha wabuyela emuva, wafuna isu lokuyothatha
isikhuni esivuthayo lapho BEKADE bepheke khona. 

KANTI ixoxwa nje lendaba uJeqe usengenwe yisifiso esikhulu
sengathi angake ayibone lentombi eseyehlule amadoda nenhle kangaka.


Kwandlula izinyanga ezine uJeqe efikile esigodlweni, wabona enye
inceku ingena ngentuba yoMdlunkulu lokhu uhlezi ethunzini lothango
unyezi, wathi: "Hawu, uthi umuntu WESIFAZANA lowa?" 

Ngakho-ke akulungile ukuba ngiphume EBUSIZIKAZINI, kuziphendulela
uMaZwane. 

Kepha-ke Mntanami, uMaZwane besisahambisana kahle kabi naye
EBUSIZIKAZINI. 

Nabafana bami base bembe baze bakhathala bengafinyeleli eqeni
eligangileyo LENDLOVUKAZI yezinyosi. 

Libiziwe-KE lelibandla yiNkosi lixoxa nayo. 

Kuzothi-KE lapho inyanga ithathe yonke lemibengo iyixube ndawonye
emqubeni, iyifafaze ngemithi ibe isiyosiwa. 

Izinhliziyo zabantu sezinamathele kuDingane ezethemba ukuthi izwe
lonKE aliphumuze empini. 

Bahlala-KE sebelungele ukuze kulungiswe ingcwaba layo. 

SIZOKE siyizwe lento enkulu eyasusa uthuli olungako ezweni
lakwaZulu, yaphemba umlilo omkhulu ongacimiyo kuze kube namuhla usazinge
ulokoza.

"Lalela-KE, Dingane. Indaba kaMbopha kaSithayi sengiyilungisile.

Bahamba-KE abakwaNdlovu beya kubayeni kanye nenjana yakhe
engasaliyo. 

Lingena nje SEBEKE bahlangana abazali bezigebengu, bavumelana
ngokuthi kungeze kwaba yinto enhle uma bethatha ummeli ngoba loko
kuyobonakala sengathi kuyindlela abavuna ngayo izingane zabo, nabazama
ngayo ukuba izingane zabo zingasitholi isijezo esifanele isenzo sazo.


"Ngoba NIKE naxoxa naye uButhelezi, kuhle uphindele umncenge uthi
uDingane uyokuhlanza bonke ubumnyama bensila kaShaka akwakhele umuzi
omkhulu emva kokuba usugezwe ngentelezi, futhi mhla efayo uShaka
uyokulondoloza ungambelwa naye." 

Bayasho-ke ASEBAKE balunguza khona ukuthi akusibhakela sidida
ompetha. 

KWAKE kwakhulunywa eside isikhathi lesi ngoNsimbi, kukhona umbono
wokuthi noma ubengasala yena ngeke konakala lutho. 

KWAKE kwathi ukwedlula iNgelosi wase ethatha uSiphepho ngezwi
elimumethe ulaka. 

Uma ngabe loko akuhambisani nawe, akusho ukuthi umshado NGEKE
wabakhona. 

Wakubona kuwumsebenzi wakhe oKaMemela ukuthi kubekhona akushoyo,
yize kwabe KUNGEKE kwawuphendula umbuzo kaSiphepho. 

Umbiko lowo waye watholwa nangabangane bakhe imbala, bathi yize
noma babexakeke kangakaya ezindaweni ezahlukene lapho babesebenza
khona, BABENGEKE behluleka ukuza esifweni sikayise womngane wabo. 

Qha, AKE uhlale. 

"Jeqe, thatha lomfazi ubheke umkhonto omfishanyana, umqaqe isisu
KESIBONE ukuthi ingane ihlala kanjani esiswini ingakazalwa." 

Kwafika umqondo othi AKE nisuke lapha nihambe, mhlawumbe ningase
nithole enye ingosi engcono kunalena lapho ningahlala khona nabantwana
benu ngokuthula nangoxolo, nisuke eduze namaNgisi.

AKE ngiyobonana noMathe. 

Nangu nje naye NGEKE afakaze nje ukuthi ulusizo luni ngalobu
bukhokheli bakhe lapha ekhaya. 

Kanti ixoxwa nje lendaba uJeqe usengenwe yisifiso esikhulu
sengathi ANGAKE ayibone lentombi eseyehlule amadoda nenhle kangaka.

Thina ESIKE sihambe izwe nje singakutshela ngabantwanyana
bakwaZulu. 

Kuthe lapho esebusa umfo kaSenzangakhona uDingane emva kokubulala
kwabo uShaka, kwafika izwi kuye livela kuMkabayi, udadewabo
kaSenzangakhona, lithi ufuna ukuba KEBABONANE bobabili.

UMaZwane NGIZOKE ngithi ukumyeka-ke aqhubeke nokusonta. 

Kwake kwakhulunywa eside isikhathi lesi ngoNsimbi, kukhona umbono
wokuthi noma ubengasala yena NGEKE konakala lutho. 

KEPHA inqaba lapho ikhona ayivumi ukuqoma. 

Kufika nezithunywa zamakhosi acebileyo zizoyeshela, KEPHA idimde
ihleke usulu nje. 

Sekukhona imvunge enkulu phakathi kwabantu, KODWA engayazi ngoba
besaba ukumtshela. 

Naye kuyamkhanyela ukuthi izwe uliphethe kabi, KODWA wethembekile
eNkosini yakhe akanakuze ayilimaze. 

Uthi uselihambe kakhulu naleli lakwaZulu KODWA akazange ayibone
intombi enhle njengayo. 

KODWA ukuba ngumkhokheli ngifuna akugcine ngci khona nje namhlanje,
kusho uMdlalose. 

Cishu sakhohlwa ukulanda ukuthi laphaya oPhongolo lapha uJeqe
wayegula khona, kukhona inja YAKUWO lowo muzi eyamejwayela, kuthi
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe, ihambe naye,
adle nokuncane ayishiyele, yaze yamejwayela, kwathi mhla ehambayo
yamlandela ngomkhondo yaze yamfica, yaba seyiba yinja yakhe njalo.



Yilapho-ke lapho bamthathelela khona abangane bakhe, bambhebhezela
ukuba angabi yisiphukuphuku sensizwa, bamgxisha ngomoya wokuthi kufanele
uPamella azikhombise zonke izidingo zokuthi uyintombi LAPHA kuMaqhuzu,
hhayi umngane. 

LAPHO uDingane sekuthi makaquleke uvalo, nolaka, kanye nokuzisola.

Munye kuphela owasola sengathi kukhona okukhona phakathi kukaMkabayi
noDingane - uMhlangana: ngoba NALAPHO bekhuluma esigodlweni sikaMkabayi
uDingane kwaba sengathi ukwazi konke okwasekuqondwe nguMkabayi - nokho
kaze azihlupha kakhulu ngalokho; naye wayengakulindele neze lokho
ababekuqondile.

LAPHO sebebuyile ekugezeni badla, ngesikhathi zibuya inhlazane,
baqale manje ukuvunulela umkhosi. 

Izinduna LAPHO sezijuluke zimanzi zishaya, ziqoqa, eputshuka
ngalapha nangalapha. 


Yabe inenhliziyo elukhuni njengetshe; ingesabi lutho' umzimba wayo
umuhle ubunjwe kahle kakhulu, uthandeka; amehlo ayo lawa ekhanya
inhlansi, elokoza umlilo - LAPHO esethukuthele ayeba bomvu sengathi
agcwele igazi.

UJeqe LAPHAYA enhla nesibaya usevunule naye, usebase umlilo wabeka
imbiza lapho iNkosi izopheka khona uselwa. 

EMUVA kwalokho wathi abaphume babuyele emakilasini abo bonke
ababengekho ekwayeni. 

EKUXOXENI basheshe bezwana noJeqe, bejwayelana, nenja kaJeqe
yejwayela idla amasi. 

KWASAMINA ngiyazisebenza Ma. 

LAPHO yasukuma yaze yagquma into yakwabo, kwazise umkhaba
wawunyomfozeka uma isukuma bese incisheka umoya. 


LAPHO abantu bakhohlwe yikho konke.

NAPHEZU lokhu kuhlola abafana bami babeqale ngakho ngangikuphindela
ukuzenelisa ukuthi kwakungekho halakasha yini lwenyoka ezazingenise
emgodini walo zihlala nalo izinyosi lezi. 

ESIBAYENI lapha sekuhamba imbongi yodwa ibonga amakhosi. 

Cabanga ukuthi KUBANTU abanomqondo onjalo izwi elithi "Khululani
izigqila!" lezwakala kanjani ezindlebeni zabo.

LAPHO abantu beme ngezinyawo bonke.

ENGILANDI kabasivumanga isenzo somnumzane omkhulu uSir =Benjamin=
=D'Urban= sokudla izwe labantu.

EMUVA kwesikhashana washaya insimbi umfo kaShabalala izingane zonke
eziculayo zabuthana ehholo zisaqhubeka nokumpongoloza zicula. 

Cha, MaNzuza KULESI sinqumo sami angiguquki. 

Masinyane EMVA kwaleso senzo uDingane kahlalanga sikathi eside
engenzanga esinye futhi isenzo esibi.

PHEZU kwakho konke lokhu osekuluthuthuva phakathi kukaZulu abanye
babengavumelani. 

ENZANSI laphaya osebeni lomfula babesabonakala ofeleba bezingwenya
bethe bukululu bekhamise imilomo yaba yizinkebenkebe. 

KOMUNYE umhlangano wabo baveza icebo lokuba bathume umuntu
njengesikhonzi ayothola uJeqe ukuba naye abe ngakubona, abadlisele
uShaka ngobuthi ekudleni kwakhe. 

Amabutho NHLANGOTHI zombili agxume kube sengathi azodumelana.

NoMdlunkulu KULEZO zinsuku awuvunyelwe ukuhlala nokudlela egcekeni.

Ngisho NAPHAKATHI nesonto uMaZwane wehla enyuka nemisebenzi yeSonto
nje kuphela. 

PHAKATHI kwalaba kwakukhona umfo wasebuThonga owayeseyisikhonzi
kuShaka ngoba waxoshwa kubo kuthiwa uyathakatha. 

Kuthe ngelinye ilanga kwabakhona abayeni bezolobola intombi emzini
oseduze NAKWANDLOVU. 

Lathi ukuba lifike lelizwi NGANENO amaBhunu athukuthela, akhohlwa
nawukukhuluma.

LAPHO sekuthule kuthe du.

Cishu sakhohlwa ukulanda ukuthi LAPHAYA oPhongolo lapha uJeqe
wayegula khona, kukhona inja yakuwo lowo muzi eyamejwayela, kuthi
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe, ihambe naye,
adle nokuncane ayishiyele, yaze yamejwayela, kwathi mhla ehambayo
yamlandela ngomkhondo yaze yamfica, yaba seyiba yinja yakhe njalo.


ECALENI laphaya ngasesangweni lamathole sekubaswe omkhulu umlilo
lapho kuzokosiwa inyama le yengwe neyezinkunzi ezimnyama ebibulawa
amabutho ngayizolo. 

Lomfo wasebuThonga uxoxa EZAKUBO lapha aphuma khona. 

Aphendule uNdongeni, umfo omude olaphaya WAKWAZONDI, athi "Mana
njalo Ndlovukazi yesizwe.

Thina esike sihambe izwe nje singakutshela ngabantwanyana
BAKWAZULU. 

INkosi imbuze kahle izindaba ZAKWAZULU. 

Wabheda wabheda uMaMzobe, kuthe LAPHO ethi =Amen= khona, lase lithule
okokugcina ikhehla lakhe. 

EKUSENI lapho ilanga liphuma ilichinsa ngomhlanga, obhotshozelwe
imbobo ebheke empumalanga, lapho lishona ilichinse ngembobo ebheke
entshonalanga. 

NANGU nje naye ngeke afakaze nje ukuthi ulusizo luni ngalobu
bukhokheli bakhe lapha ekhaya. 

EzikaMaqhuzu zona zafikisa ubuhlungu ezinhliziyeweni zabantu ngoba
zazinamanembe egazi likaPamella, NAKU phela waphumela kuye umphefumulo
kaPamella. 

NANGUYA noNono ebhokisini lofakazi. 

NASO-KE isizathu sokuqala esabangela amaBhunu siwabone esephungwa
ngezithebe kwaZulu, ekhumbuza uDingane izinkonjane ezabikwa nguShaka
mhla efayo.

Sekuzwakala nezigqi zokuphefumula kubantu: umoya lona ungasathi
nyaka, nezinyoni imbala ezabe zixokozela, zathula, kwasengathi
zitsheliwe ukuthi NANSI indaba embi.

Ngisize phela NAKHU igazi lomfowethu ongasekho selifunwa kimi.

Wageza enzela ukuba abe nendlela emhlophe njengoba NAKHU esuka
sidunjini. 

Kwandlula izinyanga ezine uJeqe efikile esigodlweni, wabona enye
inceku ingena ngentuba yoMdlunkulu LOKHU uhlezi ethunzini lothango
unyezi, wathi: "Hawu, uthi umuntu wesifazana lowa?" 

Kwaba uye osondeza amanzi okuyigeza, kwaba YILOKHU imthuma ukuba
abheke ukuthi ukudla kwayo kulungiswe kahle na. 

Usehlezi ebheke ithuba lokuba aye ezigabeni abe YILOKHU ebuza
iThonga ngalentombi. 

Namabutho ayesezikhalela ethi: Size siqhakaze izimvu singaganiwe,
singabazi ubumnandi bokuhlala emakhaya, kube YILOKHU sihamba
ezintabeni, silale endle, sifa yindlala! 

ILOKHU ethunywa uJeqe nje ukuba abulale abantu, iNkosi ifuna
ukususa isihawu kuye abenjengayo ngesibindi sokubulala njengoba
eyinsila yayo nje. 

LOKHU iNkosi bayigwaze ntambama, wayithabatha esizwa abesifazane,
wayifaka endlini nezinye izinceku zayo, wayigoqonga, wayembathisa
ngengubo yayo. 

WAYELOKU ebabaze nje ukuba mnandi kokuhambisana negugu lakhe, aze
alikhiphe ngisho ukulikhipha elokuthi ubengakaqonywa sonke lesi sikhathi,
ubesadlala nje. 

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze ANGALOKU eba yisiphazamiso. 

Abantu abehlukene babembona, kube yilowo nalowo, NGENDLELA yakhe.
 

Loko kwakufakazelwa yizisihle ezazibonakala lapha phansi KWAMEHLO abo
uma usondela ubabhekisisa kahle. 

Bobabili BAMANE bashaqeka nje ukuthi uThisha Omkhulu uqale nini ukuba
ngumbhidi. 

WAMANE wasola uSteve ukuthi le ndaba kuyobe iyogcina kude uma ihamba
kanje. 

Wawungafunga ukuthi ubekhona kuntshontshwa izimbuzi zomnumzane
mumbe, ngoba kwakhuthi lapho amaphoyisa ecela ukuba awacebise ukuthi
ngase kube lowo monakalo wenziwe ngubani, AMANE ashaye emhloleni, bala
ngqi, abanjwe amasela. 

Kwakuxabene ubendle lapha kuye ekhanda, kukhona nanomqondo
wokuthi AMANE athathe isikhali, ayozibhokoda kube kanye lezi zinja,
kuphele konke ngazo. 

Wawungafunga ukuthi ubekhona kuntshontshwa izimbuzi zomnumzane
mumbe, ngoba kwakhuthi lapho amaphoyisa ecela ukuba awacebise ukuthi
ngase kube lowo monakalo wenziwe ngubani, AMANE ashaye emhloleni, bala
ngqi, abanjwe amasela. 


MAYELANA nokuthi ungena kanjani ngaphakathi wathi ziningi
izindlela namasu okuvula izicabha namafasitela njengoba labo asuke
ezobabulala uqala ngokubashunqisela udosi lwempisi. 

MHLA kuzokusa kube umkhosi iNkosi iyophuma lapho endlini kuvalwe,
iholwe inyanga iphethe ukhamba lwentelezi, iyifafaze intelezi baye
bafike emfuleni, uJeqe elandela iNkosi ephethe eminye imithi okuzofikwa
emfuleni phakathi kobusuku yelapha. 

"Ngoba nike naxoxa naye uButhelezi, kuhle uphindele umncenge uthi
uDingane uyokuhlanza bonke ubumnyama bensila kaShaka akwakhele umuzi
omkhulu emva kokuba usugezwe ngentelezi, futhi MHLA efayo uShaka
uyokulondoloza ungambelwa naye." 

USIKA-KE yena njengomnikazi wesithuthi, owakhe umsebenzi kwakuzoba
wukuyinyatela ayinyathelisise, ingayi ngasesiteshini eMthwalume, ngoba
leyo ndlela idlula emaphoyiseni aseMnsinsini, kodwa ayikhwabule ibheke
ngaseMzumbe Home. 

Sekungena INYAMA yona ephekwe uNozitshela, namasi athiwe uye
uqobo. 
UNGOBENI yena wala waphetha. 

Sekuzwakala nezigqi zokuphefumula kubantu: UMOYA lona ungasathi
nyaka, nezinyoni imbala ezabe zixokozela, zathula, kwasengathi
zitsheliwe ukuthi nansi indaba embi.

Inceku enkulu ibasa UMLILO omkhulu, ibekwe elangabini ishe ize
iphele eduze nomnyango waleyondlu lapho laba abathathu bebona khona.


Kwaphela isonto uJeqe neNkosi nenyanga bevumbeleke kuleyondlu,
ibaphethe inyanga ibagcaba, iphalazisa iNkosi NGEZINTELEZI ezinkulu,
ezimhlophe nezimnyama. 

Ngalesi sikhathi IQEMBU elikhulu lamaBhunu, elalilandela, lafika nalo
lamisa otende bezindlu eduze nomfula uThukela, abanye njalo benyukela enhla
bayokwakha enhla noMnambithi.

Ngadumela umgxala ngawushutheka embhacwini owawuphakathi
KWEZINGUZUNGA ezimbili zamatshe ezazilakanyene. 

Ubaxoxela NGENTOMBI enhle yakubo athi seyehlula namakhosi akhona.

Sonke isikhathi ivulwa kuphela nxa kuzongena iNkosi noma unina
weNkosi, nabo bangene kukhona INYANGA enkulu yeNkosi. 

Kuthe ngonyaka othile kwasuka UTHUTHUVA olubi lwempi khona belu
eKoloni, amaXhoza elwa nabeLungu.

Siphawula yena ngoba yena noMnumzane =Pieter Retief= IDOLOLOBHA elikhulu
laseMgungundlovu laqanjwa ngabo.

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana OMSEBENZI omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

Aphendule uNdongeni, UMFO omude olaphaya wakwaZondi, athi "Mana
njalo Ndlovukazi yesizwe.

Sekukhona IZINKUNZI ezimbili ezimnyama ezicijileyo, ezihlabayo,
ezingazange ziyizeke insikazi, ezanela ukwephusa zakhethwa eziyobanjwa
amabutho ngezandla bazidonye ngesibhakele zize zife. 

Ngizokutshena ukuthi uMhlangana sengimbonele elakhe icebo, kodwa
kusweleke siqaphe ngoba UNABALANDELI abaningi okungaswelekile babone
ukuthi siqondeni.

Naye kahlalanga sikathi eside kwaZulu, ngoba kwathi esahlezi
izinyanga ezine kuphela uDingane wasusa ISIDUMO esikhulu kwaZulu, okuze
kube namuhla sisashaqisa izwe lonke.

Sizoke siyizwe lento enkulu eyasusa uthuli olungako ezweni
lakwaZulu, yaphemba UMLILO omkhulu ongacimiyo kuze kube namuhla usazinge
ulokoza.

Kuthe lapho esehlangana khona lapho, sekuzosuka IMPI enkulu
eyesabekayo, kwaqhamuka uDingane ehlobe evathe ephelele.

Ngelinye ilanga kwasuka esikhulu isidumo esigodlweni kuthukana
IZINTOMBI ezimbili ezinguMdlunkulu kaShaka zixabene. 

Lingena nje sebeke bahlangana abazali bezigebengu, bavumelana
ngokuthi kungeze kwaba YINTO enhle uma bethatha ummeli ngoba loko
kuyobonakala sengathi kuyindlela abavuna ngayo izingane zabo, nabazama
ngayo ukuba izingane zabo zingasitholi isijezo esifanele isenzo sazo.


Insizwa ingena khona izazi ukuthi ayibhedelwa, kodwa ithotshiswe
NGABAFANA abancane, bayishaye badedelane ngayo ize ithambe potololo.

Abanye babethi iyoba NGAMASHUMI amathathu. 

Ithe lapho isiliveza obala ezindlebeni zikaDingane lelocebo
lokugudluza uMhlangana noMbopha endleleni, uDingane wezwa eshaywa UVALO
olukhulu.

Sifile, Sivelelwe YINGOZI embi.

Abanye babethi uzogwetshwa iminyaka ENGAMASHUMI amabili.

Kanti ixoxwa nje lendaba uJeqe usengenwe YISIFISO esikhulu
sengathi angake ayibone lentombi eseyehlule amadoda nenhle kangaka.


Sesehlukana uzwakalise isifiso sokuthi bekungaba YINTO enhle uma
ethukuswa uNobuhle ngoba ziyanda izinsongo zalaba bafana, zokuthi bafuna
ukuyibulala ingane yami. 

Umgodi lona WAWUSEQELENI elibi phezu komfula. 

Njengoba wayesehambe bonke ubusuku, kwenye indawo ehamba
ngokugijima, wazumeka waze wavuka EMINI enkulu, kwabe nokulamba
sekuthe ngilapha. 

UMkabayi lona kwakuyinkosikazi emangalisayo NGEZINDLELA eziningi.

Lomfo ufika uyabika uthi: "Ngimlinge NGAMAQHINGA amaningi uJeqe
ngithi asihlangane naye adlise uShaka." 

NGESIKHASHANA esincane nje yilelo selimi kweyalo indawo, esehlome
esephelele, aseyahaya. 

Bajamelana NGAMEHLO amabi.

Asikho esinye isizwe esizala IZINTOMBI ezinhle kangaka. 

Kuthe sebe kude-buduze nezwe laseNatali, sebevinjelwe uKhahlamba
kuphela, uMnumzane uPieter =Retief= nedlanzana labanye nezinqola zabo,
balandulela IQEMBU elikhulu, baze batheleka lapha eNatali ngonyaka
ka-1837.

Bamupha ukudla, wadla walala kanti useye wabikwa enduneni,
yathuma IZINSIZWA ezimbili zayombika eNkosini le emzini wayo. 

Ukhuluma nje lomfo uShaka uyamphikisa uthi: "Awukalihambi leli
lakithi ubone IZINTOMBI ezinhle. 

"Jeqe, thatha lomfazi ubheke UMKHONTO omfishanyana, umqaqe isisu
kesibone ukuthi ingane ihlala kanjani esiswini ingakazalwa." 

Ngithi wonke umuntu olapha ehholo akame ngezinyawo afake IMINWE
emibili emlonyeni. 

Sivelelwe ISHWA elibi ezweni namuhla.

Ukuba uMaqhuzu wayenazo ezinye izindlela zokuziphilisa, neziletha
imali ngamawala njengomsebenzi wokudayisa utshwala, wayezothatha zona,
abuyeke utshwala ngoba babusondeza ABANTU abaningi eduze kwakhe, into
eyayingenza ukuthi nesitha esiqonde ukwenza umonakalo, singene kalula
ekhaya. 

Wathi abaculi bonke abakhamise bafake IMINWE emibili emlonyeni. 

Uthi uselihambe kakhulu naleli lakwaZulu kodwa akazange ayibone
INTOMBI enhle njengayo. 

"Ngoba nike naxoxa naye uButhelezi, kuhle uphindele umncenge uthi
uDingane uyokuhlanza bonke ubumnyama bensila kaShaka akwakhele UMUZI
omkhulu emva kokuba usugezwe ngentelezi, futhi mhla efayo uShaka
uyokulondoloza ungambelwa naye." 

Njengoba insila yeNkosi imbelwa nayo, wanele wabona nje uJeqe
ukuthi iNkosi yakhe sebeyigwazile, sekumelwe ukuba abulawe nxashana
isilahlwa, wafikelwa imicabango EMININGI. 

Ngaphezu kokudideka kwakukhona novalo lokuthi loku kuhamba
ISIKHATHI eside kangaka, kwakuzomxabanisa noyise, uSiphepho, uPamella.


Sekukhona IMVUNGE enkulu phakathi kwabantu, kodwa engayazi ngoba
besaba ukumtshela. 

Ngaso leso sikhathi AMABUTHO amasha ayengekho eye kohlasela le
kwaSoshangane, abanye sebefike bazikhonzela kwezinye izizwe bathi:
Sikhathele uShaka esibulalisa ngezinye izizwe! 

Kwandlula IZINYANGA ezine uJeqe efikile esigodlweni, wabona enye
inceku ingena ngentuba yoMdlunkulu lokhu uhlezi ethunzini lothango
unyezi, wathi: "Hawu, uthi umuntu wesifazana lowa?" 

Uthe ukuba angene egcekeni, amabutho ehlukana phakathi, azilahla
phansi izikhali zawo, kwaduma IHLOMBE elikhulu.

Yalwa kakhulu lempi, kwafa ABANTU abaningi.

Sekuzwakala nezigqi zokuphefumula kubantu: umoya lona ungasathi
nyaka, nezinyoni imbala ezabe zixokozela, zathula, kwasengathi
zitsheliwe ukuthi nansi INDABA embi.

Bobabili bamane bashaqeka nje ukuthi UTHISHA Omkhulu uqale nini ukuba
ngumbhidi. 

INCEKU enkulu ibasa umlilo omkhulu, ibekwe elangabini ishe ize
iphele eduze nomnyango waleyondlu lapho laba abathathu bebona khona.


ENgilandi kabasivumanga isenzo SOMNUMZANE omkhulu uSir =Benjamin=
=D'Urban= sokudla izwe labantu.

Naye kahlalanga SIKATHI eside kwaZulu, ngoba kwathi esahlezi
izinyanga ezine kuphela uDingane wasusa isidumo esikhulu kwaZulu, okuze
kube namuhla sisashaqisa izwe lonke.

Masinyane emva kwaleso senzo uDingane kahlalanga SIKATHI eside
engenzanga esinye futhi isenzo esibi.

Naye kahlalanga sikathi eside kwaZulu, ngoba kwathi esahlezi
IZINYANGA ezine kuphela uDingane wasusa isidumo esikhulu kwaZulu, okuze
kube namuhla sisashaqisa izwe lonke.

NGWANE elihle, yizithunywa zikaSathane lezi, zihlonza kona ukuthi
zithunywe ukuzosilinga. 

Sekuzwakala nezigqi zokuphefumula kubantu: umoya lona ungasathi
nyaka, NEZINYONI imbala ezabe zixokozela, zathula, kwasengathi
zitsheliwe ukuthi nansi indaba embi.

Ngisho UMFOWENU lona uMhlangana.

Wona amehlo ayeselokoza umlilo, ISIFUBA lesi sakhe sehla senyuka,
kubonakala ukuthi uZibambile sekuthi makaqhume.

Ecaleni laphaya ngasesangweni lamathole sekubaswe omkhulu umlilo
lapho kuzokosiwa inyama LE yengwe neyezinkunzi ezimnyama ebibulawa
amabutho ngayizolo. 

Futhi basebezwile ngezinhloli zabo ukuthi kukhona IZWE lena
eNingizimu eligobhoza ubisi liconsa uju lwezinyosi; kuthiwa lizihlalele
nje, abantu abakhe kulo bayingcosana kakhulu, abamnyama, futhi kabakho
abamhlophe abaningi.

Kuthe kusenjalo kwafika izwi livela phesheya kuHulumeni lithi:
"IZWE lelo elithunjwe nguHulumeni walelizwe kumaXhosa malibuyiselwe
kuwona."

Nempela yafika INKATHI leyo yokuba babonane.

NHLANHLA leyo ukuthi uThulani wayebashiye nemali. 

Umfundisi esizwa kuthiwa uDingane wamvumela ukuba ahlale eduze
naye afundise abantu bakhe, kuthiwa nguMfundisi =Owen= LOWO.

Kwabanjalo KUBAFO laba. 

Bamupha ukudla, wadla walala kanti useye wabikwa enduneni,
yathuma izinsizwa ezimbili zayombika ENKOSINI le emzini wayo. 

Ush' ukuthi kufanele ngihambe ngivimbela izinsizwa PHANDLE lapha
ngithi ngicela zingeshele khona ngizoziqoma. 

Kuya ngoba uhlala lapha koMkhulu, awuzizwa izindaba ezikhulunywa
ngabantu EZIFUNDENI lapha. 

ESIBAYENI lapha sekuhamba imbongi yodwa ibonga amakhosi. 

Isivakashi sasiyokwamukelwa kuphela uma sihamba nomuntu ophethe
UQWENJANA lolo, aphinde futhi anikeze isiqiniseko sokuthi singumuntu onjani.

"Qha; ngiyambona UMFOKAZANA lowo," kuphendula uMkabayi.

UMKABAYI lona kwakuyinkosikazi emangalisayo ngezindlela eziningi.

Kwathi ukuba sisuke ISIDUMO leso uMfundisi =Owen= wabopha
okungokwakhe wabamba indlela eqonde eThekwini, lapho wafika khona
wadlulela phesheya eNgilande.

AMAXHOZA lawa aholwa ngamakhosi awo, uMaqoma noHintsa.

UMGODI lona wawuseqeleni elibi phezu komfula. 

UMFUNDISI Grout lona nguye okwaqanjwa ngaye umuzi aseMvoti othiwa
kuseGroutville.

USIPHEPHO lowo kwabe kungumnumzane ovelele endaweni yaseMaBheleni.


UNDLOVU lo naye akuyena umuntu wokudabuka ebuThonga, wafika
ehamba ngokufuna imithi, ephuma emaHlutshini, wafika lingafi nkonyane,
wejwayela wayesehlala khona esenomuzi. 

Naphezu lokhu kuhlola abafana bami babeqale ngakho ngangikuphindela
ukuzenelisa ukuthi kwakungekho halakasha yini lwenyoka ezazingenise
emgodini walo zihlala nalo IZINYOSI lezi. 

UJeqe athi: "Nami ngiyabona ukuthi INKOSI le inomhawu sengathi
ingabusa lonke izwe kungabiko enye iNkosi." 

UMBIKO lowo waye watholwa nangabangane bakhe imbala, bathi yize
noma babexakeke kangakaya ezindaweni ezahlukene lapho babesebenza
khona, babengeke behluleka ukuza esifweni sikayise womngane wabo. 

INTABAZWE lena - =Harrismith= - yaqanjwa ngaye, kuhlonishwa yena.

Lelozwi lavuma ukuthi njengoba IZIGQILA lezo bezibasiza abaninizo
zibasebenzela yonke imisebenzi lena bazobuyiselwa ukulahlekelwa kwabo
izigqila ngohlamvana lwemali.

OSiphiwosakhe benoSibongiseni besazitika ngoju nezinja zisazitika
ngamakhafilithi amanye ayemfimfithwa aphinyiswe yibo abanikazi bazo
izinja laba, ngaphumelela ukushutheka umgxala ungene ntshi phakathi
KWAMATSHE lawo. 

Ambuke NGAMEHLO omabili uMkabayi, kodwa kazaphendula
ngaleyonkathi.

Amabutho NHLANGOTHI zombili agxume kube sengathi azodumelana.

Kwathathwa IZINYATHELO zokuphepha eziqinile, ukuze kugwemeke ingozi
yokufela ekhaya. 

Naso-ke ISIZATHU sokuqala esabangela amaBhunu siwabone esephungwa
ngezithebe kwaZulu, ekhumbuza uDingane izinkonjane ezabikwa nguShaka
mhla efayo.

Libe-ke selihlehiliswelwa olunye usuku icala, kunqunywe nemali
engaba YISIBAMBISO sokukhululwa kwakhe okwaleso sikhashana ibheyili.


Sonke lesi sikhati efuna umsebenzi, umqondo wakhe umtshela ukuthi
bayomcabangela labo abayomqasha, bamnike khathisimbe umsebenzi wokubhala
ehhovisi limbe noma-ke bamfake EMSEBENZINI wokwengamela ophikweni
oluthile. 

Awunalo ILUNGELO lokwethuka umfazi wami Ma. 

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
KUNESIDINGO sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 

Mayelana nokuthi ungena kanjani ngaphakathi wathi ziningi
izindlela NAMASU okuvula izicabha namafasitela njengoba labo asuke
ezobabulala uqala ngokubashunqisela udosi lwempisi. 

WAYENESIPHIWO sokuwathaka ezwakale amagama nxa ekhuluma, umlalele
noma ungaqondile. 

Ilokhu ethunywa uJeqe nje ukuba abulale abantu, iNkosi ifuna
ukususa isihawu kuye abenjengayo NGESIBINDI sokubulala njengoba
eyinsila yayo nje. 

Ukuba uMaqhuzu wayenazo ezinye izindlela zokuziphilisa, neziletha
imali ngamawala NJENGOMSEBENZI wokudayisa utshwala, wayezothatha zona,
abuyeke utshwala ngoba babusondeza abantu abaningi eduze kwakhe, into
eyayingenza ukuthi nesitha esiqonde ukwenza umonakalo, singene kalula
ekhaya. 

Namabutho ayesezikhalela ethi: Size siqhakaze izimvu singaganiwe,
singabazi UBUMNANDI bokuhlala emakhaya, kube yilokhu sihamba
ezintabeni, silale endle, sifa yindlala! 

Sonke lesi sikhati efuna umsebenzi, umqondo wakhe umtshela ukuthi
bayomcabangela labo abayomqasha, bamnike khathisimbe UMSEBENZI wokubhala
ehhovisi limbe noma-ke bamfake emsebenzini wokwengamela ophikweni
oluthile. 

Yawakhipha seyiyophuma ngomnyanmgo AMAGAMA okugcina into yakwabo. 

Khiphani IZWI lokugcina.

Wayengawazi amandla kaNobuhle uMaqhuzu, ngaleso sizathu wamfundisa
amasu NEZINDLELA zokusetshenziswa kwesibhamu, enzela ukuthi uma
imqhamukela kabi eyabafo, akwazi ukwelekelela uNobuhle. 

Zisuke zizilungiselela ISIQUBU sokukhuza ibuya lapho zisuke zizothi
zingalwa uma zinqotshwa zemuke. 

Wasondela emzini wabona ukuthi kuphekwe emnyango, waququbala
buqamamana nomuzi, baze bephula bangena endlini, wasondela, izinja
zamuzwa, zamkhonkotha wabuyela emuva, wafuna ISU lokuyothatha
isikhuni esivuthayo lapho bekade bepheke khona. 

Kuthe lapho besikhipha isidumbu sakhe emanzini, kwahlaluka ukuthi
okaSenzangakhona wabefinyele umsipha, wambamba ngamandla esemanzini
ajulile, kazathola NATHUBA lokuphefumula.

Babodwa ababethi uyogwetshwa ISIGWEBO sokudilikelwa yijele kanti
iningi lalithi wayezogwetshwa intambo. 

Kwaba uye osondeza AMANZI okuyigeza, kwaba yilokhu imthuma ukuba
abheke ukuthi ukudla kwayo kulungiswe kahle na. 

Amadoda asondela kuye abuza ukuthi uphumaphi, wawatshela ukuthi
uphuma kwaZulu uze kulelizwe uzofuna IMITHI yokwelapha ngoba wezwa
idumela ngabasuka lapha bethi miningi imithi. 

Wabe eseyicabangisisa wadepha INDABA yokuziqhuba izifundo zakhe
ngembawula, okungenani abekeke ebangeni leshumi. 

Ayisebenzi INDABA yokuthi ukuba genginguwe. 

Kwathathwa izinyathelo zokuphepha eziqinile, ukuze kugwemeke INGOZI
yokufela ekhaya. 

Uthe ephandle UMQONDO wokweqa wagunya. 

Hhayi INDABA yokusibabazela ukuthi benithilileka kwasha kwacima.


Le emva iphehliwe INDABA yokususa uShaka. 

Sekuzwakala NEZIGQI zokuphefumula kubantu: umoya lona ungasathi
nyaka, nezinyoni imbala ezabe zixokozela, zathula, kwasengathi
zitsheliwe ukuthi nansi indaba embi.

Umfundisi =Grout= lona nguye okwaqanjwa ngaye UMUZI waseMvoti othiwa
kuseGroutville.

UMnumzane uSir =Benjamin= =D'Urban= nguye abeLungu abaqamba ngaye
IDOLOBHA laseThekwini, behlonipha igama lakhe phela.

UMfundisi =Adams= kwaqanjwa ngaye umuzi owaziwayo waseAdams,
oseManzimtoti, base benza-ke belinga ukuthambisa IZINHLIZIYO
zabakwaZulu.

Asukume umshushisi athi: `Nkosi yeNkantolo! UMMANGALELWA kula macala
awuchungechunge, uSimon Mpungose useshonile.' 

Esiteshini SAMAPHOYISA eMnisinsini wayengumthombo wosizo. 

Bala kwathi phakathi kwamabili LANGA limbe, wacela ukhehla uKhumalo
ukuba isalukazi sakhe uMaMzobe, athandaze. 

Sonke lesi sikhati efuna umsebenzi, umqondo wakhe umtshela ukuthi
bayomcabangela labo abayomqasha, bamnike khathisimbe umsebenzi wokubhala
EHHOVISI limbe noma-ke bamfake emsebenzini wokwengamela ophikweni
oluthile. 

Wawungafunga ukuthi ubekhona kuntshontshwa izimbuzi ZOMNUMZANE
mumbe, ngoba kwakhuthi lapho amaphoyisa ecela ukuba awacebise ukuthi
ngase kube lowo monakalo wenziwe ngubani, amane ashaye emhloleni, bala
ngqi, abanjwe amasela. 

Sonke lesi sikhati efuna umsebenzi, umqondo wakhe umtshela ukuthi
bayomcabangela labo abayomqasha, bamnike KHATHISIMBE umsebenzi wokubhala
ehhovisi limbe noma-ke bamfake emsebenzini wokwengamela ophikweni
oluthile. 

Izinkumbi zabantu EZIPHANDLE egcekeni zeve kakhulu kwezangayizolo.


Ngalesi sikhathi iqembu elikhulu lamaBhunu, elalilandela, lafika nalo
lamisa otende bezindlu EDUZE nomfula uThukela, abanye njalo benyukela enhla
bayokwakha enhla noMnambithi.

Inceku enkulu ibasa umlilo omkhulu, ibekwe elangabini ishe ize
iphele EDUZE nomnyango waleyondlu lapho laba abathathu bebona khona.


Esewelele kwelama Thonga yahlonga imizi EDUZE nomfula, wahamba
waze wadundubala phezu kwesihlambo somfula kwaba yikhona ebona imizi,
ezwa izinkomo zikhonya. 

UJeqe laphaya ENHLA nesibaya usevunule naye, usebase umlilo wabeka
imbiza lapho iNkosi izopheka khona uselwa. 

Wasondela emzini wabona ukuthi kuphekwe emnyango, waququbala
BUQAMAMANA nomuzi, baze bephula bangena endlini, wasondela, izinja
zamuzwa, zamkhonkotha wabuyela emuva, wafuna isu lokuyothatha
isikhuni esivuthayo lapho bekade bepheke khona. 

Umfundisi esizwa kuthiwa uDingane wamvumela ukuba ahlale EDUZE
naye afundise abantu bakhe, kuthiwa nguMfundisi Owen Lowo.

Uthelapho eseseduze nezinkomo ilanga selibantubahle, wababona
abafana sebeziqoqa, nemizi eseyibona EDUZE namasimu wahlala phansi
waphumula. 

Ngalesi sikhathi iqembu elikhulu lamaBhunu, elalilandela, lafika nalo
lamisa otende bezindlu eduze nomfula uThukela, abanye njalo benyukela enhla
bayokwakha ENHLA noMnambithi.

Ngisho NAPHAKATHI nesonto uMaZwane wehla enyuka nemisebenzi yeSonto
nje kuphela. 

Kuthe ngelinye ilanga kwabakhona abayeni bezolobola intombi emzini
OSEDUZE nakwaNdlovu. 

Kwafika umqondo othi ake nisuke lapha nihambe, mhlawumbe ningase
nithole enye ingosi engcono kunalena lapho ningahlala khona nabantwana
benu ngokuthula nangoxolo, nisuke EDUZE namaNgisi.

Uthe lapho ESESEDUZE nezinkomo ilanga selibantubahle, wababona
abafana sebeziqoqa, nemizi eseyibona eduze namasimu wahlala phansi
waphumula. 

KUDEKUDE nawe enzansi emfuleni. 

Kwaba khona abavungamayo kubafana lena EMUVA nehholo. 

Lumphinde futhi uvalo uMhlangana, ngoba phela WAYESEZWILE ngoZungu
ukuthi lezo zinduna zikaMkabayi, oNdongeni noSiphepho noZidumo yibo akade
belapho khona ngalobo busuku.

Nangu nje naye ngeke afakaze nje ukuthi ULUSIZO luni ngalobu
bukhokheli bakhe lapha ekhaya. 

Phakathi kwalaba kwakukhona UMFO wasebuThonga owayeseyisikhonzi
kuShaka ngoba waxoshwa kubo kuthiwa uyathakatha. 

Kwandlula izinyanga ezine Jeqe efikile esigodlweni, wabona enye
inceku ingena ngentuba yoMdlunkulu lokhu uhlezi ethunzini lothango
unyezi, wathi: "Hawu, uthi UMUNTU wesifazana lowa?" 

Ubaxoxela ngentombi enhle yakubo athi seyehlula NAMAKHOSI akhona.


Thina esike sihambe izwe nje singakutshela NGABANTWANYANA
bakwaZulu. 

Ukuze asondele eNkosini uShaka kwaya ngoba wadunyiswa enye induna
yathi uyifundile IMITHI yasenyakatho, kunjalo nje usesindise abaningi
ngamakhambi. 

Uthe ebuyela ezigabeni wafika lesi sithunywa sikaDingane sesihambile,
ethi uzosixoxela lendaba embi nebuhlungu yokuhlinza UMUNTU wesifazane
ekhulelwe. 

Phinde zithambe, izinhliziyo ngoba UDINGANE uqobo lwakhe
wayengafuni ukuzwa lutho nje ngeVangeli leNkosi engabonwayo.

UMFO wasebuThonga ukhuluma nje uJeqe ulapha eduze neNkosi
ulalele. 

ISIGUBHU samanzi sihlezi lapha eduze. 

Isithunywa sithi: "Qha, Buthelezi, abantu bangephele NGOMUNTU
oyedwa. 

Esibayeni lapha sekuhamba IMBONGI yodwa ibonga amakhosi. 

Emuva kwesikhashana washaya insimbi umfo kaShabalala IZINGANE zonke
eziculayo zabuthana ehholo zisaqhubeka nokumpongoloza zicula. 

Kwathi ngonyaka ka-1883 kwafika izwi livela phesheya elithi zonke
izigqila azikhululwe abaninizo ziyekwe zifane NABANTU bonke.

"Ngakho-ke ngomuso kusasa," kuqhuba uMkabayi "nizothi lapho nibuya
kogeza emfuleni NJENGEMIHLA yonke, bese ngimeme izwe ukuze ngimkhethe
ozolibusa, phambi kwalo, libona lonke.

"Kulungile, ngomuso kusasa nizoqonda emfuleni, NJENGEMIHLA yonke,
nithi nibuya lapho bese niyovunula seniza ebandla, lapho kobe
sekubuthene abantu abazobikelwa ngenkatha.

Naye kahlalanga sikathi eside kwaZulu, ngoba kwathi esahlezi
izinyanga ezine kuphela uDingane wasusa isidumo esikhulu kwaZulu, okuze
kube namuhla sisashaqisa IZWE lonke.

Sizobuyela futhi ukuze siyizwe kahle lendaba, siyiqale ekuqaleni
size sizofika lapho uDingane asusa khona isenzo esashaqisa IZWE lonke.

Wathi angaqeda ukubabhaxabula abafana wayeseculisa IZINDLELA zonke
ngayinye. 

Babhekane ABANTU bonke.

Wathi ABACULI bonke abakhamise bafake iminwe emibili emlonyeni. 

Asukume kudume INKUNDLA yonke.

Phinde zithambe, izinhliziyo ngoba uDingane UQOBO lwakhe
wayengafuni ukuzwa lutho nje ngeVangeli leNkosi engabonwayo.

Amhlabe NGAMEHLO akhe amakhulu amabi uMkabayi, abesethi.

Waqhweba uZwangedwa, INDUNA yakhe enkulu eyabiphethe yonke imikhosi
yakhe.

NABABUSI bawo abakhulu ababebusa ngesikathi amaNgisi engakanqobi
izwe, babe nalowomqondo: umuntu omnyama yisichaka somhlophe, futhi basho
baqinise ukuthi noma umuntu umphethe kabi, nomzi umenzani, kakusono leso,
ngoba uyinto yomhlophe phela.

ijaji selihleli endaweni yalo NABASIZI balo ababili. 

Kukhona IJONGOSI lentombi yeThonga kulowo muzi elihle, lithe klwi
ngothi lomzimba. 

OSiphiwosakhe benoSibongiseni besazitika ngoju nezinja zisazitika
ngamakhafilithi amanye ayemfimfithwa aphinyiswe yibo abanikazi BAZO
izinja laba, ngaphumelela ukushutheka umgxala ungene ntshi phakathi
kwamatshe lawo. 

Ngwane elihle, YIZITHUNYWA zikaSathane lezi, zihlonza kona ukuthi
zithunywe ukuzosilinga. 

Ofihlayo wayengasho nje ukuthi ungqubuzeke odongeni, noma kambe
athi uvule isivalo budedengu saye samsakaza, kodwa kwakucace njengezinqe
zeselesele ukuthi YIZISIHLE zesibhakela leziya. 

Kwakuthi uma zivikisana nabazala bakhe ekhaya, kuzibonakalele nje
ukuthi yize abanye babo befunda emaNyuvesi, amanzi ayehlela ngakubo,
ivuthiwe INSIZWA kaMdletshe le ekhanda. 

Yabe inenhliziyo elukhuni njengetshe; ingesabi lutho' umzimba wayo
umuhle ubunjwe kahle kakhulu, uthandeka; AMEHLO ayo lawa ekhanya
inhlansi, elokoza umlilo -lapho esethukuthele ayeba bomvu sengathi
agcwele igazi.

ENgilandi kabasivumanga ISENZO somnumzane omkhulu uSir =Benjamin=
=D'Urban= sokudla izwe labantu.

UMaZwane wathi ngokubona ukuthi uzalelwe yinja endlini, wacela
umkhokheli uMaNzuza ukuba azomncengela uMdlalose ukuba asihoxise ISINQUMO
sakhe sokumkhipha enkonzweni. 

Ngingena njena sasesidambile ISIWOMBE sazo sokuhlasela kithina
bahlaseli bazo. 

Phela wayesazoveza UBUBI bakhe bonke uDingane; ngalenkathi waye
ngakaqini kangako.

Wathi ukuba afike eNkosini, waba ISITHUNYWA senyanga yeNkosi
sokuya koxebula amagxolo angamakhubalo nokuya kokukha amakhambi. 

Phela zenza kanjalo uma sezibona isitha siphikelele EMAQENI azo
ekhethelo. 

Nempela laqalwa-ke futhi iculo liqalwa nguye umfo kaMshengu
NGESIHOSHO sakhe sezwi. 

Uthi awube YINTANGA kaMa ongizalayo. 

Kufanele kuzwakale EZINHLAMVINI zamagama eziphuma emlonyeni wakhe
ukuthi unaso isitifiketi esiseqophelweni eliphezulu. 

Bahamba-ke abakwaNdlovu beya kubayeni kanye NENJANA yakhe
engasaliyo. 

Inyanga isiyiqobe imithi isiyesabeka, nengwe isihlinziwe yabengwa,
NENYAMA yezinkunzi ezimnyama isibengiwe. 

Bakhala NGEZINGANE zabo eziphelela ezimpini. 

"Awu, wena kaBaba," kububula uDingane, ezesula ngesandla IBUNZI
lakhe elase lijulukile limanzi.

Yonke indlela lena bahamba belwa izimpi ezingapheliyo NEZIZWE zabantu
ezasakazeka nezwe lonke belwa nezilwanyazana zasendle, belwa nezifo nendlala.

Bala kwaba wukuqeda inkomishi yetiye ababemenzele yona ukwehlisa
izintuli zendlela, wabe esebamba ebheke eMnsinsini emaphoyiseni.

Libhince UMUTSHA walo nje okhawula phakathi kwamathanga ulingana
ndawo zonke ngemva nangaphambili. 

'Singamlekelela nathi basizikazi abanye uma esebambeke kanjalo
okhuleni ukunokuba aze ayeke UMSEBENZI weNkosi ongaka', kuncenga
uMaNzuza'. 

Lokhu ukulwa, NAMAZWI enhlamba abakhiphelana wona abikwe kuShaka.


Akukabi sikhathi sokuba uye kwagoqanyawo Jeqe kukhulu IZWE lakini
osazolenzela kona kunokuhlabana kwakho uhlabanela uShaka. 

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe IKILABHU yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 

Cishu sakhohlwa ukulanda ukuthi laphaya oPhongolo lapha uJeqe
wayegula khona, kukhona INJA yakuwo lowo muzi eyamejwayela, kuthi
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe, ihambe naye,
adle nokuncane ayishiyele, yaze yamejwayela, kwathi mhla ehambayo
yamlandela ngomkhondo yaze yamfica, yaba seyiba yinja yakhe njalo.


IZINKUMBI zabantu eziphandle egcekeni zeve kakhulu Kwezangayizolo.


'Sukuma, NKOSI yesizwe, wena omiswe ngabangasekho ukuba ubuse
elikaSenzangakhona." esho eqondisa kuDingane.

Sesehlukana uzwakalise isifiso sokuthi bekungaba yinto enhle uma
ethukuswa uNobuhle ngoba ziyanda IZINSONGO zalaba bafana, zokuthi bafuna
ukuyibulala ingane yami.

Ngingena njena sasesidambile isiwombe sazo sokuhlasela kithina
BAHLASELI bazo. 

Kuthe kusenjalo kwafika izwi livela phesheya kuHulumeni lithi:
"Izwe lelo elithunjwe NGUHULUMENI walelizwe kumaXhosa malibuyiselwe
kuwona."

Nempela laqalwa-ke futhi iculo liqalwa NGUYE umfo kaMshengu
ngesihosho sakhe sezwi. 

AmaXhoza lawa aholwa NGAMAKHOSI awo, uMaqoma noHintsa.

Ilokhu ethunywa uJeqe nje ukuba abulale abantu, iNkosi ifuna
ukususa isihawu kuye abenjengayo ngesibindi sokubulala njengoba
EYINSILA yayo nje. 

Yilapho-ke lapho bamthathelela khona abangane bakhe, bambhebhezela
ukuba angabi YISIPHUKUPHUKU sensizwa, bamgxisha ngomoya wokuthi kufanele
uPamella azikhombise zonke izidingo zokuthi uyintombi lapha kuMaqhuzu,
hhayi umngane. 

Ongakabibikho endaweni yakhe ngummangalelwa uSimon UMFO kaMpungose.

Uma-ke umuntu kuthiwa uyobingelela iMantsh kusuke kuqondwe ukuthi
uzovela nje phambi kweNkatholo, ibikelwe iMantshi ukuthi lo NGUSIBANIBANI
wakwabani, owethweswe icala elithile, alenza ngosuku oluthile. 

UJeqe athi: Kubuhlungu ukuba yinsila YENKOSI. 

Umbiko lowo waye watholwa NANGABANGANE bakhe imbala, bathi yize
noma babexakeke kangakaya ezindaweni ezahlukene lapho babesebenza
khona, babengeke behluleka ukuza esifweni sikayise womngane wabo. 

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
NGAMALUNGA ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 

Zazimthatha izinsizwa ziya komlahla umfazi kwangaba NDABA zalutho.


Wakubona KUWUMSEBENZI wakhe oKaMemela ukuthi kubekhona akushoyo,
yize kwabe kungeke kwawuphendula umbuzo kaSiphepho. 

Esiteshini samaphoyisa eMnisinsini WAYENGUMTHOMBO wosizo. 

Cishu sakhohlwa ukulanda ukuthi laphaya oPhongolo lapha uJeqe
wayegula khona, kukhona inja yakuwo lowo muzi eyamejwayela, kuthi
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe, ihambe naye,
adle nokuncane ayishiyele, yaze yamejwayela, kwathi mhla ehambayo
yamlandela ngomkhondo yaze yamfica, yaba seyiba YINJA yakhe njalo.


Phela wona ayenazo izigqila ezimnyama, ziziningi impela,
esetshenzelwa yizo; futhi nje wona ayenomqondo othi bonke abantu
abamnyama badalelwa ukukhonza omhlophe, abe YISIGQILA sakhe.

ULusibalukhulu YISANDLA sikaKing =Geroge= kulelizwe.

Lamadoda AY9SANDLA sayo, njengoba nanamuhla iNkosi uGeroge weSihlanu
obusa eNgilandi ebanjelwe kulelizwe laseSouth Afrika nguLusibalukhulu.

Wezwa esengenwa UTHANDO lwayo engazange eyibona. 
Nababusi bawo abakhulu ababebusa ngesikathi amaNgisi engakanqobi
izwe, babe nalowomqondo: umuntu omnyama yisichaka somhlophe, futhi basho
baqinise ukuthi noma umuntu umphethe kabi, noma umenzani, kakusono leso,
ngoba uyinto yomhlophe PHELA.

Kuthe ebusuku efikelwe ISIHLAMBI sobuthongo, ngoba buyinkosi, noma
umuntu elinde isidumbu wethuka esengquphazela nje, waphupha uJeqe.


Ngelinye ilanga kwasuka esikhulu isidumo esigodlweni kuthukana
izintombi ezimbili ezinguMdlunkulu KASHAKA zixabene. 

Nempela bamthola umuntu ONGUMNGANI kaJeqe. 

Ngenxa yokwazi ukuthi kuhlwa ngomnyama njengoba inyanga yayifile,
ngangena mina emgodini owawusumbiwe ABAFANA bami bewuqalelwe amachalaha
ami. 

Ibutho ELIYINTANGA yeNkosi lifake umnyakanya wesakabuli, kube
yilelo libe nento eliyenzileyo elehluke ngayo, noma okulenga esiphundu,
noma umqhele nje wombhijo wotshani obuthile. 

Ukukhalipha KOMQONDO wakhe nxa kubuthene amadoda, kwakumeleka
ngesithunzi esimphumela waso kwabe kuwukuhlonishwa ngisho nayiyo inkosi
mbala. 

Wayeloku ebabaze nje UKUBA mnandi kokuhambisana negugu lakhe, aze
alikhiphe ngisho ukulikhipha elokuthi ubengakaqonywa sonke lesi sikhathi,
ubesadlala nje. 

Kuthe lapho esebusa umfo kaSenzangakhona uDingane emva kokubulala
kwabo uShaka, kwafika izwi kuye livela KUMKABAYI udadewabo
kaSenzangakhona, lithi ufuna ukuba kebabonane bobabili.

"Bengingathi wathatha nomuthi ESOKENI lakho ukuba ubulale iNkosi."


Yasondela, yayisikhuluma nabantu EZWINI lakhe.

Ecaleni laphaya NGASESANGWENI lamathole sekubaswe omkhulu umlilo
lapho kuzokosiwa inyama le yengwe neyezinkunzi ezimnyama ebibulawa
amabutho ngayizolo. 

Usede ethi enhliziyweni baqinisile abathi ngayesuswa uShaka PHANSI
komthunzi welanga. 

Sonke lesi sikhathi ibutho elithile sekuphele inyanga liye kozingela
ingwe, abathile baye OGWINI lolwandle, bayofuna uselwa iNkosi eyonyathela
ngalo. 

Yathi ukuba ingene ESIGODLWENI sikaDingane, yangena maqede washaywa
uvalo uDingane, kwazise ukuthi yabe inesithunzi esesabekayo kakhulu.

Munye kuphela owasola sengathi kukhona okukhona phakathi kukaMkabayi
noDingane - uMhlangana: ngoba nalapho bekhuluma ESIGODLWENI sikaMkabayi
uDingane kwaba sengathi ukwazi konke okwasekuqondwe nguMkabayi - nokho
kaze azihlupha kakhulu ngalokho; naye wayengakulindele neze lokho
ababekuqondile.

Kwandlula izinyanga ezine uJeqe efikile esigodlweni, wabona enye
inceku ingena ngentuba yoMdlunkulu lokhu uhlezi ETHUNZINI lothango
unyezi, wathi: "Hawu, uthi umuntu wesifazana lowa?" 

Bala kwathi PHAKATHI kwamabili langa limbe, wacela ukhehla uKhumalo
ukuba isalukazi sakhe uMaMzobe, athandaze. 

Nxa sebegezile babuyele ekhaya, kufafazwe enye intelezi emnyango
welawu leNkosi, ingene khona, alandele uJeqe, afike endlale, ilale
elawini ngalobo busuku emva kokuba ikade ilala ENDLINI yamakhosi
namadlozi. 

Nababengahlakaniphile NGAPHEZU kwakhe babenamathuba angcono kunaye
uma benazo izitifiketi ezikhomba ukuthi bafunda bagcina emabangeni
angaphezu kwalelo yena agcina kulo. 

Namhla esewela uSuthu yahlamba EDUZE kwesikebhe yaye yaphumela
ngaphesheya. 

Ongakabibikho ENDAWENI yakhe ngummangalelwa uSimon umfo kaMpungose.


Esewelele kwelama Thonga yahlonga imizi eduze nomfula, wahamba
waze wadundubala PHEZU kwesihlambo somfula kwaba yikhona ebona imizi,
ezwa izinkomo zikhonya. 

Namatshe ayeqaqele eqeleni PHAKATHI kwezinyosi nezingwenya
ayezihlalele njena ngaphezulu. 

Anikwe amakhubalo aqinile abe yisibonda esiqinile seNkosi, kuzawulwe
OCABANGWENI lwakhe uJeqe, kungeniswe imbuzi emnyama ayibambe, athi nxa
eseyibambile ibhotshozwe malungana nenhliziyo kuthathwe igazi layo,
lithakwe namafutha engwe, nebhubesi, nenhlwathi, iNkosi incinde, uJeqe
akhothe udengezi. 

EzikaMaqhuzu zona zafikisa ubuhlungu EZINHLIZIYEWENI zabantu ngoba
zazinamanembe egazi likaPamella, naku phela waphumela kuye umphefumulo
kaPamella. 

Abameli, owommangalelwa amnikwe nguHulumeni nabemindeni efelweyo,
nabo BASEZINDAWENI zabo. 

NoSolomon Mpungose USEDUZE webhokisi lofakazi ngenqola
yabakhubazekile. 

Kwaba yimithonselana nje engemingaki eyathi ukuhambahamba EMGXALENI
wami, yabuye yazibuyelela emuva yayosithela. 

USika-ke yena njengomnikazi wesithuthi, owakhe umsebenzi kwakuzoba
wukuyinyatela ayinyathelisise, ingayi ngasesiteshini eMthwalume, ngoba
leyo ndlela idlula EMAPHOYISENI aseMnsinsini, kodwa ayikhwabule ibheke
ngaseMzumbe =Home=. 

Umgodi lona wawuseqeleni elibi PHEZU komfula. 

"Ngakho-ke ngomuso kusasa," kuqhuba uMka bayi "nizothi lapho nibuya
kogeza emfuleni njengemihla yonke, bese ngimeme izwe ukuze ngimkhethe
ozolibusa, PHAMBI kwalo, libona lonke.

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize EDUZE kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 

Waya wafika wakhuleka komunye umuzi, wahlala PHANSI komuthi. 

USiphepho lowo kwabe kungumnumzane ovelele ENDAWENI yaseMaBheleni.


Uma-ke umuntu kuthiwa uyobingelela iMantshi kusuke kuqondwe ukuthi
uzovela nje PHAMBI kweNkantolo, ibikelwe iMantshi ukuthi lo ngusibanibani
wakwabani, owethweswe icala elithile, alenza ngosuku oluthile. 

"Dingane, ubizwe yimi, ngoba uMhlangana uthi nawe kusweleke ube
khona lapha nxashana siqala lendaba yokuqeda lombango PHAKATHI kwenu."

Ngadumela umgxala ngawushutheka embhacwini OWAWUPHAKATHI
kwezinguzunga ezimbili zamatshe ezazilakanyene. 

Ithe lapho isiliveza obala EZINDLEBENI zikaDingane lelocebo
lokugudluza uMhlangana noMbopha endleleni, uDingane wezwa eshaywa uvalo
olukhulu.

Enzansi laphaya OSEBENI lomfula babesabonakala ofeleba bezingwenya
bethe bukululu bekhamise imilomo yaba yizinkebenkebe. 

INkosi ithi: "Akukho lutho kulo muntu, mthatheni nimyise EMZINI
kaNdlovu ambhekisise ukwenza kwakhe nokuhamba kwakhe. 

Ukuba uMaqhuzu wayenazo ezinye izindlela zokuziphilisa, neziletha
imali ngamawala njengomsebenzi wokudayisa utshwala, wayezothatha zona,
abuyeke utshwala ngoba babusondeza abantu abaningi EDUZE kwakhe, into
eyayingenza ukuthi nesitha esiqonde ukwenza umonakalo, singene kalula
ekhaya. 

Bamupha ukudla, wadla walala kanti useye wabikwa enduneni,
yathuma izinsizwa ezimbili zayombika eNkosini le EMZINI wayo. 

Inyama yazo iyahlinzwa, iphanyekwe OTHANGWENI lwesibaya ingadliwa,
iyoze yelashwe iNkosi. 

Libhince umutsha walo nje okhawula PHAKATHI kwamathanga ulingana
ndawo zonke ngemva nangaphambili. 

Uwela nje USESIFUNDENI sikaNdlebende iNkosi ephethe amaThonga
lapho. 

Nanguya noNono EBHOKISINI lofakazi. 

Kuthe lapho esebusa umfo kaSenzangakhona uDingane EMVA kokubulala
kwabo uShaka, kwafika izwi kuye livela kuMkabayi, udadewabo
kaSenzangakhona, lithi ufuna ukuba kebabonane bobabili.

ESITESHINI samaphoyisa eMnisinsini wayengumthombo wosizo. 

Ngangingazi ukuthi ukuzinikela ENKOSINI yami kuyakungenza ngize
ngenze izinto ezinengeka kanje. 

Wabe eseyicabangisisa wadepha indaba yokuziqhuba izifundo zakhe
ngembawula, okungenani abekeke EBANGENI leshumi. 

Umfula wawungamanyathelo athi akabe ngama-30 kusuka ESIDLEKENI
sezinyosi. 

Munye kuphela owasola sengathi kukhona okukhona PHAKATHI kukaMkabayi
noDingane - uMhlangana: ngoba nalapho bekhuluma esigodlweni sikaMkabayi
uDingane kwaba sengathi ukwazi konke okwasekuqondwe nguMkabayi - nokho
kaze azihlupha kakhulu ngalokho; naye wayengakulindele neze lokho
ababekuqondile.

Masinyane EMVA kwaleso senzo uDingane kahlalanga sikhathi eside
engenzanga esinye futhi isenzo esibi.

Kwathi EMVA kweviki, bayovela eNkantolo oMaqhuzu, ngenhloso
yokubingelela iMantshi. 

Umbiko lowo waye watholwa nangabangane bakhe imbala, bathi yize
noma babexakeke kangakaya ezindaweni ezahlukene lapho babesebenza
khona, babengeke behluleka ukuza ESIFWENI sikayise womngane wabo. 

LeNkosikazi yasemaNgisini yayinenhliziyo emhlophe impela, ithanda
izinto ezilungileyo zodwa, ibusa ngesandla esilungileyo, esinozwela,
esikhuthazayo kuzo zonke izinhlangothi zezizwe EZINGAPHANSI kwentando
yombuso wayo; kakhulu ezizweni ezimnyama, nezibuthakathaka, yayifike
igcizelele ekuthini bonke abaziphetheyo - isho oHulumeni phela
ababengaphansi koMbuso waseNgilandi - mabazikhuthaze ekuhlaleni kwazo,
bazivulele izintuba zokuzakha, nazo zibengabantu abazihloniphayo
nabazethembayo, ingafuni nempela ukuba kube khona umahluko ekubusweni
kwabantu, kuthiwe laba banje ngakho kufanele baphathwe kanje.

Phela uma ikhona, babethi omakade ebona babasingi, uzibona
ngokubungela kwazo othini; zingqengqe ngalo uma ulushutheka ESIDLEKENI
sazo njengomkhuba ezisuke ziwejwayele. 

OSiphiwosakhe benoSibongiseni besazitika ngoju nezinja zisazitika
ngamakhafilithi amanye ayemfimfithwa aphinyiswe yibo abanikazi bazo
izinja laba, ngaphumelela ukushutheka umgxala ungene ntshi PHAKATHI
kwamatshe lawo. 
Kuningi abanye ababekungabaza ngokuphelela kwazo lapha KUMFO
kaMshengu. 

ijaji selihleli ENDAWENI yalo nabasizi balo ababili. 

Ahleke EMVA kwalawo magama. 

Kufanele kuzwakale ezinhlamvini zamagama eziphuma EMLONYENI wakhe
ukuthi unaso isitifiketi esiseqophelweni eliphezulu. 

Sekukhona imvunge enkulu PHAKATHI kwabantu, kodwa engayazi ngoba
besaba ukumtshela. 

NGAPHEZU kokudideka kwakukhona novalo lokuthi loku kuhamba
isikhathi eside kangaka, kwakuzomxabanisa noyise, uSiphepho, uPamella.

Mhla kuzokusa kube umkhosi iNkosi iyophuma lapho endlini kuvalwe,
iholwe inyanga iphethe ukhamba lwentelezi, iyifafaze intelezi baye
bafike emfuleni, uJeqe elandela iNkosi ephethe eminye imithi okuzofikwa
emfuleni PHAKATHI kobusuku yelapha. 

Besephonsekile EDUZE kwawo uMkabayi, evutha ulaka.

Emuva kwalokho wathi abaphume babuyele EMAKILASINI abo bonke
ababengekho ekwayeni. 

Athi angalithola ithuba aye EXHIBENI lalo, limzekele okuningi
ngalentombi, waze wacishe wayazi engezange ayibone. 

"Ngithi kuMhlangana, kusasa kuzoqedwa lombango PHAKATHI kwenu
ngenkatha.

Sizoke siyizwe lento enkulu eyasusa uthuli olungako EZWENI
lakwaZulu, yaphemba umlilo omkhulu ongacimiyo kuze kube namuhla usazinge
ulokoza.

Eseziphendulela ebuzwa nguMshushisi PHAMBI kwezihlwele umfo
kaMpungose wathi abelungu ubabulala ngoba uyabazonda. 

Nxa sebegezile babuyele ekhaya, kufafazwe enye intelezi EMNYANGO
welawu leNkosi, ingene khona, alandele uJeqe, afike endlale, ilale
elawini ngalobo busuku emva kokuba ikade ilala endlini yamakhosi
namadlozi. 

Naye kuyamkhanyela ukuthi izwe uliphethe kabi, kodwa wethembekile
ENKOSINI yakhe akanakuze ayilimaze. 

EMUVA kwalokho wathi abaphume babuyele emakilasini abo bonke
ababengekho ekwayeni. 

Lokhu zikwenzela ukuba sithi sifinyelela OJWINI lwazo sifice itshe
selome inhlama. 

Phezu kwakho konke lokhu osekuluthuthuva PHAKATHI kukaZulu abanye
babengavumelani. 

SASIPHEZU komfula uMngeni kwelakithi kwaSwayimana, nezinja zami
oBahlangene benoBathini ezazingasali uma siyosinga izinyosi. 

PHEZU kwakho konke lokhu osekuluthuthuva phakathi kukaZulu abanye
babengavumelani. 

Naphezu lokhu kuhlola abafana bami babeqale ngakho ngangikuphindela
ukuzenelisa ukuthi kwakungekho halakasha yini lwenyoka ezazingenise
EMGODINI walo zihlala nalo izinyosi lezi. 

Emuva KWESIKHASHANA washaya insimbi umfo kaShabalala izingane zonke
eziculayo zabuthana ehholo zisaqhubeka nokumpongoloza zicula. 

Ukuphuthuma lokhu kwenziwa ukuba babegcina ukuthi yinhloli,
uthunywe kwaZulu ukuba azohlola kulandele impi ngoba ukulanda kwakhe
kokufika kwakhe EZWENI labo akubahlabanga umxhwele. 

Ukhula luzalela izinyoni EMASIMINI ami ngikhuluma nje. 

Kuyashisa ELAWINI lezinsizwa. 

Ukudazisana ngohlobo lwesigwebo okwakucatshangwa ukuthi uMpungose
wayezosithola kwaqala abantu bephuma nje EMNYANGO wenkantolo. 

Komkhulu, EMZINI wenkosi yesigodi, wabe aziwa njengendoda okuyoba
lukhuni ukuluphetha udaba uma ingekho esigcawini. 

Wayedinwa agqunqe nasebusweni uma ecabanga ukuthi PHAKATHI kwabantu
abaziyo abafunda emaNyuvesi, kukhona abehluleka ngokungazenzisi
ukuhlonza ukuthi bayizifundiswa kangakanani. 

EMVA kwakho nje izolo Ngwane, kufike lapha uMaSithole ezosibona.


Izimpendulo zikaNobuhle ZAZINGAPHEZULU kwemibuzo kaMaqhuzu, into
eyenza ukuba akhanyelwe uMaqhuzu ukuthi ufeleba lo unguphuma-langa-sikothe
nje nasekhanda uvuthiwe. 

Nokho wabuye wafekela lowo mqondo, wabona ukuthi kuyobe uyasehlisa
isithunzi sakhe, nokuhlonishwa kwakhe, nokwaziwa kwakhe njengomuntu
ONGASOHLANGOTHINI lomthetho. 

Uthi BANGAPHEZU kwesikhombisa abantu abahlukene ebezwa beyikhuluma
le ndaba. 

Kwafika umqondo othi ake nisuke lapha nihambe, mhlawumbe ningase
nithole enye ingosi engcono kunalena lapho ningahlala khona NABANTWANA
benu ngokuthula nangoxolo, nisuke eduze namaNgisi.

"Ududwa ngoba UNOMUTHI wentando, ubizwa njalo yiNkosi. 

Kwahlaluka futhi ukuthi INOMUTHI wentando, yikho nje inogazi
eNkosini. 

Waqhamuka ehamba NEZINDUNA zakhe zihlomile zonke.

Ukuze kuphele uchuku nengozi engasivele, kusweleke niye emfuleni
NEZINCEKU zami kuphela, zisale ezenu ekhaya.

Konke esasikwenza NABAFANA bami oSiphiwosakhe noSibongiseni sase
sikwenza ngokuphangisa. 

Wayeloku ebabaze nje ukuba mnandi kokuhambisana NEGUGU lakhe, aze
alikhiphe ngisho ukulikhipha elokuthi ubengakaqonywa sonke lesi sikhathi,
ubesadlala nje. 

Ngisho naphakathi nesonto uMaZwane wehla enyuka NEMISEBENZI yeSonto
nje kuphela. 

Kwakuthi uma zivikisana NABAZALA bakhe ekhaya, kuzibonakalele nje
ukuthi yize abanye babo befunda emaNyuvesi, amanzi ayehlela ngakubo,
ivuthiwe insizwa kaMdletshe le ekhanda. 

Sasiphezu komfula uMngeni kwelakithi kwaSwayimana, NEZINJA zami
oBahlangene benoBathini zazingasali uma siyosinga izinyosi. 

Ungifanele Ma. NGINEQINISO laloko. 

Kutholakale imihlubulo NEMILENZE yezimbuzi kufihlwe emahlathini
kumbe emigedeni. 

Owokuqala umqondo wakhe ukuba afe NENKOSI yakhe njengoba nasempini
wayelungele ukufa. 

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
EZINEZITHOMBE zabo, ukuze bemukeleke. 

Inceku enkulu ibasa umlilo omkhulu, ibekwe elangabini ishe ize
iphele eduze NOMNYANGO waleyondlu lapho laba abathathu bebona khona.


EzikaMaqhuzu zona zafikisa ubuhlungu ezinhliziyeweni zabantu ngoba
ZAZINAMANEMBE egazi likaPamella, naku phela waphumela kuye umphefumulo
kaPamella. 

Anikwe amakhubalo aqinile abe yisibonda esiqinile seNkosi, kuzawulwe
ocabangweni lwakhe uJeqe, kungeniswe imbuzi emnyama ayibambe, athi nxa
eseyibambile ibhotshozwe malungana nenhliziyo kuthathwe igazi layo,
lithakwe NAMAFUTHA engwe, nebhubesi, nenhlwathi, iNkosi incinde, uJeqe
akhothe udengezi. 

NABAFANA bami base bembe baze bakhathala bengafinyeleli eqeni
eligangileyo lendlovukazi yezinyosi. 

Lelozwi lavuma ukuthi njengoba izigqila lezo bezibasiza abaninizo
zibasebenzela yonke imisebenzi lena bazobuyiselwa ukulahlekelwa kwabo
izigqila NGOHLAMVANA lwemali.

Asuke-ke amaBhunu NGONYA ka-1836, eqonde eNingizimu.

"Angazi, noma kubuhlungu kangaka ukubona abantu imihla namalanga
becekelwa phansi lapha ekhaya NANGEMIKHONTO yezizwe." 

Kwathi NGONYAKA ka-1883 kwafika izwi livela phesheya elithi zonke
izigqila azikhululwe abaninizo ziyekwe zifane nabantu bonke.

Ithi nxa iziqhayisa `Mina ngothanda insizwa okuyothi noma impofu,
ingenankomo ibe ithandwa yimi NGENHLIZIYO yami nayo ingithanda. 

UJeqe wabizwa yiNkosi yathi kuye: "Uzongena lapha, ngizogcatshwa
NGEGAZI lakho." 

Lokhu iNkosi bayigwaze ntambama, wayithabatha esizwa abesifazane,
wayifaka endlini nezinye izinceku zayo, wayigoqonga, WAYEMBATHISA
NGENGUBO yayo. 

NGOSUKU lomngcwabo zazikhona zozine izinsizwa zesidumo sokufa
kwezingane zikaSiphepho. 

Wonke umuntu waphuma enkantolo ebambe ongezansi ebone INDODA yesando
ngamehlo.

Kwathi emva kweviki, bayovela eNkantolo oMaqhuzu, NGENHLOSO
yokubingelela iMantshi. 

Ilanga lase LINGOMTSHA wendoda. 
Phela ngalesisikathi base bebaningana aBelungu kwaZulu, ngoba
NGONYAKA ka-1835 kwafika abafundisi abaziwayo kwaZulu, bezoshumayela
iVangeli.

NoSolomon Mpungose useduze webhokisi lofakazi NGENQOLA
yabakhubazekile. 

Phinde zithambe, izinhliziyo ngoba uDingane uqobo lwakhe
wayengafuni ukuzwa lutho nje NGEVANGELI leNkosi engabonwayo.

Kwandlula izinyanga ezine uJeqe efikile esigodlweni, wabona enye
inceku ingena NGENTUBA yoMdlunkulu lokhu uhlezi ethunzini lothango
unyezi, wathi: "Hawu, uthi umuntu wesifazana lowa?" 

Kuthe sebe kude-buduze nezwe laseNatali, sebevinjelwe uKhahlamba
kuphela, uMnumzane uPieter =Retief= nedlanzana labanye nezinqola zabo,
balandulela iqembu elikhulu, baze batheleka lapha eNatali NGONYAKA
ka-1837.

Kusobala ukuthi uShaka uzoqeda abantu NGEZIKHALI zempi. 

Wayitshela NGESIMEKEMEKE sendaba ayenziwe yiNkosi ukuba aqaqe
owesifazane ekhulelwe. 

Ukudazisana NGOHLOBO lwesigwebo okwakucatshangwa ukuthi uMpungose
wayezosithola kwaqala abantu bephuma nje emnyango wenkantolo. 

Abanye babemthanda kabi uShaka NGOBUQHAWE bakhe. 

Wezwa engasazizwa uJeqe, wazimisela ukuthi sengathi angayibona
NGAMEHLO akhe. 

Futhi basebezwile NGEZINHLOLI zabo ukuthi kukhona izwe lena
eNingizimu eligobhoza ubisi liconsa uju lwezinyosi; kuthiwa lizihlalele
nje, abantu abakhe kulo bayingcosana kakhulu, abamnyama, futhi kabakho
abamhlophe abaningi.

Nababengahlakaniphile ngaphezu kwakhe babenamathuba angcono kunaye
uma benazo izitifiketi ezikhomba ukuthi bafunda bagcina emabangeni
ANGAPHEZU kwalelo yena agcina kulo. 

Ofihlayo wayengasho nje ukuthi ungqubuzeke odongeni, noma kambe
athi uvule isivalo budedengu saye samsakaza, kodwa kwakucace NJENGEZINQE
zeselesele ukuthi yizisihle zesibhakela leziya. 

USika-ke yena NJENGOMNIKAZI wesithuthi, owakhe umsebenzi kwakuzoba
wukuyinyatela ayinyathelisise, ingayi ngasesiteshini eMthwalume, ngoba
leyo ndlela idlula emaphoyiseni aseMnsinsini, kodwa ayikhwabule ibheke
ngaseMzumbe Home. 

Kuthe lapho esebusa UMFO kaSenzangakhona uDingane emva kokubulala
kwabo uShaka, kwafika izwi kuye livela kuMkabayi, udadewabo
kaSenzangakhona, lithi ufuna ukuba kebabonane bobabili.

INkosi imbuze kahle IZINDABA zakwaZulu. 

Intamo yinde, amehlo mahle, ithi nxa ibheka ivunywe AMASHIYA ayo.

Njengoba insila yeNkosi imbelwa nayo, wanele wabona nje uJeqe
ukuthi INKOSI yakhe sebeyigwazile, sekumelwe ukuba abulawe nxashana
isilahlwa, wafikelwa imicabango eminingi. 

Lokho kwabaphatha kabi kakhulu ABELUNGU balelizwe, ikakhulu
amaBhunu, okuyiwona ayemaningi impela lapho.

Uthe ukuba angene egcekeni, amabutho ehlukana phakathi, azilahla
phansi IZIKHALI zawo, kwaduma ihlombe elikhulu.

Lingena nje sebeke bahlangana abazali bezigebengu, bavumelana
ngokuthi kungeze kwaba yinto enhle uma bethatha ummeli ngoba loko
kuyobonakala sengathi kuyindlela abavuna ngayo izingane zabo, nabazama
ngayo ukuba izingane zabo zingasitholi isijezo esifanele ISENZO sazo.


Noma-ke ngingebe lusizo mina, kodwa USIZO lomfundisi uyoludinga
ngelinye ilanga. 

UMnumzane uSir =Benjamin= =D'Urban= nguye abeLungu abaqamba ngaye
idolobha laseThekwini, behlonipha IGAMA lakhe phela.

Waphaphama uJeqe, uthe ephaphama enye yezinceku yayikhwezela
ISIHLONTI soqunga, wacikica amehlo, wacabanga. 

Liphinde limemeze iphoyisa eliphethe IMFUMA yamafayela amacala
osuku. 

Nabala basifihla ISIDUMBU sakhe emhlangeni-ulele khona
okaSenzangakhona."

wabuye wafekela lowo mqondo, wabona ukuthi kuyobe uyasehlisa
ISITHUNZI sakhe, nokuhlonishwa kwakhe, nokwaziwa kwakhe njengomuntu
ongasohlangothini lomthetho. 

ENgilandi kabasivumanga isenzo somnumzane omkhulu uSir =Benjamin=
=D'Urban= sokudla IZWE labantu.

Awunalo ilungelo lokwethuka UMFAZI wami Ma. 

"Lalela-ke, Dingane. INDABA kaMbopha kaSithayi sengiyilungisile.

Weqela ngaphesheya wasiphula isiqunga, wahlafuna IMPANDE yaso
wakhwifa, esusa wona umnyama wesidumbu. 

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha ABATHENGI bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 

Bafake AMASHOBA abo ezingalweni nasezithweni, kube kuhle kudele.

Akekho ongathandi ukuzizwela ISIGWEBO sendoda yesando. 

Ngalesi sikhathi iqembu elikhulu lamaBhunu, elalilandela, lafika nalo
lamisa OTENDE bezindlu eduze nomfula uThukela, abanye njalo benyukela enhla
bayokwakha enhla noMnambithi.

Ngenxa yokwazi ukuthi kuhlwa ngomnyama njengoba inyanga yayifile,
ngangena mina emgodini owawusumbiwe abafana bami bewuqalelwe AMACHALAHA
ami. 
Yikhona engingakuthandi du lokhu kukhuthala kwakhe akhuthalele
IMISEBENZI yamanye amadoda. 

Wakubona kuwumsebenzi wakhe oKaMemela ukuthi kubekhona akushoyo,
yize kwabe kungeke kwawuphendula UMBUZO kaSiphepho. 

Ibutho eliyintanga yeNkosi lifake UMNYAKANYA wesakabuli, kube
yilelo libe nento eliyenzileyo elehluke ngayo, noma okulenga esiphundu,
noma umqhele nje wombhijo wotshani obuthile. 

Sesehlukana uzwakalise isifiso sokuthi bekungaba yinto enhle uma
ethukuswa uNobuhle ngoba ziyanda izinsongo zalaba bafana, zokuthi bafuna
ukuyibulala INGANE yami. 

Wacosha IMVUBU yakhe wakhwela wadilika kubafana ababecula ibhesi.


Mayelana nokuthi ungena kanjani ngaphakathi wathi ziningi
izindlela namasu okuvula izicabha namafasitela njengoba labo asuke
ezobabulala uqala ngokubashunqisela UDOSI lwempisi. 

Wathi izingane akazibulali zona ngoba azikahlukumezi MUNTU wakubo.


Futhi basebezwile ngezinhloli zabo ukuthi kukhona izwe lena
eNingizimu eligobhoza ubisi liconsa UJU lwezinyosi; kuthiwa lizihlalele
nje, abantu abakhe kulo bayingcosana kakhulu, abamnyama, futhi kabakho
abamhlophe abaningi.

Kwase kuzobakhona nesiqiniseko sokuthi umuntu uzoziphuzela
ngenkululeko, angathi ephethe INGILAZI yotshwala ngapha, ebe ejeqeza,
elindele ukudonsa ivolovolo ngokuphazima kweso. 

Uma kuvuma wayezozabalaza aqhubeke njalo aye ayogasela IZIFUNDO
zaseNyuvesi. 

Futhi mina angiboni NALUSIZO lwabo lobu bukhokheli bakhe lapha
ekhaya. 

Kuthe lapho besikhipha ISIDUMBU sakhe emanzini, kwahlaluka ukuthi
okaSenzangakhona wabefinyele umsipha, wambamba ngamandla esemanzini
ajulile, kazathola nathuba lokuphefumula.

Umfundisi esizwa kuthiwa uDingane wamvumela ukuba ahlale eduze
naye afundise ABANTU bakhe, kuthiwa nguMfundisi =Owen= Lowo.

Amehlo awo wonke umuntu agqolozele ezitebhisini okwehle ngazo
iphoyisa elilande INDODA yesando esitokisini. 

"Usho UMBOPHA kaSithayi?" kubuza uDingane, ethuka naye amehlo akhe
evutha umlilo.

Lingena nje sebeke bahlangana abazali bezigebengu, bavumelana
ngokuthi kungeze kwaba yinto enhle uma bethatha ummeli ngoba loko
kuyobonakala sengathi kuyindlela abavuna ngayo IZINGANE zabo, nabazama
ngayo ukuba izingane zabo zingasitholi isijezo esifanele isenzo sazo.


Wayengawazi AMANDLA kaNobuhle uMaqhuzu, ngaleso sizathu wamfundisa
amasu nezindlela zokusetshenziswa kwesibhamu, enzela ukuthi uma
imqhamukela kabi eyabafo, akwazi ukwelekelela uNobuhle. 

Mhla kuzokusa kube umkhosi iNkosi iyophuma lapho endlini kuvalwe,
iholwe inyanga iphethe UKHAMBA lwentelezi, iyifafaze intelezi baye
bafike emfuleni, uJeqe elandela iNkosi ephethe eminye imithi okuzofikwa
emfuleni phakathi kobusuku yelapha. 

Kodwa baqulusela phambili kunokuba babuyele emuva ekuphathweni
UMBUSO wamaNgisi.

Ibutho eliyintanga yeNkosi lifake umnyakanya wesakabuli, kube
yilelo libe nento eliyenzileyo elehluke ngayo, noma okulenga esiphundu,
noma UMQHELE nje wombhijo wotshani obuthile. 

Wabe eseyicabangisisa wadepha indaba yokuziqhuba IZIFUNDO zakhe
ngembawula, okungenani abekeke ebangeni leshumi. 

Yawakhipha seyiyophuma ngomnyanmgo amagama okugcina INTO yakwabo. 

Isimnyama manje iNkosi ihlikihlwa, inindwa ngemithi, ayisabonakali
ISIMO sayo. 

Bala kwaba wukuqeda inkomishi yetiye ababemenzele yona ukwehlisa
IZINTULI zendlela, wabe esebamba ebheke eMnsinsini emaphoyiseni. 

Sekuphume ilanga kwaphuthunywa kwayoshwaywa izincingo kwabizwa
IZINGANE zakhe. Ucingo lwesifo aluphendulwa-ke. 

Sekuphume ilanga kwaphuthunywa kwayoshwaywa izincingo kwabizwa
izingane zakhe. UCINGO lwesifo aluphendulwa-ke. 

AMEHLO awo wonke umuntu agqolozele ezitebhisini okwehle ngazo
iphoyisa elilande indoda yesando esitokisini. 

Wathula, Dingane, UBUKHOSI bakho buzulelwa amanqe.

Bajabula kakhulu oDingane NABANGANI bakhe. 

Kuthe sebe kude-buduze nezwe laseNatali, sebevinjelwe uKhahlamba
kuphela, uMnumzane uPieter =Retief= nedlanzana labanye NEZINQOLA zabo,
balandulela iqembu elikhulu, baze batheleka lapha eNatali ngonyaka
ka-1837.

Izinkomo sithi sibuya nazo zimboze izintaba nezinkalo, IGAZI
labaningi bakithi lichithekele ezizweni, singakaphumuli useyasibiza
ukuba siyekohlasela kwezinye izindawo." 

Phela labeselikhala IGAZI likaShaka, selibizwa kuye.

Ngizwa kuthiwa noNdlela noNzobo IZINDUNA zakho ezinkulu zigebela
ngakuye.

Uthi uDingane efika esigodlweni sakhe, kwakufika INCEKU kaMkabayi,
uZungu, ethi.

Emuva kwesikhashana washaya insimbi UMFO kaShabalala izingane zonke
eziculayo zabuthana ehholo zisaqhubeka nokumpongoloza zicula. 

Lingena nje sebeke bahlangana abazali bezigebengu, bavumelana
ngokuthi kungeze kwaba yinto enhle uma bethatha ummeli ngoba loko
kuyobonakala sengathi kuyindlela abavuna ngayo izingane zabo, nabazama
ngayo ukuba IZINGANE zabo zingasitholi sijezo esifanele isenzo sazo.


Phela kwase kubusa iNkosikazi elungileyo phesheya ngalesikathi,
IGAMA layo linguNkosikazi =Victoria=.

Naphezu lokhu kuhlola ABAFANA bami babeqale ngakho ngangikuphindela
ukuzenelisa ukuthi kwakungekho halakasha yini lwenyoka ezazingenise
emgodini walo zihlala nalo izinyosi lezi. 

Sonke isikhathi ivulwa kuphela nxa kuzongena iNkosi noma UNINA
weNkosi, nabo bangene kukhona inyanga enkulu yeNkosi. 
Kuthe sebe kude-buduze nezwe laseNatali, sebevinjelwe uKhahlamba
kuphela, uMnumzane uPieter =Retief= NEDLANZANA labanye nezinqola zabo,
balandulela iqembu elikhulu, baze batheleka lapha eNatali ngonyaka
ka-1837.

Lesi simo sabe sesimvula amehlo uMaqhuzu, wazibona kahle ukuthi
UKUHLAKANIPHA kwakhe kuphelela obala uma kungenasesekelo
esiyisitifiketi. 

Yiwona ayesho njalo, ININGI labanye abamhlophe lalingaboni lutho
olungako olwalukhalisa amaBhunu, olungaze luwalumise izinyawo ababange
ngokuhamba.

NoNkulunkulu uyavuma ukuba luvivinywe UKHOLO lwethu. 

AMABUTHO kaMhlangana agxume abheke phezulu kuthi makazithathele
kwakaDingane.

NakwaNdlovu babugayiwe UTSHWALA balaba bayeni. 

Asukume eme ngezinyawo lapho uDingane, esethukuthele esebila,
ISIFUBA sakhe sesigubhazela nje.

Onke amehlo abantu anamathela kuDingane, bambona UBUSO bakhe
sebumanzi zinyembezi, ziwohloka emehlweni.

Anikwe amakhubalo aqinile abe yisibonda esiqinile seNkosi, kuzawulwe
ocabangweni lwakhe uJeqe, kungeniswe imbuzi emnyama ayibambe, athi nxa
eseyibambile ibhotshozwe malungana nenhliziyo kuthathwe IGAZI layo,
lithakwe namafutha engwe, nebhubesi, nenhlwathi, iNkosi incinde, uJeqe
akhothe udengezi. 

Lapho yasukuma yaze yagquma INTO yakwabo, kwazise umkhaba
wawunyomfozeka uma isukuma bese incisheka umoya. 

Bahlala-ke sebelungele ukuze kulungiswe INGCWABA layo. 

Bala kwathi phakathi kwamabili langa limbe, wacela ukhehla uKhumalo
ukuba ISALUKAZI sakhe uMaMzobe, athandaze. 

Wathi ubazondiswa ulunya nesihluku abaxhaphaza ngaso ABANTU bakubo
uma bebasebenzela. 

Lingena nje sebeke bahlangana ABAZALI bezigebengu, bavumelana
ngokuthi kungeze kwaba yinto enhle uma bethatha ummeli ngoba loko
kuyobonakala sengathi kuyindlela abavuna ngayo izingane zabo, nabazama
ngayo ukuba izingane zabo zingasitholi isijezo esifanele isenzo sazo.


UMHLANGANA kaSengakhona uthathiwe kuye.

Wabheda wabheda uMaMzobe, kuthe lapho ethi =Amen= khona, lase lithule
okokugcina IKHEHLA lakhe. 

Elokuqala yindlela IMIZIMBA yabo eyayibonakala inonophele ngayo.


Ngisize phela nakhu IGAZI lomfowethu ongasekho selifunwa kimi.

"Usho uMbopha kaSithayi?" kubuza uDingane, ethuka naye AMEHLO akhe
evutha umlilo.

Athule nje uMkabayi; kukhulume AMEHLO akhe kuphela.

Kwakungesizo izimotshwana nje, kwakuyizinqola impela ezikhombisa
ukuthi nangamhla zithengwa kwacashunwa INSAVUNSAVU yamarandi, kwaphinda
kwasala enye insavunsavu. 

Yabe inenhliziyo elukhuni njengetshe; ingesabi lutho' UMZIMBA wayo
umuhle ubunjwe kahle kakhulu, uthandeka; amehlo ayo lawa ekhanya
inhlansi, elokoza umlilo - lapho esethukuthele ayeba bomvu sengathi
agcwele igazi.

IMISEBENZI yami imile lapha ekhaya. 

Wawungafunga ukuthi ubekhona kuntshontshwa IZIMBUZI zomnumzane
mumbe, ngoba kwakhuthi lapho amaphoyisa ecela ukuba awacebise ukuthi
ngase kube lowo monakalo wenziwe ngubani, amane ashaye emhloleni, bala
ngqi, abanjwe amasela. 

Pho, kusizani lokhu ngimelwe ukuba ngibe lapho kukhona INKOSI
yami. 

Abone uMkabayi ukuthi uma engayiqedi lendaba zingahle zidumelane
khona lapho IZINSIZWA zomfowabo uSenzangakhona.

Wathula eside isikhathi, AMEHLO akhe ethe mbe kuDingane.

Kufika NEZITHUNYWA zamakhosi acebileyo zizoyeshela, kepha idimde
ihleke usulu nje. 

Sonke lesi sikhati efuna umsebenzi, UMQONDO wakhe umtshela ukuthi
bayomcabangela labo abayomqasha, bamnike khathisimbe umsebenzi wokubhala
ehhovisi limbe noma-ke bamfake emsebenzini wokwengamela ophikweni
oluthile. 

UDUMO lwayo nobuhle bayo sekuze kwafika kude. 

Ngangena UMLOMO womgodi wafika okhalweni kimi. 

Eseziphendulela ebuzwa nguMshushisi phambi kwezihlwele UMFO
kaMpungose athi belungu ubabulala ngoba uyabazonda. 

"Ungethuki, Dingane," IZWE lakhe uMkabayi lalipholile, lihlaba
emongweni.

INYAMA yazo iyahlinzwa, iphanyekwe othangweni lwesibaya ingadliwa,
iyoze yelashwe iNkosi. 

EzikaMaqhuzu zona zafikisa ubuhlungu ezinhliziyeweni zabantu ngoba
zazinamanembe egazi likaPamella, naku phela waphumela kuye UMPHEFUMULO
kaPamella. 

Njengoba INSILA yeNkosi imbelwa nayo, wanele wabona nje uJeqe
ukuthi iNkosi yakhe sebeyigwazile, sekumelwe ukuba abulawe nxashana
isilahlwa, wafikelwa imicabango eminingi. 


"INKATHA yamadlozi obaba idla uDingane kalokhu.

IZIMPENDULO zikaNobuhle zazingaphezulu kwemibuzo kaMaqhuzu, into
eyenza ukuba akhanyelwe uMaqhuzu ukuthi ufeleba lo unguphuma-langa-sikothe
nje nasekhanda uvuthiwe. 

Lathi liqambe liba sokhakhayini, base bebuyile ukuyoyigcwalisa
ithange, benzela ukuthi UMSEBENZI wabo ungaphazanyiswa yinto
ewubuphukuphuku njengokuphelelwa u-petrol bengakafiki lapho beya khona.


Enzansi laphaya osebeni lomfula babesabonakala OFELEBA bezingwenya
bethe bukululu bekhamise imilomo yaba yizinkebenkebe. 

Yilapho-ke lapho bamthathelela khona ABANGANE bakhe, bambhebhezela
ukuba angabi yisiphukuphuku sensizwa, bamgxisha ngomoya wokuthi kufanele
uPamella azikhombise zonke izidingo zokuthi uyintombi lapha kuMaqhuzu,
hhayi umngane. 

IZINHLIZIYO zabantu sezinamathele kuDingane ezethemba ukuthi izwe
uzo-ke aliphumuze empini. 

Bathe lapho bekhuleka kuMkabayi AMEHLO abantu ayenamathele kubo
nezindlebe zivulekile, zilinde ukucosha abazokusho.

Usede ethi enhliziyweni baqinisile abathi ngayesuswa uShaka phansi
KOMTHUNZI welanga. 

Asiboni nakuphenduka KWANHLIZIYO yakhe nokuziphatha kwakhe. 

NoSolomon Mpungose useduze KWEBHOKISI lofakazi ngenqola
yabakhubazekile. 

Esewelele kwelama Thonga yahlonga imizi eduze nomfula, wahamba
waze wadundubala phezu KWESIHLAMBO somfula kwaba yikhona ebona imizi,
ezwa izinkomo zikhonya. 

Liphinde limemeze iphoyisa eliphethe imfumva YAMAFAYELA amacala
osuku. 

Liphinde limemeze iphoyisa eliphethe imfuma yamafayela AMACALA
osuku. 
Liphinde limemeze iphoyisa eliphethe IMFUMA yamafayela amacala
osuku. 

Nxa sebegezile babuyele ekhaya, kufafazwe enye intelezi emnyango
WELAWU leNkosi, ingene khona, alandele uJeqe, afike endlale, ilale
elawini ngalobo busuku emva kokuba ikade ilala endlini yamakhosi
namadlozi. 

Ngosuku lomngcwabo zazikhona zozine izinsizwa ZESIDUMO sokufa
kwezngane zikaSiphepho. 

Akekho ongathandi ukuzizwela isigwebo SENDODA yesando. 

Sibona ukuphuma nje KWEZIMALI zami ngendlela engemthetho ziyothelwa
laphaya eSontweni. 

Ukukhalipha KOMQONDO wakhe nxa kubuthene amadoda, kwakumeleka
ngesithunzi esimphumela waso kwabe kuwukuhlonishwa ngisho nayiyo inkosi
mbala. 

Ngosuku lomngcwabo zazikhona zozine izinsizwa zesidumo sokufa
KWEZNGANE zikaSiphepho. 

"Ngoba nike naxoxa naye uButhelezi, kuhle uphindele umncenge uthi
uDingane uyokuhlanza bonke ubumnyama BENSILA kaShaka akwakhele umuzi
omkhulu emva kokuba usugezwe ngentelezi, futhi mhla efayo uShaka
uyokulondoloza ungambelwa naye." 

Kukhnoa ijongosi LENTOMBI yeThonga kulowo muzi elihle, lithe klwi
ngothi lomzimba. 

Wathi ukuba afike eNkosini, waba isithunywa SENYANGA yeNkosi
sokuya koxebula amagxolo angamakhubalo nokuya kokukha amakhambi. 

Umbiko lowo waye watholwa nangabangane bakhe imbala, bathi yize
noma babexakeke kangakaya ezindaweni ezahlukene lapho babesebenza
khona, babengeke behluleka ukuza esifweni KAYISE womngane wabo. 

Ibutho eliyintanga yeNkosi lifake umnyakanya wesakabuli, kube
yilelo libe nento eliyenzileyo elehluke ngayo, noma okulenga esiphundu,
noma umqhele nje WOMBHIJO wotshani obuthile. 

Komkhulu, emzini WENKOSI yesigodi, wabe aziwa njengendoda okuyoba
lukhuni ukuluphetha udaba uma ingekho esigcawini. 

Umbiko lowo waye watholwa nangabangane bakhe imbala, bathi yize
noma babexakeke kangakaya ezindaweni ezahlukene lapho babesebenza
khona, babengeke behluleka ukuza esifweni sikayise WOMNGANE wabo. 

Nabafana bami base bembe baze bakhathala bengafinyeleli eqeni
eligangileyo LENDLOVUKAZI yezinyosi. 

"Inkatha YAMADLOZI obaba idla uDingane kalokhu.

LeNkosikazi yasemaNgisini yayinenhliziyo emhlophe impela, ithanda
izinto ezilungileyo zodwa, ibusa ngesandla esilungileyo, esinozwela,
esikhuthazayo kuzo zonke izinhlangothi zezizwe ezingaphansi KWENTANDO
yombuso wayo; kakhulu ezizweni ezimnyama, nezibuthakathaka, yayifike
igcizelele ekuthini bonke abaziphetheyo - isho oHulumeni phela
ababengaphansi koMbuso waseNgilandi - mabazikhuthaze ekuhlaleni kwazo,
bazivulele izintuba zokuzakha, nazo zibengabantu abazihloniphayo
nabazethembayo, ingafuni nempela ukuba kube khona umahluko ekubusweni
kwabantu, kuthiwe laba banje ngakho ufanele baphathwe kanje.

EzikaMaqhuzu zona zafikisa ubuhlungu ezinhliziyeweni zabantu ngoba
zazinamanembe EGAZI likaPamella, naku phela waphumela kuye umphefumulo
kaPamella. 

Asukume umshushisi athi: `NKOSI yeNkantolo! Ummangalelwa kula macala
awuchungechunge, uSimon Mpungose useshonile.' 

Aphendule uNdongeni, umfo omude olaphaya wakwaZondi, athi "Mana
njalo NDLOVUKAZI yesizwe.

Izimpendulo zikaNobuhle zazingaphezulu KWEMIBUZO kaMaqhuzu, into
eyenza ukuba akhanyelwe uMaqhuzu ukuthi ufeleba lo unguphuma-langa-sikothe
nje nasekhanda uvuthiwe. 

Ukuba uMaqhuzu wayenazo ezinye izindlela zokuziphilisa, neziletha
mali ngamawala njengomsebenzi wokudayisa utshwala, wayezothatha zona,
abuyeke utshwala ngoba babusondeza abantu abaningi eduze kwakhe, INTO
eyayingenza ukuthi nesitha esiqonde ukwenza umonakalo, singene kalula
ekhaya. 

Sasiphezu komfula uMngeni kwelakithi kwaSwayimana, nezinja zami
oBahlangene BENOBATHINI ezazingasali uma siyosinga izinyosi. 

Aqala ukuhlanganisa amakhanda manje, efuna ISU angalenza
lokubalekela ubuhlungu obungako.

UMfundisi =Adams= kwaqanjwa ngaye UMUZI owaziwayo waseAdams,
oseManzimtoti, base benza-ke belinga ukuthambisa izinhliziyo
zabakwaZulu.

Lathi liqambe liba sokhakhayini, base bebuyile ukuyoyigcwalisa
ithange, benzela ukuthi umsebenzi wabo ungaphazanyiswa YINTO
ewubuphukuphuku njengokuphelelwa u-petrol bengakafiki lapho beya khona.


LeNkosikazi yasemaNgisini yayinenhliziyo emhlophe impela, ithanda
IZINTO ezilungileyo zodwa, ibusa ngesandla esilungileyo, esinozwela,
esikhuthazayo kuzo zonke izinhlangothi zezizwe ezingaphansi kwentando
yombuso wayo; kakhulu ezizweni ezimnyama, nezibuthakathaka, yayifike
igcizelele ekuthini bonke abaziphetheyo - isho oHulumeni phela
ababengaphansi koMbuso waseNgilandi - mabazikhuthaze ekuhlaleni kwazo,
bazivulele izintuba zokuzakha, nazo zibengabantu abazihloniphayo
nabazethembayo, ingafuni nempela ukuba kube khona umahluko ekubusweni
kwabantu, kuthiwe laba banje ngakho kufanele baphathwe kanje.

Anikwe amakhubalo aqinile abe YISIBONDA esiqinile seNkosi, kuzawulwe
ocabangweni lwakhe uJeqe, kungeniswe imbuzi emnyama ayibambe, athi nxa
eseyibambile ibhotshozwe malungana nenhliziyo kuthathwe igazi layo,
lithakwe namafutha engwe, nebhubesi, nenhlwathi, iNkosi incinde, uJeqe
akhothe udengezi. 

LeNkosikazi yasemaNgisini yayinenhliziyo emhlophe impela, ithanda
izinto ezilungileyo zodwa, ibusa NGESANDLA esilungileyo, esinozwela,
esikhuthazayo kuzo zonke izinhlangothi zezizwe ezingaphansi kwentando
yombuso wayo; kakhulu ezizweni ezimnyama, nezibuthakathaka, yayifike
igcizelele ekuthini bonke abaziphetheyo - isho oHulumeni phela
ababengaphansi koMbuso waseNgilandi - mabazikhuthaze ekuhlaleni kwazo,
bazivulele izintuba zokuzakha, nazo zibengabantu abazihloniphayo
nabazethembayo, ingafuni nempela ukuba kube khona umahluko ekubusweni
kwabantu, kuthiwe laba banje ngakho kufanele baphathwe kanje.

Kwaba YIMITHONSELANA nje engemingaki eyathi ukuhambahamba emgxaleni
wami, yabuye yazibuyelela emuva yayosithela. 

Ibutho eliyintanga yeNkosi lifake umnyakanya wesakabuli, kube
yilelo libe NENTO eliyenzileyo elehluke ngayo, noma okulenga esiphundu,
noma umqhele nje wombhijo wotshani obuthile. 

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe IZINGQWENJANA ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 

Yiwona ayesho njalo, iningi labanye abamhlophe lalingaboni LUTHO
olungako olwalukhalisa amaBhunu, olungaze luwalumise izinyawo ababange
ngokuhamba.

Ziyajabula IZINSIZWA ezikhululekileyo eziya lapho zithanda khona.


Bathi dedelele lapho bezwa ukuthi akukho SIGIGABA esibabazekayo
abalandisa ngaso uMaqhuzu. 

Wayedinwa agqunqe nasebusweni uma ecabanga ukuthi phakathi KWABANTU
abaziyo abafunda emaNyuvesi, kukhona abehluleka ngokungazenzisi
ukuhlonza ukuthi bayizifundiswa kangakanani.

Isivakashi sasiyokwamukelwa kuphela uma sihamba nomuntu ophethe
uqwenjana lolo, aphinde futhi anikeze isiqiniseko sokuthi SINGUMUNTU onjani.


Umfula WAWUNGAMANYATHELO athi akabe ngama-30 kusuka esidlekeni
sezinyosi. 

Nxa bengiNGUMUNTU okhululekileyo bengizolihamba lelilizwe elibanzi
ngiye ngiyibone. 

Nababusi bawo abakhulu ababebusa ngesikathi amaNgisi engakanqobi
izwe, babe nalowomqondo: umuntu omnyama YISICHAKA somhlophe, futhi basho
baqinise ukuthi noma umuntu umphethe kabi, noma umenzani, kakusono leso,
ngoba uyinto yomhlophe phela.

Elokuqala YINDLELA imizimba yabo eyayibonakala inonophele ngayo.


Izimpendulo zikaNobuhle zazingaphezulu kwemibuzo kaMaqhuzu, INTO
eyenza ukuba akhanyelwe uMaqhuzu ukuthi ufeleba lo unguphuma-langa-sikothe
nje nasekhanda uvuthiwe. 

UMkabayi lona KWAKUYINKOSIKAZI emangalisayo ngezindlela eziningi.

USiphepho lowo kwabe KUNGUMNUMZANE ovelele endaweni yaseMaBheleni.


Elesithathu YIZIMOTO ababehamba ngazo. 

Bala washesha ukuwamukela loko abe ekufundiswa, INTO eyakhombisa
uMaqhuzu ukuthi wabe ezimisele kangakanani ukufa lapho efa khona.


Loko kwakufakazelwa YIZISIHLE ezazibonakala lapha phansi kwamehlo abo
uma usondela ubabhekisisa kahle. 

Yathi ukuhlangana futhi isibhidiswa NGUMUNTU owayeyazi kahle into
ayenzayo, elazi kahle neculo. 

Elesibili YINDLELA ababegqoke ngayo. 

Kwakungesizo izimotshwana nje, KWAKUYIZINQOLA impela ezikhombisa
ukuthi nangamhla zithengwa kwacashunwa insavunsavu yamarandi, kwaphinda
kwasala enye insavunsavu. 


Lingena nje sebeke bahlangana abazali bezigebengu, bavumelana
ngokuthi kungeze kwaba yinto enhle uma bethatha ummeli ngoba loko
kuyobonakala sengathi KUYINDLELA abavuna ngayo izingane zabo, nabazama
ngayo ukuba izingane zabo zingasitholi isijezo esifanele isenzo sazo.


Kufanele kuzwakale ezinhlamvini zamagama eziphuma emlonyeni wakhe
ukuthi unaso isitifiketi ESISEQOPHELWENI eliphezulu. 

Cabanga ukuthi KUBANTU abanomqondo onjalo izwi elithi "Khululani
izigqila!" lezwakala kanjani ezindlebeni zabo.

Nababengahlakaniphile ngaphezu kwakhe babenamathuba angcono kunaye
uma benazo izitifiketi ezikhomba ukuthi bafunda bagcina EMABANGENI
angaphezu kwalelo yena agcina kulo. 

Kuthe ngelinye ilanga kwabakhona abayeni bezolobola intombi EMZINI
oseduze nakwaNdlovu. 

Nokho wayengakehlelwa yilokhu okwamehlela ngelinye ilanga,
besesigodlweni ESINGAPHANDLE lapho kuhlala khona izinceku eziganiweyo.

Amehlo awo wonke umuntu agqolozele EZITEBHISINI okwehle ngazo
iphoyisa elilande indoda yesando esitokisini. 

Wazelula, waphuma esihlahleni, wahamba eqonda EZINKOMENI
ayezibona, ziklabile, ziyibanga. 

Umbiko lowo waye watholwa nangabangane bakhe imbala, bathi yize
noma babexakeke kangakaya EZINDAWENI ezahlukene lapho babesebenza
khona, babengeke behluleka ukuza esifweni sikayise womngane wabo. 

Wacosha imvubu yakhe wakhwela wadilika KUBAFANA ababecula ibhesi.


LeNkosikazi yasemaNgisini yayinenhliziyo emhlophe impela, ithanda
izinto ezilungileyo zodwa, ibusa ngesandla esilungileyo, esinozwela,
esikhuthazayo kuzo zonke izinhlangothi zezizwe ezingaphansi kwentando
yombuso wayo; kakhulu EZIZWENI ezimnyama, nezibuthakathaka, yayifike
igcizelele ekuthini bonke abaziphetheyo - isho oHulumeni phela
ababengaphansi koMbuso waseNgilandi - mabazikhuthaze ekuhlaleni kwazo,
bazivulele izintuba zokuzakha, nazo zibengabantu abazihloniphayo
nabazethembayo, ingafuni nempela ukuba kube khona umahluko ekubusweni
kwabantu, kuthiwe laba banje ngakho kufanele baphathwe kanje.

Cishu sakhohlwa ukulanda ukuthi laphaya OPHONGOLO lapha uJeqe
wayegula khona, kukhona inja yakuwo lowo muzi eyamejwayela, kuthi
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe, ihambe naye,
adle nokuncane ayishiyele, yaze yamejwayela, kwathi mhla ehambayo
yamlandela ngomkhondo yaze yamfica, yaba seyiba yinja yakhe njalo.


Nokho wayengakehlelwa yilokhu okwamehlela ngelinye ilanga,
BESESIGODLWENI esingaphandle lapho kuhlala khona izinceku eziganiweyo.

"Kulungile, ngomuso kusasa nizoqonda emfuleni, njengemihla yonke,
nithi nibuya lapho bese niyovunula seniza EBANDLA, lapho kobe
sekubuthene abantu abazobikelwa ngenkatha.

Sonke lesi sikhati efuna umsebenzi, umqondo wakhe umtshela ukuthi
bayomcabangela labo abayomqasha, bamnike khathisimbe umsebenzi wokubhala
ehhovisi limbe noma-ke bamfake emsebenzini wokwengamela OPHIKWENI
oluthile. 

Kuthe lapho besikhipha isidumbu sakhe emanzini, kwahlaluka ukuthi
okaSenzangakhona wabefinyele umsipha, wambamba ngamandla ESEMANZINI
ajulile, kazathola nathuba lokuphefumula.

Kwathi ukuba sisuke isidumo leso uMfundisi =Owen= wabopha
okungokwakhe wabamba indlela eqonde ETHEKWINI, lapho wafika khona
wadlulela phesheya eNgilande.

Wathi akantshontshi EMIZINI asuke ebulele kuwona ngoba usuke
engangenele kona ukuntshontsha. 

Ngadumela umgxala ngawushutheka EMBHACWINI owawuphakathi
kwezinguzunga ezimbili zamatshe ezazilakanyene. 

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe ENDLINI ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 

Ngenxa yokwazi ukuthi kuhlwa ngomnyama njengoba inyanga yayifile,
ngangena mina EMGODINI owawusumbiwe abafana bami bewuqalelwe amachalaha
ami. 

Baqhamuka beyizimbungculu nje lapha emakhanda kubonakala ukuthi
baphuma ENDAWENI enzima kakhulu. 

Yathi ukuba ingene esigodlweni sikaDingane, yangena maqede washaywa
uvalo uDingane, kwazise ukuthi yabe INESITHUNZI esesabekayo kakhulu.

Wayelivuma elokuthi bangcono kunaye ngoba BANEZITIFIKETI ezingcono
kunaloko ayebambelele kukona, kodwa-ke yize kunjalo, umuntu akahlali
ephethe isitifiketi ngesandla. 

Kufanele kuzwakale ezinhlamvini zamagama eziphuma emlonyeni wakhe
ukuthi unaso ISITIFIKETI esiseqophelweni eliphezulu. 

Isivakashi sasiyokwamukelwa kuphela uma sihamba NOMUNTU ophethe
uqwenjana lolo, aphinde futhi anikeze isiqiniseko sokuthi singumuntu onjani.


Cabanga ukuthi kubantu ABANOMQONDO onjalo izwi elithi "Khululani
izigqila!" lezwakala kanjani ezindlebeni zabo.

Lesi simo sabe sesimvula amehlo uMaqhuzu, wazibona kahle ukuthi
ukuhlakanipha kwakhe kuphelela obala uma KUNGENASISEKELO
esiyisitifiketi. 

Wathi ubazondiswa ulunya NESIHLUKU abaxhaphaza ngaso abantu bakubo
uma bebasebenzela. 

Phela wona ayenazo izigqila ezimnyama, ziziningi impela,
esetshenzelwa yizo; futhi nje wona AYENOMQONDO othi bonke abantu
abamnyama badalelwa ukukhonza omhlophe, abe yisigqila sakhe.

Nababengahlakaniphile ngaphezu kwakhe BABENAMATHUBA angcono kunaye
uma benazo izitifiketi ezikhomba ukuthi bafunda bagcina emabangeni
angaphezu kwalelo yena agcina kulo. 

LeNkosikazi yasemaNgisini YAYINENHLIZIYO emhlophe impela, ithanda
izinto ezilungileyo zodwa, ibusa ngesandla esilungileyo, esinozwela,
esikhuthazayo kuzo zonke izinhlangothi zezizwe ezingaphansi kwentende
yombuso wayo; kakhulu ezizweni ezimnyama, nezibuthakathaka, yayifike
igcizelele ekuthini bonke abaziphetheyo - isho oHulumeni phela
ababengaphansi koMbuso waseNgilandi - mabazikhuthaze ekuhlaleni kwazo,
bazivulele izintuba zokuzakha, nazo zibengabantu abazihloniphayo
nabazethembayo, ingafuni nempela ukuba kube khona umahluko ekubusweni
kwabantu, kuthiwe laba banje ngakho kufanele baphathwe kanje.

Izalukazi-ke azisenaso lesiya sililo NEZINYEMBEZI okungathiwa
kuyababazeka. 

Wageza enzela ukuba abe NENDLELA emhlophe njengoba nakhu esuka
esidunjini. 

Nababengahlakaniphile ngaphezu kwakhe babenamathuba angcono kunaye
uma benazo IZITIFIKETI ezikhomba ukuthi bafunda bagcina emabangeni
angaphezu kwalelo yena agcina kulo. 

Kuthe NGONYAKA othile kwasuka uthuthuva olubi lwempi khona belu
eKoloni, amaXhoza elwa nabeLungu.

Ukukhalipha komqondo wakhe nxa kubuthene amadoda, kwakumeleka
NGESITHUNZI esimphumela waso kwabe kuwukuhlonishwa ngisho nayiyo inkosi
mbala. 

Ekuseni lapho ilanga liphuma ilichinsa NGOMHLANGA, obhotshozelwe
imbobo ebheke empumalanga, lapho lishona ilichinse ngembobo ebheke
entshonalanga. 

Kwake kwathi ukwedlula iNgelosi wase ethatha uSiphepho NGEZWI
elimumethe ulaka. 

Sibona ukuphuma nje kwezimali zami NGENDLELA engemthetho ziyothelwa
laphaya eSontweni. 

Uma-ke umuntu kuthiwa uyobingelela iMantshi kusuke kuqondwe ukuthi
uzovela nje phambi kweNkatholo, ibikelwe iMantshi ukuthi lo ngusibanibani
wakwabani, owethweswe icala elithile, alenza NGOSUKU oluthile. 

Ngizokhuluma nawe NGEFU engilibonayo.

Ngenxa kaShaka mina ngethembekile kuye NGESIVUMELWANO engasenza naye
ukuba ngimufele noma kunjani. 

Wedlula kwabamaphephandaba, wabanika yonke imininingwane ngoyise,
enzela ukuba izihlobo ezikude nabangane bezwe NGESIFO esivele,
wayesedlulela ekhaya. 

Waphuma endlini NJENGOMUNTU oya ngaphandle. 

Phela uma ikhona, babethi omakade ebona babasingi, uzibona
ngokubungela kwazo othini; zingqengqe ngalo uma ulushutheka esidlekeni
sazo NJENGOMKHUBA ezisuke ziwejwayele. 

Komkhulu, emzini wenkosi yesigodi, wabe aziwa NJENGENDODA okuyoba
lukhuni ukuluphetha udaba uma ingekho esigcawini. 

Nokho wabuye wafekela lowo mqondo, wabona ukuthi kuyobe uyasehlisa
isithunzi sakhe, nokuhlonishwa kwakhe, nokwaziwa kwakhe NJENGOMUNTU
ongasohlangothini lomthetho. 

Aqala ukuhlanganisa amakhanda manje, efuna isu angalenza
lokubalekela UBUHLUNGU obungako.

Ithi nxa iziqhayisa `Mina ngothanda INSIZWA okuyothi noma impofu,
ingenankomo ibe ithandwa yimi ngenhliziyo yami nayo ingithanda. 

Kuya ngoba uhlala lapha koMkhulu, awuzizwa IZINDABA ezikhulunywa
ngabantu ezifundeni lapha. 

Akuvamile ukuba ummangalelwa abuzwe ukuthi uyalivuma yini noma
uyaliphika ICALA abekwe lona. 

OSiphiwosakhe benoSibongiseni besazitika ngoju nezinja zisazitika
ngamakhafilithi amanye ayemfimfithwa aphinyiswe yibo abanikazi bazo
izinja laba, ngaphumelela ukushutheka umgxala ungene ntshi phakathi
kwamatshe lawo. 

Sonke lesi sikhathi ibutho elithile sekuphele inyanga liye kozingela
ingwe, abathile baye ogwini lolwandle, bayofuna USELWA iNkosi eyonyathela
ngalo. 

Anikwe AMAKHUBALO aqinile abe yisibonda esiqinile seNkosi, kuzawulwe
ocabangweni lwakhe uJeqe, kungeniswe imbuzi emnyama ayibambe, athi nxa
eseyibambile ibhotshozwe malungana nenhliziyo kuthathwe igazi layo,
lithakwe namafutha engwe, nebhubesi, nenhlwathi, iNkosi incinde, uJeqe
akhothe udengezi. 

Wayezizwa kahle umfokaKhumalo ukuthi kuyoyonke le misebenzi
ababhekene nayo, nguyena owabe ezokwenza UMSEBENZI osemqoka kunabo
bonke. 

Wasondela emzini wabona ukuthi kuphekwe emnyango, waququbala
buqamamana nomuzi, baze bephula bangena endlini, wasondela, izinja
zamuzwa, zamkhonkotha wabuyela emuva, wafuna isu lokuyothatha
ISIKHUNI esivuthayo lapho bekade bepheke khona. 

Ngangingazi ukuthi ukuzinikela eNkosini yami kuyakungenza ngize
ngenze IZINTO ezinengeka kanje. 

Yonke indlela lena bahamba belwa IZIMPI ezingapheliyo nezizwe zabantu
ezasakazeka nezwe lonke belwa nezilwanyazana zasendle, belwa nezifo nendlala.

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
OKUSAZIKHALI abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 


Lingena nje sebeke bahlangana abazali bezigebengu, bavumelana
ngokuthi kungeze kwaba yinto enhle uma bethatha ummeli ngoba loko
kuyobonakala sengathi kuyindlela abavuna ngayo izingane zabo, nabazama
ngayo ukuba izingane zabo zingasitholi ISIJEZO esifanele isenzo sazo.


Washo ngokunengwa uNobuhle ngoba unina wabe embuza into ESOBALA.


Oyena wayiqedayo owayephethe AMABUTHO amhlophe nguSir =Harry= =Smith=.

Sizobuyela futhi ukuze siyizwe kahle lendaba, siyiqale ekuqaleni
size sizofika lapho uDingane asusa khona ISENZO esashaqisa izwe lonke.

Wathi ukuba afike eNkosini, waba isithunywa senyanga yeNkosi
sokuya koxebula AMAGXOLO angamakhubalo nokuya kokukha amakhambi. 

UDingane uyaluzisa izwe nje lapha eNatali nakwaZulu, nakhona lena
eKoloni kwelamaXhoza, amaBhunu ayengahlali nempela INHLALO emnandi.

Uma-ke umuntu kuthiwa uyobingelela iMantshi kusuke kuqondwe ukuthi
uzovela nje phambi kweNkantolo, ibikelwe iMantshi ukuthi lo ngusibanibani
wakwabani, owethweswe ICALA elithile, alenza ngosuku oluthile. 

Naso-ke isizathu sokuqala esabangela amaBhunu siwabone esephungwa
ngezithebe kwaZulu, ekhumbuza uDingane IZINKONJANE ezabikwa nguShaka
mhla efayo.

Bahamba-ke bedabula lezonkalo nemimango, NEZINTABA ezesabekayo, baze
bafika lapha eNingizimu nezwe.

Kwathi ukuba sisuke isidumo leso uMfundisi =Owen= wabopha
okungokwakhe wabamba INDLELA eqonde eThekwini, lapho wafika khona
wadlulela phesheya eNgilande.

Nempela bamthola UMUNTU ongumngani kaJeqe. 

Yathi ukuhlangana futhi isibhidiswa ngumuntu owayeyazi kahle INTO
ayenzayo, elazi kahle neculo. 

Phela iNkosikazi ibusa nje eNgilandi ibhekelwe AMADODA
ahlakaniphileyo kwamanye amazwe.

Sizoke siyizwe lento enkulu eyasusa UTHULI olungako ezweni
lakwaZulu, yaphemba umlilo omkhulu ongacimiyo kuze kube namuhla usazinge
ulokoza.

Babedlubhe AMASUDI akwanokusho bobane. 

Kwathi ukuba sisuke isidumo leso uMfundisi =Owen= wabopha
okungokwakhe wabamba INDLELA eqonde eThekwini, lapho wafika khona
wadlulela phesheya eNgilande.

Akukho SIZWE esingahlasela uZulu ezithulele. 


Kepha INQABA lapho ikhona ayivumi ukuqoma. 

Abameli, owommangalelwa amnikwe nguHulumeni NABEMINDENI efelweyo,
nabo basezindaweni zabo. 

Amehlo awo wonke umuntu agqolozele ezitebhisini okwehle ngazo
IPHOYISA elilande indoda yesando esitokisini. 

Nokho wayengakehlelwa yilokhu okwamehlela ngelinye ilanga,
besesigodlweni esingaphandle lapho kuhlala khona IZINCEKU eziganiweyo.


Phela ngalesisikathi base bebaningana aBelungu kwaZulu, ngoba
ngonyaka ka-1835 kwafika ABAFUNDISI abaziwayo kwaZulu, bezoshumayela
iVangeli.

Cabanga ukuthi kubantu abanomqondo onjalo IZWI elithi "Khululani
izigqila!" lezwakala kanjani ezindlebeni zabo.

Wedlula kwabamaphephandaba, wabanika yonke imininingwane ngoyise,
enzela ukuba IZIHLOBO ezikude nabangane bezwe ngesifo esivele,
wayesedlulela ekhaya. 

Libe-ke selihlehiliswelwa olunye usuku icala, kunqunywe NEMALI
engaba yisibambiso sokukhululwa kwakhe okwaleso sikhashana ibheyili.


IBUTHO eliyintanga yeNkosi lifake umnyakanya wesakabuli, kube
yilelo libe nento eliyenzileyo elehluke ngayo, noma okulenga esiphundu,
noma umqhele nje wombhijo wotshani obuthile. 

Kuqhamuke IPHOYISA ebelimlandile, ngejubane, selihefuzela. 

Kuthe kuntambama kwakufika IZINSIZWA eziyisihlanu ziphuma eNkosini
ithi azilande uJeqe aye kuyo. 

"Kulungile, ngomuso kusasa nizoqonda emfuleni, njengemihla yonke,
nithi nibuya lapho bese niyovunula seniza ebandla, lapho kobe
sekubuthene ABANTU abazobikelwa ngenkatha.

Futhi basebezwile ngezinhloli zabo ukuthi kukhona izwe lena
eNingizimu eligobhoza ubisi liconsa uju lwezinyosi; kuthiwa lizihlalele
nje, ABANTU abakhe kulo bayingcosana kakhulu, abamnyama, futhi kabakho
abamhlophe abaningi.

ABANTU abehlukene babembona, kube yilowo nalowo, ngendlela yakhe.


Mathathu AMAPHUZU ayefakazela loko. 

Nababusi bawo abakhulu ababebusa ngesikathi amaNgisi engakanqobi
izwe, babe nalowomqondo: UMUNTU omnyama yisichaka somhlophe, futhi basho
baqinise ukuthi noma umuntu umphethe kabi, noma umenzani, kakusono leso,
ngoba uyinto yomhlophe phela.

Kwafika UMQONDO othi ake nisuke lapha nihambe, mhlawumbe ningase
nithole enye ingosi engcono kunalena lapho ningahlala khona nabantwana
benu ngokuthula nangoxolo, nisuke eduze namaNgisi.

Liyaphuma ilanga amabutho aseya emfuleni aseyogeza, sekugcwele
abafana NAMANTOMBAZANA abalethele amabutho ukudla. 

Kwathi ashone phansi uJeqe, pho, uzothini sekukhulume IZULU
eliphezulu. 

Kwathi ngonyaka ka-1883 kwafika IZWI livela phesheya elithi zonke
izigqila azikhululwe abaninizo ziyekwe zifane nabantu bonke.

Wayebuza nje wayedidekile oKaMemela ukuthi UMUNTU oye koshaya
ucingo, khona lapha esitolo kwaMlamula, usengaze alibale kangaka. 

Ukuba uMaqhuzu wayenazo ezinye izindlela zokuziphilisa, neziletha
imali ngamawala njengomsebenzi wokudayisa utshwala, wayezothatha zona,
abuyeke utshwala ngoba babusondeza abantu abaningi eduze kwakhe, into
eyayingenza ukuthi NESITHA esiqonde ukwenza umonakalo, singene kalula
ekhaya. 

Liphinde limemeze iphoyisa eliphethe imfumva yamafayela amacala
osuku. 

Phela kwase kubusa INKOSIKAZI elungileyo phesheya ngalesikathi,
igama layo linguNkosikazi =Victoria=.

Kwakusilele kona nje ukuthi zazingekho IZINCWADI ezazimfakazela
ukuthi uhlakaniphe kangakanani. 

Sonke lesi sikhathi IBUTHO elithile sekuphele inyanga liye kozingela
ingwe, abathile baye ogwini lolwandle, bayofuna uselwa iNkosi eyonyathela
ngalo. 

Ukuze kuphele uchuku NENGOZI engasivele, kusweleke niye emfuleni
nezinceku zami kuphela, zisale ezenu ekhaya.

Anikwe amakhubalo aqinile abe yisibonda esiqinile seNkosi, kuzawulwe
ocabangweni lwakhe uJeqe, kungeniswe IMBUZI emnyama ayibambe, athi nxa
eseyibambile ibhotshozwe malungana nenhliziyo kuthathwe igazi layo,
lithakwe namafutha engwe, nebhubesi, nenhlwathi, iNkosi incinde, uJeqe
akhothe udengezi. 

Lamadoda ayisandla sayo, njengoba nanamuhla INKOSI uGeroge weSihlanu
obusa eNgilandi ebanjelwe kulelizwe laseSouth Afrika nguLusibalukhulu.

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
UMSEBENZI owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

Uthi bangaphezu kwesikhombisa ABANTU abahlukene ebezwa beyikhuluma
le ndaba. 

Sekungena inyama yona ephekwe uNozitshela, NAMASI athiwe uye
uqobo. 

Ngisize phela nakhu igazi LOMFOWETHU ongasekho selifunwa kimi.

Ukudazisana ngohlobo LWESIGWEBO okwakucatshangwa ukuthi uMpungose
wayezosithola kwaqala abantu bephuma nje emnyango wenkantolo. 

Ibutho eliyintanga yeNkosi lifake umnyakanya wesakabuli, kube
yilelo libe nento eliyenzileyo elehluke ngayo, noma okulenga esiphundu,
noma umqhele nje wombhijo WOTSHANI obuthile. 

Wayitshela ngesimekemeke SENDABA ayenziwe yiNkosi ukuba aqaqe
owesifazane ekhulelwe. 

Kufika nezithunywa ZAMAKHOSI acebileyo zizoyeshela, kepha idimde
ihleke usulu nje. 

Uwela nje usesifundeni sikaNdlebende INKOSI ephethe amaThonga
lapho. 

Phinde zithambe, izinhliziyo ngoba uDingane uqobo lwakhe
wayengafuni ukuzwa lutho nje ngeVangeli LENKOSI engabonwayo.

Abanye babethi uzogwetshwa IMINYAKA engamashumi amabili.

Nxa sebegezile babuyele ekhaya, kufafazwe enye intelezi emnyango
welawu leNkosi, ingene khona, alandele uJeqe, afike endlale, ilale
elawini ngalobo busuku EMVA kokuba ikade ilala endlini yamakhosi
namadlozi. 

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile PHAMBI kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

"Ngoba nike naxoxa naye uButhelezi, kuhle uphindele umncenge uthi
uDingane uyokuhlanza bonke ubumnyama bensila kaShaka akwakhele umuzi
omkhulu EMVA kokuba usugezwe ngentelezi, futhi mhla efayo uShaka
uyokulondoloza ungambelwa naye." 

Usehlezi ebheke ITHUBA lokuba aye ezigabeni abe yilokhu ebuza
iThonga ngalentombi. 

Komunye umhlangano wabo baveza ICEBO lokuba bathume umuntu
njengesikhonzi ayothola uJeqe ukuba naye abe ngakubona, abadlisele
uShaka ngobuthi ekudleni kwakhe.

Akukabi SIKHATHI sokuba uye kwagoqanyawo Jeqe kukhulu izwe lakini
osazolenzela kona kunokuhlabana kwakho uhlabanela uShaka. 

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini ISIDINGO sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 

Kwakuxabene ubendle lapha kuye ekhanda, kukhona NANOMQONDO
wokuthi amane athathe isikhali, ayozibhokoda kube kanye lezi zinja,
kuphele konke ngazo.

Kwase kuzobakhona NESIQINISEKO sokuthi umuntu uzoziphuzela
ngenkululeko, angathi ephethe ingilazi yotshwala ngapha, ebe ejeqeza,
elindele ukudonsa ivolovolo ngokuphazima kweso. 

Yilapho-ke lapho bamthathelela khona abangane bakhe, bambhebhezela
ukuba angabi yisiphukuphuku sensizwa, bamgxisha ngomoya WOKUTHI kufanele
uPamella azikhombise zonke izidingo zokuthi uyintombi lapha kuMaqhuzu,
hhayi umngane. 

NGESIZATHU sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke . 

Uma ngabe ukhuluma INDABA yokuthi uyashada nje uqonde ukuthi ushada
nalesiya salukazi engisaziyo, ngiyaxolisa ndodana, a-ngi-zi. 

Isivakashi sasiyokwamukelwa kuphela uma sihamba nomuntu ophethe
uqwenjana lolo, aphinde futhi anikeze ISIQINISEKO sokuthi singumuntu onjani.


Sesehlukana uzwakalise ISIFISO sokuthi bekungaba yinto enhle uma
ethukuswa uNobuhle ngoba ziyanda izinsongo zalaba bafana, zokuthi bafuna

ukuyibulala ingane yami.   
Kwafika UMQONDO wokuthi kuhle ayodlula ekhaya, wawususa lomqondo
ngokuthi funa kubulawe wonke umuzi kayise nxashana eficwe esekhaya. 

Kwake kwakhulunywa eside isikhathi lesi ngoNsimbi, kukhona UMBONO
wokuthi noma ubengasala yena ngeke konakala lutho. 

Ngaphezu kokudideka kwakukhona NOVALO lokuthi loku kuhamba
isikhathi eside kangaka, kwakuzomxabanisa noyise, uSiphepho, uPamella.


Naphezu lokhu kuhlola abafana bami babeqale ngakho ngangikuphindela
ukuzenelisa ukuthi kwakungekho HALAKASHA yini lwenyoka ezazingenise
emgodini walo zihlala nalo izinyosi lezi. 

Ukukhalipha komqondo wakhe nxa kubuthene amadoda, kwakumeleka
ngesithunzi esimphumela waso kwabe kuwukuhlonishwa ngisho NAYIYO inkosi
mbala. 

Onke amehlo abantu anamathela kuDingane, bambona ubuso bakhe
sebumanzi ZINYEMBEZI, ziwohloka emehlweni.

Wazelula, waphuma esihlahleni, wahamba eqonda ezinkomeni
ayezibona, ziklabile, ZIYIBANGA. 

Mhla kuzokusa kube umkhosi iNkosi iyophuma lapho endlini kuvalwe,
iholwe INYANGA iphethe ukhamba lwentelezi, iyifafaze intelezi baye
bafike emfuleni, uJeqe elandela iNkosi ephethe eminye imithi okuzofikwa
emfuleni phakathi kobusuku yelapha. 

Lamadoda ayisandla sayo, njengoba nanamuhla iNkosi uGeroge weSihlanu
obusa eNgilandi ebanjelwe kulelizwe laseSouth Afrika NGULUSIBALUKHULU.

Noma-ke ngingebe LUSIZO mina, kodwa usizo lomfundisi uyoludinga
ngelinye ilanga. 

Noma ngumfundi noma NGUTHISHA akenze lokho okushiwo nguShabalala, ngoba
nguShabalala. 

Babodwa ababethi uyogwetshwa isigwebo sokudilikelwa YIJELE kanti
iningi lalithi wayezogwetshwa intambo. 

Noma ngumfundi noma nguthisha akenze lokho okushiwo NGUSHABALALA, ngoba
nguShabalala. 

Phakathi kwalaba kwakukhona umfo wasebuThonga OWAYESEYISIKHONZI
kuShaka ngoba waxoshwa kubo kuthiwa uyathakatha. 

Lokhu iNkosi bayigwaze ntambama, wayithabatha esizwa ABESIFAZANE,
wayifaka endlini nezinye izinceku zayo, wayigoqonga, wayembathisa
ngengubo yayo. 

"Awu, wena kaBaba," kububula uDingane, ezesula ngesandla ibunzi
lakhe elase lijulukile LIMANZI.

Cishe ukuba sathakaselwa nguwonk' uwonke lesi sinyathelo ngoba vele
eGoli akwethenjwa MUNTU. 

Sekungena inyama yona ephekwe UNOZITSHELA, namasi athiwe uye
uqobo. 

Zazingashwabene izingubo wawungafunga ukuthi bezihlafunwe YINKOMO
qede yaziphimisa. 

Wathi ubazondiswa ULUNYA nesihluku abaxhaphaza ngaso abantu bakubo
uma bebasebenzela. 

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba YISIPHAZAMISO. 

Ayilandise kahle, ayitshele nokuthi uzwe esesendleleni kuthiwa
uShaka ubulewe UMNAWAKHE uDingane. 

Enzansi laphaya osebeni lomfula babesabonakala ofeleba bezingwenya
bethe bukululu bekhamise imilomo yaba YIZINKEBENKEBE. 

Kwathi ngonyaka ka-1883 kwafika izwi livela phesheya elithi zonke
izigqila azikhululwe ABANINIZO ziyekwe zifane nabantu bonke.

Namabutho ayesezikhalela ethi: Size siqhakaze izimvu singaganiwe,
singabazi ubumnandi bokuhlala emakhaya, kube yilokhu sihamba
ezintabeni, silale endle, sifa YINDLALA! 

Yathi ukuba ingene esigodlweni sikaDingane, yangena maqede washaywa
UVALO uDingane, kwazise ukuthi yabe inesithunzi esesabekayo kakhulu.

Ayeholwa NGUMNUMZANE uPieter =Retief=.

Libiziwe-ke lelibandla YINKOSI lixoxa nayo. 

Kodwa ukuba NGUMKHOKHELI ngifuna akugcine ngci khona nje namhlanje,
kusho uMdlalose. 

Kwakungesizo IZIMOTSHWANA nje, kwakuyizinqola impela ezikhombisa
ukuthi nangamhla zithengwa kwacashunwa insavunsavu yamarandi, kwaphinda
kwasala enye insavunsavu. 

Yabambi lendaba, yaba UMHLOLA.

Naso-ke isizathu sokuqala esabangela amaBhunu siwabone esephungwa
ngezithebe kwaZulu, ekhumbuza uDingane izinkonjane ezabikwa NGUSHAKA
mhla efayo.

Asukume esemanzi UBUSO njalo uDingane.

Ekuseni ilanga lingakaphumi, umuntu usezwa UMSINDO ezigabeni,
behaya amagama bebhema insangu, bebonga amakhosi. 

Eseziphendulela ebuzwa NGUMSHUSHISI phambi kwezihlwele umfo
kaMpungose wathi abelungu ubabulala ngoba uyabazonda. 

UJeqe wabizwa YINKOSI yathi kuye: "Uzongena lapha, ngizogcatshwa
ngegazi lakho." 

Besephonsekile eduze kwawo uMkabayi, evutha ULAKA.

Abameli, owommangalelwa amnikwe NGUHULUMENI nabemindeni efelweyo,
nabo basezindaweni zabo. 

Lathi liqambe liba sokhakhayini, base bebuyile ukuyoyigcwalisa
ithange, benzela ukuthi umsebenzi wabo ungaphazanyiswa yinto
ewubuphukuphuku njengokuphelelwa U-PETROL bengakafiki lapho beya khona.


Bobabili bamane bashaqeka nje ukuthi uThisha Omkhulu uqale nini ukuba
NGUMBHIDI. 

Wathi ukubulala ngesando wayekuthanda ngoba KUNGUJUQU kanti futhi
kunesinono. 

Nxa umuntu ebuka ubona sekumnyama izinkalo ABANTU. 

Mhla kuzokusa kube UMKHOSI iNkosi iyophuma lapho endlini kuvalwe,
iholwe inyanga iphethe ukhamba lwentelezi, iyifafaze intelezi baye
bafike emfuleni, uJeqe elandela iNkosi ephethe eminye imithi okuzofikwa
emfuleni phakathi kobusuku yelapha. 

Nazo zase ziphelelwe YITHEMBA. 

Sekukhona izinkunzi ezimbili ezimnyama ezicijileyo, ezihlabayo,
ezingazange ziyizeke insikazi, ezanela ukwephusa zakhethwa eziyobanjwa
AMABUTHO ngezandla bazidonye ngesibhakele zize zife. 

Wathi uyaphinda uyazibhidisa kwaba AMABHEKEDWANE. 

Munye kuphela owasola sengathi kukhona okukhona phakathi kukaMkabayi
noDingane - uMhlangana: ngoba nalapho bekhuluma esigodlweni sikaMkabayi
uDingane kwaba sengathi ukwazi konke okwasekuqondwe NGUMKABAYI - nokho
kaze azihlupha kakhulu ngalokho; naye wayengakulindele neze lokho
ababekuqondile.

Kuningi okuyoba LUSIZO kuwe uqobo ngelinye ilanga. 

Ecaleni laphaya ngasesangweni lamathole sekubaswe omkhulu umlilo
lapho kuzokosiwa inyama le yengwe neyezinkunzi ezimnyama ebibulawa
AMABUTHO ngayizolo. 

Umfula wawungamanyathelo athi akabe NGAMA-30 kusuka esidlekeni
sezinyosi. 

Futhi basebezwile ngezinhloli zabo ukuthi kukhona izwe lena
eNingizimu eligobhoza ubisi liconsa uju lwezinyosi; kuthiwa lizihlalele
nje, abantu abakhe kulo BAYINGCOSANA kakhulu, abamnyama, futhi kabakho
abamhlophe abaningi.

Kuya ngoba uhlala lapha koMkhulu, awuzizwa izindaba ezikhulunywa
NGABANTU ezifundeni lapha. 

Inyama yazo iyahlinzwa, iphanyekwe othangweni lwesibaya ingadliwa,
iyoze yelashwe INKOSI. 

Lapho uDingane sekuthi makaquleke UVALO, nolaka, kanye nokuzisola.

"Ududwa ngoba unomuthi wentando, ubizwa njalo YINKOSI. 

Akusavunywa ukuba iphuze utshwala ngoba buphekwa ABESIFAZANE. 

Futhi basebezwile ngezinhloli zabo ukuthi KUKHONA izwe lena
eNingizimu eligobhoza ubisi liconsa uju lwezinyosi; kuthiwa lizihlalele
nje, abantu abakhe kulo bayingcosana kakhulu, abamnyama, futhi kabakho
abamhlophe abaningi.

Lesi simo sabe sesimvula amehlo uMaqhuzu, wazibona kahle ukuthi
UKUHLAKANIPHA kwakhe kuphelela obala uma kungenasesekelo
esiyisitifiketi. 

UKUPHUTHUMA lokhu kwenziwa ukuba babegcina ukuthi yinhloli,
uthunywe kwaZulu ukuba azohlola kulandele impi ngoba ukulanda kwakhe
kokufika kwakhe ezweni labo akubahlabanga umxhwele. 

Libe-ke selihlehiliswelwa olunye usuku icala, kunqunywe nemali
engaba yisibambiso SOKUKHULULWA kwakhe okwaleso sikhashana ibheyili.


Kube ukulibusa KWAKHE lokho elikayise.

Kuthe lapho esebusa umfo kaSenzangakhona uDingane emva KOKUBULALA
kwabo uShaka, kwafika izwi kuye livela kuMkabayi, udadewabo
kaSenzangakhona, lithi ufuna ukuba kebabonane bobabili.

Phela uma ikhona, babethi omakade ebona babasingi, uzibona
NGOKUBUNGELA kwazo othini; zingqengqe ngalo uma ulushutheka esidlekeni
sazo njengomkhuba ezisuke ziwejwayele. 

Kuningi abanye ababekungabaza NGOKUPHELELA kwazo lapha kumfo
kaMshengu. 

Asiboni NAKUPHENDUKA kwanhliziyo yakhe nokuziphatha kwakhe. 


Asiboni nakuphenduka kwanhliziyo yakhe NOKUZIPHATHA kwakhe. 

NoMfundisi ubesakuncoma kakhulu kabi UKUKHUTHALA komkakho, kuqhuba
uMaNzuza. 

Nokho wabuye wafekela lowo mqondo, wabona ukuthi kuyobe uyasehlisa
isithunzi sakhe, NOKUHLONISHWA kwakhe, nokwaziwa kwakhe njengomuntu
ongasohlangothini lomthetho. 

Sibona UKUPHUMA nje kwezimali zami ngendlela engemthetho ziyothelwa
laphaya eSontweni. 

INkosi ithi: "Akukho lutho kulo muntu, mthatheni nimyise emzini
kNdlovu ambhekisise UKWENZA kwakhe nokuhamba kwakhe. 

Yathi lendaba ukuba iphumele ngaphandle kubantu kwaya ngokwanda
UKUNENGEKA kukaShaka. 

Ukuphuthuma lokhu kwenziwa ukuba babegcina ukuthi yinhloli,
uthunywe kwaZulu ukuba azohlola kulandele impi ngoba UKULANDA kwakhe
kokufika kwakhe ezweni labo akubahlabanga umxhwele. 

Kwaba uye osondeza amanzi okuyigeza, kwaba yilokhu imthuma ukuba
abheke ukuthi UKUDLA kwayo kulungiswe kahle na. 

Ngosuku lomngcwabo zazikhona zozine izinsizwa zesidumo SOKUFA
kwezngane zikaSiphepho. 

Wayengawazi amandla kaNobuhle uMaqhuzu, ngaleso sizathu wamfundisa
amasu nezindlela ZOKUSETSHENZISWA kwesibhamu, enzela ukuthi uma
imqhamukela kabi eyabafo, akwazi ukwelekelela uNobuhle. 

Ukuphuthuma lokhu kwenziwa ukuba babegcina ukuthi yinhloli,
uthunywe kwaZulu ukuba azohlola kulandele impi ngoba ukulanda kwakhe
KOKUFIKA kwakhe ezweni labo akubahlabanga umxhwele. 

Wathi UKUBULALA ngesando wayekuthanda ngoba kungujuqu kanti futhi
kunesinono. 

Owokuqala umqondo wakhe ukuba afe neNkosi yakhe njengoba nasempini
wayelungele UKUFA. 

USELWA lokunyathela iNkosi lwalungathunywa bonke abantu. 

UKUDAZISANA ngohlobo lwesigwebo okwakucatshangwa ukuthi uMpungose
wayezosithola kwaqala abantu bephuma nje emnyango wenkantolo. 

Akukabi sikhathi sokuba uye kwagoqanyawo Jeqe kukhulu izwe lakini
osazolenzela kona KUNOKUHLABANA kwakho uhlabanela uShaka. 

Yathi lendaba ukuba iphumele ngaphandle KUBANTU kwaya ngokwanda
ukunengeka kukaShaka. 

Lokhu ukulwa, namazwi enhlamba abakhiphelana wona abikwe KUSHAKA.


Sekuzwakala nezigqi zokuphefumula KUBANTU: umoya lona ungasathi
nyaka, nezinyoni imbala ezabe zixokozela, zathula, kwasengathi
zitsheliwe ukuthi nansi indaba embi.

Kuthe kusenjalo kwafika izwi livela phesheya kuHulumeni lithi:
"Izwe lelo elithunjwe nguHulumeni walelizwe KUMAXHOSA malibuyiselwe
kuwona."

Kuya ngoba uhlala lapha KOMKHULU, awuzizwa izindaba ezikhulunywa
ngabantu ezifundeni lapha. 

Onke amehlo abantu anamathela KUDINGANE, bambona ubuso bakhe
sebumanzi zinyembezi, ziwohloka emehlweni.

Bahamba-ke abakwaNdlovu beya KUBAYENI kanye nenjana yakhe
engasaliyo. 

Basebebiza lesi sithunywa ababesithume KUJEQE, bathi. 

Lensizwa yaphindela njengesikhonzi KOMKHULU. 

Izwe ladliwa KUMAXHOZA, kwamiswa iziMantshi, ukuba zilibuse,
selahlukanisiwe.

Sengishilo ngathi okaSithayi uyafa namuhla. Ngithumele KUZIDUMO
ngathi kakhulume naye.

Kuthe kusenjalo kwafika izwi livela phesheya KUHULUMENI lithi:
"Izwe lelo elithunjwe nguHulumeni walelizwe kumaXhosa malibuyiselwe
kuwona."

Sukuma, Nkosi yesizwe, wena omiswe ngabangasekho ukuba ubuse
elikaSenzangakhona." esho eqondisa KUDINGANE.

Bathe lapho bekhuleka KUMKABAYI amehlo abantu ayenamathele kubo
nezindlebe zivulekile, zilinde ukucosha abazokusho.

"Sifile Ndaba. OweNkosi kasekho - uye KOYISEMKHULU-" ufile.

Izinhliziyo zabantu sezinamathele KUDINGANE ezethemba ukuthi izwe
uzo-ke aliphumuze empini. 

Wathula eside isikhathi, amehlo akhe ethe mbe KUDINGANE.

Wena uqonde uDingane kuphela kukho konke okukhulumayo," kusho
uDingane KUMHLANGANA.


"Ngithi KUMHLANGANA, kusasa kuzoqedwa lombango phakathi kwenu
ngenkatha.

Onke amanyala amabi akhishwa eNkosini esulelwa KUJEQE. 

Phakathi kwalaba kwakukhona umfo wasebuThonga owayeseyisikhonzi
KUSHAKA ngoba waxoshwa kubo kuthiwa uyathakatha. 

Akukabi sikhathi sokuba uye KWAGOQANYAWE Jeqe kukhulu izwe lakini
osazolenzela kona kunokuhlabana kwakho uhlabanela uShaka. 

Wasondela emzini wabona ukuthi kuphekwe EMNYANGO, waququbala
buqamamana nomuzi, baze bephula bangena endlini, wasondela, izinja
zamuzwa. zamkhonkotha wabuyela emuva, wafuna isu lokuyothatha
isikhuni esivuthayo lapho bekade bepheke khona. 

Mhla kuzokusa kube umkhosi iNkosi iyophuma lapho endlini kuvalwe,
iholwe inyanga iphethe ukhamba lwentelezi, iyifafaze intelezi baye
bafike EMFULENI, uJeqe elandela iNkosi ephethe eminye imithi okuzofikwa
emfuleni phakathi kobusuku yelapha. 

Kwaba khona abavungamayo KUBAFANA lena emuva nehholo. 

Kuthe kuntambama kwakufika izinsizwa eziyisihlanu ziphuma ENKOSINI
ithi azilande uJeqe aye kuyo. 

Onke amehlo abantu anamathela kuDingane, bambona ubuso bakhe
sebumanzi zinyembezi, ziwohloka EMEHLWENI.

Izinkumbi zabantu eziphandle EGCEKENI zeve kakhulu kwezangayizolo.


Bathe lapho beziphonsa PHAKATHI esizibeni oNdongeni noSiphepho
noZidumo bamfica esephangalele okaSenzangakhona.

Kuthe la kumpondozankomo, engazange ehlangana namuntu, wangena
ESIHLAHLENI wahlala. 

UMfundisi =Adams= kwaqanjwa ngaye umuzi owaziwayo waseAdams,
oseManzimtoti, base benza-ke belinga ukuthambisa izinhliziyo
ZABAKWAZULU.

Ukuze angabonakali ukuthi uyeqa, waphuma entubeni engaphethe
zikhali, wahamba waye wafika EMFULENI. 

Kutholakale imihlubulo nemilenze yezimbuzi kufihlwe emahlathini
kumbe EMIGEDENI. 

USiphepho lowo kwabe kungumnumzane ovelele endaweni YASEMABHELENI.


Ongaliphethe lolo qwenjana wayeyogcina ESANGWENI, akukhathalekile
ukuthi waziwa kangakanani nokuthi wejwayele kangakanani ukuzophuza
kwaMaqhuzu. 

Kwakuthi uma zivikisana nabazala bakhe EKHAYA, kuzibonakalele nje
ukuthi yize abanye babo befunda emaNyuvesi, amanzi ayehlela ngakubo,
ivuthiwe insizwa kaMdletshe le ekhanda. 

Wedlula kwabamaphephandaba, wabanika yonke imininingwane ngoyise,
enzela ukuba izihlobo ezikude nabangane bezwe ngesifo esivele,
wayesedlulela EKHAYA. 

Kwathathwa izinyathelo zokuphepha eziqinile, ukuze kugwemeke ingozi
yokufela EKHAYA. 

Kufanele akwazi loku, senzele ukuthi noma ngabe kwenzekani
KUNOBUHLE, noma ngabe kwenzekani lapha ekhaya, angasisoli ukuthi
sasingamtsheli ngani. 

Amehlo awo wonke umuntu agqolozele ezitebhisini okwehle ngazo
iphoyisa elilande indoda yesando ESITOKISINI. 


Ngelinye ilanga kwasuka esikhulu isidumo ESIGODLWENI kuthukana
izintombi ezimbili ezinguMdlunkulu kaShaka zixabene. 

Uthe lapho eseseduze nezinkomo ilanga selibantubahle, wababona
abafana sebeziqoqa, nemizi eseyibona eduze namasimu wahlala PHANSI
waphumula. 

"Kulungile, ngomuso kusasa nizoqonda EMFULENI, njengemihla yonke,
nithi nibuya lapho bese niyovunula seniza ebandla, lapho kobe
sekubuthene abantu abazobikelwa ngenkatha.

'Singamlekelela nathi basizikazi abanye uma esebambeke kanjalo
OKHULENI ukunokuba aze ayeke umsebenzi weNkosi ongaka', kuncenga
uMaNzuza'. 

Kutholakale imihlubulo nemilenze yezimbuzi kufihlwe EMAHLATHINI
kumbe emigedeni. 

Wonke umuntu waphuma ENKANTOLO ebambe ongezansi ebone indoda yesando
ngamehlo.

Ithe lapho isiliveza obala ezindlebeni zikaDingane lelocebo
lokugudluza uMhlangana noMbopha ENDLELENI, uDingane wezwa eshaywa uvalo
olukhulu.

Wehla wathi ngqibithi ETAFULENI. 

UMfundisi =Adams= kwaqanjwa ngaye umuzi owaziwayo WASEADAMS,
oseManzimtoti, base benza-ke belinga ukuthambisa izinhliziyo
zabakwaZulu.

Ibutho eliyintanga yeNkosi lifake umnyakanya wesakabuli, kube
yilelo libe nento eliyenzileyo elehluke ngayo, noma okulenga ESIPHUNDU,
noma umqhele nje wombhijo wotshani obuthile. 

Kwafika umqondo wokuthi kuhle ayodlula EKHAYA, wawususa lomqondo
ngokuthi funa kubulawe wonke umuzi kayise nxashana eficwe esekhaya. 

Izinhliziyo zabantu sezinamathele kuDingane ezethemba ukuthi izwe
uzo-ke aliphumuze EMPINI. 

Kuthe lapho besikhipha isidumbu sakhe EMANZINI, kwahlaluka ukuthi
okaSenzangakhona wabefinyele umsipha, wambamba ngamandla esemanzini
ajulile, kazathola nathuba lokuphefumula.

UNdlovu lo naye akuyena umuntu wokudabuka EBUTHONGA, wafika
ehamba ngokufuna imithi, ephuma emaHlutshini, wafika lingafi nkonyane,
wejwayela wayesehlala khona esenomuzi. 

Naye kahlalanga sikathi eside KWAZULU, ngoba kwathi esahlezi
izinyanga ezine kuphela uDingane wasusa isidumo esikhulu kwaZulu, okuze
kube namuhla sisashaqisa izwe lonke.

Kwakuxabene ubendle lapha kuye EKHANDA, kukhona nanomqondo
wokuthi amane athathe isikhali, ayozibhokoda kube kanye lezi zinja,
kuphele konke ngazo. 

Basephucile eyethu inkatha ngokugudluza uMhlangana, EMBANGWENI.
Nithini, Zulu?"

Wayedinwa agqunqe nasebusweni uma ecabanga ukuthi phakathi kwabantu
abaziyo abafunda EMANYUVESI, kukhona abehluleka ngokungazenzisi
ukuhlonza ukuthi bayizifundiswa kangakanani. 

Ulibala ukuya EHLATHINI uyofuna imithi, uxebula amagxolo, ukha
amakhambi. 

UMaZwane wathi ngokubona ukuthi uzalelwe yinja endlini, wacela
umkhokheli uMaNzuza ukuba azomncengela uMdlalose ukuba asihoxise isinqumo
sakhe sokumkhipha ENKONZWENI. 

Ukuze angabonakali ukuthi uyeqa, waphuma ENTUBENI engaphethe
zikhali, wahamba waye wafika emfuleni. 


Cishe ukuba sathakaselwa nguwonk' uwonke lesi sinyathelo ngoba vele
EGOLI akwethenjwa muntu. 

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka EMOTWENI, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

Kuthe kusenjalo kwafika izwi livela PHESHEYA kuHulumeni lithi:
"Izwe lelo elithunjwe nguHulumeni walelizwe kumaXhosa malibuyiselwe
kuwona."

Umfundisi =Grout= lona nguye okwaqanjwa ngaye umuzi WASEMVOTI othiwa
kuseGroutville.

Bamupha ukudla, wadla walala kanti useye wabikwa ENDUNENI,
yathuma izinsizwa ezimbili zayombika eNkosini le emzini wayo. 

"Angazi, noma kubuhlungu kangaka ukubona abantu imihla namalanga
becekelwa PHANSI lapha ekhaya nangemikhonto yezizwe." 

Phela iNkosikazi ibusa nje ENGILANDI ibhekelwe amadoda
ahlakaniphileyo kwamanye amazwe.

Lathi liqambe liba SOKHAKHAYINI, base bebuyile ukuyoyigcwalisa
ithange, benzela ukuthi umsebenzi wabo ungaphazanyiswa yinto
ewubuphukuphuku njengokuphelelwa u-petrol bengakafiki lapho beya khona.


Ngakho-ke akulungile ukuba ngiphume EBUSIZIKAZINI, kuziphendulela
uMaZwane. 

Kuzothi-ke lapho inyanga ithathe yonke lemibengo iyixube ndawonye
EMQUBENI, iyifafaze ngemithi ibe isiyosiwa. 

Naso-ke isizathu sokuqala esabangela amaBhunu siwabone esephungwa
ngezithebe KWAZULU, ekhumbuza uDingane izinkonjane ezabikwa nguShaka mhla
efayo.

Wasondela EMZINI wabona ukuthi kuphekwe emnyango, waququbala
buqamamana nomuzi, baze bephula bangena endlini, wasondela, izinja
zamuzwa, zamkhonkotha wabuyela emuva, wafuna isu lokuyothatha
isikhuni esivuthayo lapho bekade bepheke khona. 

Kumnandi abantu behlezi EMAKHAYA izwi lithule. 

Ithe lapho isiliveza OBALA ezindlebeni zikaDingane lelocebo
lokugudluza uMhlangana noMbopha endleleni, uDingane wezwa eshaywa uvalo
olukhulu.

Ukuze asondele ENKOSINI uShaka kwaya ngoba wadunyiswa enye induna
yathi uyifundile imithi yasenyakatho, kunjalo nje usesindise abaningi
ngamakhambi. 

Ekuseni ilanga lingakaphumi, umuntu usezwa umsindo EZIGABENI,
behaya amagama bebhema insangu, bebonga amakhosi. 

Ngaso leso sikhathi amabutho amasha ayengekho eye kohlasela le
KWASOSHANGANE, abanye sebefike bazikhonzela kwezinye izizwe bathi:
Sikhathele uShaka esibulalisa ngezinye izizwe! 

Namatshe ayeqaqele EQELENI phakathi kwezinyosi nezingwenya
ayezihlalele njena ngaphezulu. 

Ukuba uMaqhuzu wayenazo ezinye izindlela zokuziphilisa, neziletha
imali ngamawala njengomsebenzi wokudayisa utshwala, wayezothatha zona,
abuyeke utshwala ngoba babusondeza abantu abaningi eduze kwakhe, into
eyayingenza ukuthi nesitha esiqonde ukwenza umonakalo, singene kalula
EKHAYA. 

Nxa sebegezile babuyele ekhaya, kufafazwe enye intelezi emnyango
welawu leNkosi, ingene khona, alandele uJeqe, afike endlale, ilale
ELAWINI ngalobo busuku emva kokuba ikade ilala endlini yamakhosi
namadlozi. 

Kuthe lapha kuthi hwaqa, wabanga EMASIMINI, lokhu uwafica
ekhihliza, nemfe isiyikhiphile iminyani, lokhu ingakavuthwa kahle. 


Laba ABASEKWAYENI wathi angathi abakhiphe iminwe, wathi abacule
baphumele phandle bagcwale igceke. 

Kepha-ke Mntanami, uMaZwane besisahambisana kahle kabi naye
EBUSIZIKAZINI. 

Uthe ukuba angene EGCEKENI, amabutho ehlukana phakathi, azilahla
phansi izikhali zawo, kwaduma ihlombe elikhulu.

Ecaleni laphaya ngasesangweni lamathole sekubaswe omkhulu umlilo
lapho kuzokosiwa inyama le yengwe neyezinkunzi ezimnyama ebibulawa
amabutho ngayizolo. 

Wazelula, waphuma ESIHLAHLENI, wahamba eqonda ezinkomeni
ayezibona, ziklabile, ziyibanga. 

Kwahlaluka futhi ukuthi inomuthi wentando, yikho nje inogazi
ENKOSINI. 

Uthe ebuyela EZIGABENI wafika lesi sithunywa sikaDingane sesihambile,
ethi uzosixoxela lendaba embi nebuhlungu yokuhlinza umuntu wesifazane
ekhulelwe. 

Wasondela emzini wabona ukuthi kuphekwe emnyango, waququbala
buqamamana nomuzi, baze bephula bangena endlini, wasondela, izinja
zamuzwa, zamkhonkotha wabuyela EMUVA, wafuna isu lokuyothatha
isikhuni esivuthayo lapho bekade bepheke khona. 

Emuva kwesikhashana washaya insimbi umfo kaShabalala izingane zonke
eziculayo zabuthana EHHOLO zisaqhubeka nokumpongoloza zicula. 

Amabutho kaMhlangana agxume abheke PHEZULU kuthi makazithathele
kwakaDingane.

Kwathi ashone PHANSI uJeqe, pho, uzothini sekukhulume izulu
eliphezulu. 

Wamane wasola uSteve ukuthi le ndaba kuyobe iyogcina KUDE uma ihamba
kanje. 

Zathi ziyalithatha LAPHEZULU kakhulu. 

Wayengazimisele uSteve ukuxabana noMama wakhe ngalelo langa kodwa
le mibuzo ayembelesele ngayo yayiholela ENGXABANWENI. 

Wasondela emzini wabona ukuthi kuphekwe emnyango, waququbala
buqamamana nomuzi, baze bephula bangena ENDLINI, wasondela, izinja
zamuzwa, zamkhonkotha wabuyela emuva, wafuna isu lokuyothatha
isikhuni esivuthayo lapho bekade bepheke khona. 

Wezwa lawo magama uNgwane qede wazibamba ukhanda, wabheka PHANSI.

NoMkabayi ahlale PHANSI, lapho sekunguye uDingane ophethe
izintambo.

UMnumzane uSir =Benjamin= =D'Urban= nguye abeLungu abaqamba ngaye
idolobha LASETHEKWINI, behlonipha igama lakhe phela.

Balala, kuthe ekuseni uJeqe bamthatha bamyisa ENKOSINI. 

Waliqala futhi iculo umbhidi wathi aliculwe neminwe ISEMILONYENI.


Laba abasekwayeni wathi angathi abakhiphe iminwe, wathi abacule
baphumele PHANDLE bagcwale igceke. 

Kwakuvama ukuba balwe EMAKHAYA bebanga yena. 

Wawungacabanga ukuthi banezinyanga bavalelwa ESITOKISINI ngendlela
abase bezace ngayo. 

Kuthe SEBE kude-buduze nezwe laseNatali, sebevinjelwe uKhahlamba
kuphela, uMnumzane uPieter =Retief= nedlanzana labanye nezinqola zabo,
balandulela iqembu elikhulu, baze batheleka lapha eNatali ngonyaka
ka-1837.

Waphuma ENDLINI njengomuntu oya ngaphandle. 

Kodwa baqulusela phambili kunokuba babuyele EMUVA ekuphathweni
umbuso wamaNgisi.

Uthe EPHANDLE umqondo wokweqa wagunya. 

Mhla kuzokusa kube umkhosi iNkosi iyophuma lapho endlini kuvalwe,
iholwe inyanga iphethe ukhamba lwentelezi, iyifafaze intelezi baye
bafike emfuleni, uJeqe elandela iNkosi ephethe eminye imithi okuzofikwa
EMFULENI phakathi kobusuku yelapha. 

Usede ethi ENHLIZIYWENI baqinisile abathi ngayesuswa uShaka phansi
komthunzi welanga. 

Lokhu iNkosi bayigwaze ntambama, wayithabatha esizwa abesifazane,
wayifaka ENDLINI nezinye izinceku zayo, wayigoqonga, wayembathisa
ngengubo yayo. 

Uthe ukuba angene egcekeni, amabutho ehlukana PHAKATHI, azilahla
phansi izikhali zawo, kwaduma ihlombe elikhulu.

Ngithi wonke umuntu olapha ehholo akame ngezinyawo afake iminwe
emibili EMLONYENI. 

"Ungethuki, Dingane," izwe lakhe uMkabayi lalipholile, lihlaba
EMONGWENI.

Inceku enkulu ibasa umlilo omkhulu, ibekwe ELANGABINI ishe ize
iphele eduze nomnyango waleyondlu lapho laba abathathu bebona khona.


Phela uma ikhona, babethi omakade ebona babasingi, uzibona
ngokubungela kwazo OTHINI; zingqengqe ngalo uma ulushutheka esidlekeni
sazo njengomkhuba ezisuke ziwejwayele. 

Nxa sebegezile babuyele EKHAYA, kufafazwe enye intelezi emnyango
welawu leNkosi, ingene khona, alandele uJeqe, afike endlale, ilale
elawini ngalobo busuku emva kokuba ikade ilala endlini yamakhosi
namadlozi. 

Ngaso leso sikhathi iNkosi ibize uNozitshela noJeqe baye koqula
elikhulu icala ngaphakathi ESIGODLWENI. 

Bahlala endlini, noma beyogeza bayabuya bangene ENDLINI. 

"Jeqe, thatha lomfazi ubheke umkhonto omfishanyana, umqaqe isisu
kesibone ukuthi ingane ihlala kanjani ESISWINI ingakazalwa." 

Kodwa baqulusela PHAMBILI kunokuba babuyele emuva ekuphathweni
umbuso wamaNgisi.

Esiteshini samaphoyisa EMNISINSINI wayengumthombo wosizo. 

Ngangena umlomo womgodi wafika OKHALWENI kimi. 

Nabala basifihla isidumbu sakhe EMHLANGENI-ulele khona
okaSenzangakhona."

NoMdlunkulu kulezo zinsuku awuvunyelwe ukuhlala nokudlela EGCEKENI.


Ukuze kuphele uchuku nengozi engasivele, kusweleke niye EMFULENI
nezinceku zami kuphela, zisale ezenu ekhaya.

"Uminze EMFULENI - wafela khona lapho."

Usehlezi ebheke ithuba lokuba aye EZIGABENI abe yilokhu ebuza
iThonga ngalentombi. 

Ongaliphethe lolo qwenjana wayeyogcina esangweni, akukhathalekile
ukuthi waziwa kangakanani nokuthi wejwayele kangakanani ukuzophuza
KWAMAQHUZU. 

Kuthe lapho isidumbu besikhiphela PHANDLE waquleka oweNkosi,"
esho ebheka uDingane.

Bakhala ngezingane zabo eziphelela EZIMPINI. 

Abantu sebethule bethe du, uDingane noMkabayi bebheke PHANSI engekho
obheke omunye.

Kudekude nawe ENZANSI emfuleni.

Ukuze kuphele uchuku nengozi engasivele, kusweleke niye emfuleni
nezinceku zami kuphela, zisale ezenu EKHAYA.

Liyaphuma ilanga amabutho aseya EMFULENI aseyogeza, sekugcwele
abafana namantombazana abalethele amabutho ukudla. 

Wena woza EMSHADWENI kwanombolo 2831. 

ENZANSI laphaya osebeni lomfula babesabonakala ofeleba bezingwenya
bethe bukululu bekhamise imilomo yaba yizinkebenkebe. 

Emuva kwalokho wathi abaphume babuyele emakilasini abo bonke
ababengekho EKWAYENI. 

Sivelelwe ishwa elibi EZWENI namuhla.

NAKUSIZA kwaba yiso sona lesi. 

Ngithe onqobile ohluliwe kosweleka azi kahle ukuthi wahluliwe,
angaphindi asuse uchuku EZWENI.

Onke amanya amabi akhishwa ENKOSINI esulelwa kuJeqe. 

Kwaba SOBALA ukuthi zasezitsheliwe konke lokho.


Uthe ukuba angene egcekeni, amabutho ehlukana phakathi, azilahla
PHANSI izikhali zawo, kwaduma ihlombe elikhulu.

Ofihlayo wayengasho nje ukuthi ungqubuzeke ODONGENI, noma kambe
athi uvule isivalo budedengu saye samsakaza, kodwa kwakucace njengezinqe
zeselesele ukuthi yizisihle zesibhakela leziya. 

Kudekude nawe enzansi EMFULENI. 

Bala kwaba wukuqeda inkomishi yetiye ababemenzele yona ukwehlisa
izintuli zendlela, wabe esebamba ebheke EMNSINSINI emaphoyiseni. 

Kwathi ukuba sisuke isidumo leso uMfundisi =Owen= wabopha
okungokwakhe wabamba indlela eqonde eThekwini, lapho wafika khona
wadlulela PHESHEYA eNgilande.

Wathi abaculi bonke abakhamise bafake iminwe emibili EMLONYENI. 

Wedlula kwabamaphephandaba, wabanika yonke imininingwane ngoyise,
enzela ukuba izihlobo ezikude nabangane bezwe ngesifo esivele,
wayesedlulela ekhaya. 

Wathulisa wabuka, wambona emi ethe ne ngomhlane OTHANGWENI. 

Phela kwase kubusa iNkosikazi elungileyo PHESHEYA ngalesikathi,
igama layo linguNkosikazi =Victoria=.

Kuthe sebe KUDE-buduze nezwe laseNatali, sebevinjelwe uKhahlamba
kuphela, uMnumzane uPieter =Retief= nedlanzana labanye nezinqola zabo,
balandulela iqembu elikhulu, baze batheleka lapha eNatali ngonyaka
ka-1837.

"Kuthe kunjalo wavuka ESIHLWATHINI oweNkosi, wavuka ekhala
izinyembezi, wathi mabamfihle khona lapho okayise.

Kwaba yimithonselana nje engemingaki eyathi ukuhambahamba emgxaleni
wami, yabuye yazibuyelela EMUVA yayosithela. 

Uhlalile impela ngoba usuke lapha seliya kozilahla KUNINA. 

Kwathi emva kweviki, bayovela ENKANTOLO oMaqhuzu, ngenhloso
yokubingelela iMantshi. 

Komkhulu, emzini wenkosi yesigodi, wabe aziwa njengendoda okuyoba
lukhuni ukuluphetha udaba uma ingekho ESIGCAWINI. 

Uthe engena nje uDingane kwaba SOBALA ukuthi kabafunani
nokubhekana noMhlangana.

Liqonde KUMSHUSHISI. 

Wageza enzela ukuba abe nendlela emhlophe njengoba nakhu esuka
ESIDUNJINI. 

Kwathi ngonyaka ka-1883 kwafika izwi livela PHESHEYA elithi zonke
izigqila azikhululwe abaninizo ziyekwe zifane nabantu bonke.

USika-ke yena njengomnikazi wesithuthi, owakhe umsebenzi kwakuzoba
wukuyinyatela ayinyathelisise, ingayi ngasesiteshini EMTHWALUME, ngoba
leyo ndlela idlula emaphoyiseni aseMnsinsini, kodwa ayikhwabule ibheke
ngaseMzumbe Home. 

Phela ngalesisikathi base bebaningana aBelungu KWAZULU, ngoba
ngonyaka ka-1835 kwafika abafundisi abaziwayo kwaZulu, bezoshumayela
iVangeli.

Wawungafunga ukuthi ubekhona kuntshontshwa izimbuzi zomnumzane
mumbe, ngoba kwakhuthi lapho amaphoyisa ecela ukuba awacebise ukuthi
ngase kube lowo monakalo wenziwe ngubani, amane ashaye EMHLOLENI, bala
ngqi, abanjwe amasela.

Sasiphezu komfula uMngeni kwelakithi KWASWAYIMANA, nezinja zami
oBahlangene benoBathini ezazingasali uma siyosinga izinyosi. 

Uselwa lwalukhethelwa abalo njalo okuye kuthi nxa iNkosi
isizokweshwama baye kolukha EDUZE NOLWANDLE. 

KOMKHULU, emzini wenkosi yesigodi, wabe aziwa njengendoda okuyoba
lukhuni ukuluphetha udaba uma ingekho esigcawini. 

EKUSENI uNozitshela usehlezi emnyango ukuba emukele okuphumayo
angenise okudingekayo. 

Wena woza emshadweni KWANOMBOLO 2831. 

Owokuqala umqondo wakhe ukuba afe neNkosi yakhe njengoba NASEMPINI
wayelungele ukufa. 

Namhla esewela uSuthu yahlamba eduze kwesikebhe yaye yaphumela
NGAPHESHEYA. 

Ngiyabona. Athule isikhashana uMaqhuzu, uthule nje uyazinxaphela
NGENGAPHAKATHI, uzwa kahle ukuthi ubhede wabhedisisa. 

Yathi lendaba ukuba iphumele NGAPHANDLE kubantu kwaya ngokwanda
ukunengeka kukaShaka. 

USika-ke yena njengomnikazi wesithuthi, owakhe umsebenzi kwakuzoba
wukuyinyatela ayinyathelisise, ingayi ngasesiteshini eMthwalume, ngoba
leyo ndlela idlula emaphoyiseni aseMnsinsini, kodwa ayikhwabule ibheke
NGASEMZUMBE =Home=. 

Mayelana nokuthi ungena kanjani NGAPHAKATHI wathi ziningi
izindlela namasu okuvula izicabha namafasitela njengoba labo asuke
ezobabulala uqala ngokubashunqisela udosi lwempisi. 

Waphuma endlini njengomuntu oya NGAPHANDLE. 

Wonke umuntu waphuma enkantolo ebambe ONGEZANSI ebone indoda yesando
ngamehlo.

Namatshe ayeqaqele eqeleni phakathi kwezinyosi nezingwenya
ayezihlalele njena NGAPHEZULU. 

USika-ke yena njengomnikazi wesithuthi, owakhe umsebenzi kwakuzoba
wukuyinyatela ayinyathelisise, ingayi NGASESITESHINI eMthwalume, ngoba
leyo ndlela idlula emaphoyiseni aseMnsinsini, kodwa ayikhwabule ibheke
ngaseMzumbe =Home=. 

Ngaso leso sikhathi iNkosi ibize uNozitshela noJeqe baye koqula
elikhulu icala NGAPHAKATHI esigodlweni. 

Weqela NGAPHESHEYA wasiphula isiqunga, wahlafuna impande yaso
wakhwifa, esusa wona umnyama wesidumbu. 

Esabasebenza ngemvubu abafana `umbhidi' kwangena othisha,
abanumzane uNgubane noNgobeni bevela lapho babehlala khona lapho babekade
besayokudla UKUDLA kwasemini. 

Kwakuyizinkumbi abantu BASEMABHELENI, kuyilowo nalowo efuna
ukuzizwela ukuthi lizohamba kanjani. 


Uma kuvuma wayezozabalaza aqhubeke njalo aye ayogasela izifundo
ZASENYUVESI. 

Umfo WASEBUTHONGA ukhuluma nje uJeqe ulapha eduze neNkosi
ulalele. 

Esabasebenza ngemvubu abafana `umbhidi' kwangena othisha,
abanumzane uNgubane noNgobeni bevela lapho babehlala khona lapho babekade
besayokudla ukudla KWASEMINI. 

Ukuze asondele eNkosini uShaka kwaya ngoba wadunyiswa enye induna
yathi uyifundile imithi YASENYAKATHO, kunjalo nje usesindise abaningi
ngamakhambi. 

USika-ke yena njengomnikazi wesithuthi, owakhe umsebenzi kwakuzoba
wukuyinyatela ayinyathelisise, ingayi ngasesiteshini eMthwalume, ngoba
leyo ndlela idlula emaphoyiseni ASEMNSINSINI, kodwa ayikhwabule ibheke
ngaseMzumbe Home. 

Phakathi kwalaba kwakukhona umfo WASEBUTHONGA owayeseyisikhonzi
kuShaka ngoba waxoshwa kubo kuthiwa uyathakatha. 

Lomfo WASEBUTONGA uxoxa ezakubo lapha aphuma khona. 

Uma-ke umuntu kuthiwa uyobingelela iMantshi kusuke kuqondwe ukuthi
uzovela nje phambi kweNkatholo, ibikelwe iMantshi ukuthi lo ngusibanibani
WAKWABANI, owethweswe icala elithile, alenza ngosuku oluthile. 

Balala, kuthe EKUSENI uJeqe bamthatha bamyisa eNkosini. 

EKUSENI ilanga lingakaphumi, umuntu usezwa umsindo ezigabeni,
behaya amagama bebhema insangu, bebonga amakhosi. 

Uthe engena nje uDingane kwaba sobala ukuthi kabafunani
nokubhekana NOMHLANGANA.

Uthe lapho eseseduze NEZINKOMO ilanga selibantubahle, wababona
abafana sebeziqoqa, nemizi eseyibona eduze namasimu wahlala phansi
waphumula. 

Waliqala futhi iculo umbhidi wathi aliculwe NEMINWE isemilonyeni.


Wathi ukubulala ngesando wayekuthanda ngoba kungujuqu kanti futhi
KUNESINONO. 

Kuthe la kumpondozankomo, engazange ehlangana NAMUNTU, wangena
esihlahleni wahlala. 

UJeqe athi: "Nami ngiyabona ukuthi iNkosi le INOMHAWU sengathi
ingabusa lonke izwe kungabiko enye iNkosi." 

Ake ngiyobonana NOMATHE. 

Yasondela, yayisikhuluma NABANTU ezwini lakhe.

UNdlovu lo naye akuyena umuntu wokudabuka ebuThonga, wafika
ehamba ngokufuna imithi, ephuma emaHlutshini, wafika lingafi nkonyane,
wejwayela wayesehlala khona ESENOMUZI. 

Kwahlaluka futhi ukuthi inomuthi wentando, yikho nje INOGAZI
eNkosini. 

Ithi nxa iziqhayisa `Mina ngothanda insizwa okuyothi noma impofu,
INGENANKOMO ibe ithandwa yimi ngenhliziyo yami nayo ingithanda. 

Anikwe amakhubalo aqinile abe yisibonda esiqinile seNkosi, kuzawulwe
ocabangweni lwakhe uJeqe, kungeniswe imbuzi emnyama ayibambe, athi nxa
eseyibambile ibhotshozwe malungana NENHLIZIYO kuthathwe igazi layo,
lithakwe namafutha engwe, nebhubesi, nenhlwathi, iNkosi incinde, uJeqe
akhothe udengezi. 

Abantu nezinduna sezide zixoxa NODINGANE. 

Kepha-ke Mntanami, UMAZWANE besisahambisana kahle kabi naye
ebusizikazini. 

Angiboni ukuthi ihlangene ngani NOMNU. =Cole= le nto engiyishoyo. 

Wawungacabanga ukuthi BANEZINYANGA bavalelwa esitokisini ngendlela
abase bezace ngayo. 

Anginalo isoka, ngokunjalo futhi anginaye UMKHWENYANA. 

Anginalo ISOKA, ngokunjalo futhi anginaye umkhwenyana. 

Loku kuhleka kwakhe kwamdida uMaqhuzu, akangaba NALWAZI noma uhleka
nje umbona ubuphukuphuku yini noma kuyisima kanjani. 

Mina ngithi uwe ongevela NESU ngoba usondele kakhulu kuye kunabo
bonke abantu. 

Manje-ke zase zimatasatasa zigonxana NOJU. 

Nhlanhla leyo ukuthi uThulani wayebashiye NEMALI. 

Ya! Washo ngabona. Yingako nje uzwana kangaka NOMNU. =Cole=? 

Ngaphezu kokudideka kwakukhona novalo lokuthi loku kuhamba
isikhathi eside kangaka, kwakuzomxabanisa NOYISE, uSiphepho, uPamella.

Uthe lapho eseseduze nezinkomo ilanga selibantubahle, wababona
abafana sebeziqoqa, nemizi eseyibona eduze NAMASIMU wahlala phansi
waphumula. 

UJeqe laphaya enhla NESIBAYA usevunule naye, usebase umlilo wabeka
imbiza lapho iNkosi izopheka khona uselwa. 

Ngisho naphakathi NESONTO uMaZwane wehla enyuka nemisebenzi yeSonto
nje kuphela. 

Ekuxoxeni basheshe bezwana NOJEQE, bejwayelana, nenja kaJeqe
yejwayela idla amasi. 

Asiboni NAKUPHENDUKA kwanhliziyo yakhe nokuziphatha kwakhe. 

Kwasalapha ngabe ngifika NEHWANQA noma nentshebe noma nempandla.


Wasondela emzini wabona ukuthi kuphekwe emnyango, waququbala
buqamamana NOMUZI, baze bephula bangena endlini, wasondela, izinja
zamuzwa, zamkhonkotha wabuyela emuva, wafuna isu lokuyothatha
isikhuni esivuthayo lapho bekade bepheke khona. 

Ayi-ke wahlala NEZWE lithulile bedla utshwala naye. 

Futhi mina angiboni NALUSIZO lwabo lobu bukhokheli bakhe lapha
ekhaya. 

Inyanga izolwephula iluthele imithi, iluqobe amaqashana
iluhlanganise NENYAMA. 

Nanguya NONONO ebhokisini lofakazi. 

Inyanga isiyiqobe imithi isiyesabeka, NENGWE isihlinziwe yabengwa,
nenyama yezinkunzi ezimnyama isibengiwe. 

NAMATSHE ayeqaqele eqeleni phakathi kwezinyosi nezingwenya
ayezihlalele njena ngaphezulu. 

NOSOLOMON Mpungose useduze kwebhokisi lofakazi ngenqola
yabakhubazekile. 

NAMABUTHO ayesezikhalela ethi: Size siqhakaze izimvu singaganiwe,
singabazi ubumnandi bokuhlala emakhaya, kube yilokhu sihamba
ezintabeni, silale endle, sifa yindlala! 

NOMDLUNKULU kulezo zinsuku awuvunyelwe ukuhlala nokudlela egcekeni.


UDingane amnyonkoloze NGAMEHLO uMhlangana.

OSiphiwosakhe benoSibongiseni besazitika NGOJU nezinja zisazitika
ngamakhafilithi amanye ayemfimfithwa aphinyiswe yibo abanikazi bazo
izinja laba, ngaphumelela ukushutheka umgxala ungene ntshi phakathi
kwamatshe lawo. 

Wonke umuntu waphuma enkantolo ebambe ongezansi ebone indoda yesando
NGAMEHLO.

Sekukhona izinkunzi ezimbili ezimnyama ezicijileyo, ezihlabayo,
ezingazange ziyizeke insikazi, ezanela ukwephusa zakhethwa eziyobanjwa
amabutho NGEZANDLA bazidonye ngesibhakele zize zife. 

Lapho sebebuyile ekugezeni badla, NGESIKHATHI zibuya inhlazane,
baqale manje ukuvunulela umkhosi. 

Zafika zakhuluma nabakhona uJeqe engazi ukuthi kukhulunywa
NGANI.

Kuthe lapho besikhipha isidumbu sakhe emanzini, kwahlaluka ukuthi
okaSenzangakhona wabefinyele umsipha, wambamba NGAMANDLA esemanzini
ajulile, kazathola nathuba lokuphefumula.

Wedlula kwabamaphephandaba, wabanika yonke imininingwane NGOYISE,
enzela ukuba izihlobo ezikude nabangane bezwe ngesifo esivele,
wayesedlulela ekhaya. 

Asukume eme NGEZINYAWO lapho uDingane esethukuthele esebila,
isifuba sakhe sesigubhazela nje.

Wathulisa wabuka, wambona emi ethe ne NGOMHLANE othangweni. 

Kwase kuzobakhona nesiqiniseko sokuthi umuntu uzoziphuzela
NGENKULULEKO, angathi ephethe ingilazi yotshwala ngapha, ebe ejeqeza,
elindele ukudonsa ivolovolo ngokuphazima kweso. 

Isimnyama manje iNkosi ihlikihlwa, inindwa NGEMITHI, ayisabonakali
isimo sayo. 

Ecaleni laphaya ngasesangweni lamathole sekubaswe omkhulu umlilo
lapho kuzokosiwa inyama le yengwe neyezinkunzi ezimnyama ebibulawa
amabutho NGAYIZOLO. 

Ngithi wonke umuntu olapha ehholo akame NGEZINYAWO afake iminwe
emibili emlonyeni. 

"Ngithi kuMhlangana, kusasa kuzoqedwa lombango phakathi kwenu
NGENKATHA.

Kuqhamuke iphoyisa ebelimlandile, NGEJUBANE, selihefuzela. 

Naso-ke isizathu sokuqala esabangela amaBhunu siwabone esephungwa
NGEZITHEBE kwaZulu, ekhumbuza uDingane izinkonjane ezabikwa nguShaka
mhla efayo.

Lapho abantu beme NGEZINYAWO bonke.

Ukuba uMaqhuzu wayenazo ezinye izindlela zokuziphilisa, neziletha
imali NGAMAWALA njengomsebenzi wokudayisa utshwala, wayezothatha zona,
abuyeke utshwala ngoba babusondeza abantu abaningi eduze kwakhe, into
eyayingenza ukuthi nesitha esiqonde ukwenza umonakalo, singene kalula
ekhaya. 

Kuzothi-ke lapho inyanga ithathe yonke lemibengo iyixube ndawonye
emqubeni, iyifafaze NGEMITHI ibe isiyosiwa. 

Kwake kwakhulunywa eside isikhathi lesi NGONSIMBI, kukhona umbono
wokuthi noma ubengasala yena ngeke konakala lutho. 

Esabasebenza NGEMVUBU abafana `umbhidi' kwangena othisha,
abanumzane uNgubane noNgobeni bevela lapho babehlala khona lapho babekade
besayokudla ukudla kwasemini. 

Sekukhona izinkunzi ezimbili ezimnyama ezicijileyo, ezihlabayo,
ezingazange ziyizeke insikazi, ezanela ukwephusa zakhethwa eziyobanjwa
amabutho ngezandla bazidonye NGESIBHAKELE zize zife. 

Kwakungesizo izimotshwana nje, kwakuyizinqola impela ezikhombisa
ukuthi NANGAMHLA zithengwa kwacashunwa insavunsavu yamarandi, kwaphinda
kwasala enye insavunsavu. 

Ukuze asondele eNkosini uShaka kwaya ngoba wadunyiswa enye induna
yathi uyifundile imithi yasenyakatho, kunjalo nje usesindise abaningi
NGAMAKHAMBI. 

"Ngoba nike naxoxa naye uButhelezi, kuhle uphindele umncenge uthi
uDingane uyokuhlanza bonke ubumnyama bensila kaShaka akwakhele umuzi
omkhulu emva kokuba usugezwe NGENTELEZI, futhi mhla efayo uShaka
uyokulondoloza ungambelwa naye." 

Uthe esuka lapho uMkabayi wayembiza NGEGAMA.

"Awu, wena kaBaba," kububula uDingane, ezesula NGESANDLA ibunzi
lakhe elase lijulukile limanzi.

Wathi ukubulala NGESANDO wayekuthanda ngoba kungujuqu kanti futhi
kunesinono. 

Ekuseni lapho ilanga liphuma ilichinsa ngomhlanga, obhotshozelwe
imbobo ebheke empumalanga, lapho lishona ilichinse NGEMBOBO ebheke
entshonalanga. 

Wabe eseyicabangisisa wadepha indaba yokuziqhuba izifundo zakhe
NGEMBAWULA, okungenani abekeke ebangeni leshumi. 

OSiphiwosakhe benoSibongiseni besazitika ngoju nezinja zisazitika
ngamakhafilithi amanye ayemfimfithwa aphinyiswe yibo abanikazi bazo
izinja laba, ngaphumelela ukushutheka umgxala ungene ntshi phakathi
kwamatshe lawo. 

Ngenxa yokwazi ukuthi kuhlwa NGOMNYAMA njengoba inyanga yayifile,
ngangena mina emgodini owawusumbiwe abafana bami bewuqalelwe amachalaha
ami. 

Beme NGEZINYAWO kusuke esikhulu isidumo.

Lumphinde futhi uvalo uMhlangana, ngoba phela wayesezwile NGOZUNGU
ukuthi lezo zinduna zikaMkabayi, oNdongeni noSphepho noZidumo yibo akade
belapho khona ngalobo busuku.

Cishu sakhohlwa ukulanda ukuthi laphaya oPhongolo lapha uJeqe
wayegula khona, kukhona inja yakuwo lowo muzi eyamejwayela, kuthi
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe), ihambe naye,
adle nokuncane ayishiyele, yaze yamejwayela, kwathi mhla ehambayo
yamlandela NGOMKHONDO yaze yamfica, yaba seyiba yinja yakhe njalo.


Kwakuzibonakalela nje ukuthi lapho besuka khona indlala abayazi
bayizwa NGENDABA. 

Wayelivuma elokuthi bangcono kunaye ngoba banezitifiketi ezingcono
kunaloko ayebambelele kukona, kodwa-ke yize kunjalo, umuntu akahlali
ephethe isitifiketi NGESANDLA. 

Libhince umutsha walo nje okhawula phakathi kwamathanga ulingana
ndawo zonke ngemva NANGAPHAMBILI. 

Nababusi bawo abakhulu ababebusa NGESIKATHI amaNgisi engakanqobi
izwe, babe nalowomqondo: umuntu omnyama yisichaka somhlophe, futhi basho
baqinise ukuthi noma umuntu umphethe kabi, noma umenzani, kakusono leso,
ngoba uyinto yomhlophe phela.

Yawakhipha seyiyophuma NGOMNYANMGO amagama okugcina into yakwabo. 

Wakhohlwa ukuba uzotshela bani ukuthi ubone lomuntu nokuthi
umehlule NGAMANDLA. 

Komunye umhlangano wabo baveza icebo lokuba bathume umuntu
njengesikhonzi ayothola uJeqe ukuba naye abe ngakubona, abadlisele
uShaka NGOBUTHI ekudleni kwakhe. 

"Ngakho-ke NGOMUSO kusasa," kuqhuba uMkabayi "nizothi lapho nibuya
kogeza emfuleni njengemihla yonke, bese ngimeme izwe ukuze ngimkhethe
ozolibusa, phambi kwalo, libona lonke.

UNgubane naye wayishutheka iminwe NJENGABO abafundi. 

Yabe inenhliziyo elukhuni NJENGETSHE; ingesabi lutho' umzimba wayo
umuhle ubunjwe kahle kakhulu, uthandeka; amehlo ayo lawa ekhanya
inhlansi, elokoza umlilo - lapho esethukuthele ayeba bomvu sengathi
agcwele igazi.

Lensizwa yaphindela NJENGESIKHONZI koMkhulu. 

Kuthe lapha kuthi hwaqa, wabanga emasimini, lokhu uwafica
ekhihliza, NEMFE isiyikhiphile iminyani, lokhu ingakavuthwa kahle. 

Namabutho ayesezikhalela ethi: Size siqhakaze IZIMVU singaganiwe,
singabazi ubumnandi bokuhlala emakhaya, kube yilokhu sihamba
ezintabeni, silale endle, sifa yindlala! 

Nawe uma umlalela uyokusiza ukuba uphenduke ukhethe INKOSI. 

Athule kancane uZwangedwa egwinya AMATHE.

Naso-ke isizathu sokuqala esabangela AMABHUNU siwabone esephungwa
ngezithebe kwaZulu, ekhumbuza uDingane izinkonjane ezabikwa nguShaka
mhla efayo.

Komunye umhlangano wabo baveza icebo lokuba bathume UMUNTU
njengesikhonzi ayothola uJeqe ukuba naye abe ngakubona, abadlisele
uShaka ngobuthi ekudleni kwakhe. 

Wayebuza nje wayedidekile oKaMemela ukuthi umuntu oye koshaya
UCINGO, khona lapha esitolo kwaMlamula, usengaze alibale kangaka. 

"Khuluma, Ndongeni, ungade ugwinya AMATHE sengathi kawazi ukuthi
uthini."

Wayengawazi amandla kaNobuhle uMaqhuzu, ngaleso sizathu wamfundisa
AMASU nezindlela zokusetshenziswa kwesibhamu, enzela ukuthi uma
imqhamukela kabi eyabafo, akwazi ukwelekelela uNobuhle. 

Ngizokutshena ukuthi UMHLANGANA sengimbonele elakhe icebo, kodwa
kusweleke siqaphe ngoba unabalandeli abaningi okungaswelekile babone
ukuthi siqondeni.

Weqa UKHALO, wagijima, wagijima engaqondi nalapho eya khona. 

Ukhula luzalela IZINYONI emasimini ami ngikhuluma nje. 

Kusobala ukuthi uShaka uzoqeda ABANTU ngezikhali zempi. 

Ngaso leso sikhathi amabutho amasha ayengekho eye kohlasela le
kwaSoshangane, abanye sebefike bazikhonzela kwezinye izizwe bathi:
Sikhathele USHAKA esibulalisa ngezinye izizwe! 

Samgwaza sobabili USHAKA.

Uselwa lokunyathela INKOSI lwalungathunywa bonke abantu. 

Waqonda ukuthi imizi iseduze, angabona amasimu uyokweba UKUDLA.


Lingena nje sebeke bahlangana abazali bezigebengu, bavumelana
ngokuthi kungeze kwaba yinto enhle uma bethatha UMMELI ngoba loko
kuyobonakala sengathi kuyindlela abavuna ngayo izingane zabo, nabazama
ngayo ukuba izingane zabo zingasitholi isijezo esifanele isenzo sazo.


UNgubane naye wayishutheka IMINWE njengabo abafundi. 

Ukuze angabonakali ukuthi uyeqa, waphuma entubeni engaphethe
ZIKHALI, wahamba waye wafika emfuleni. 

UMaZwane wathi ngokubona ukuthi uzalelwe yinja endlini, wacela
umkhokheli uMaNzuza ukuba azomncengela UMDLALOSE ukuba asihoxise isinqumo
sakhe sokumkhipha enkonzweni. 

Naye kuyamkhanyela ukuthi IZWE uliphethe kabi, kodwa wethembekile
eNkosini yakhe akanakuze ayilimaze. 

Wezwa lawo magama uNgwane qede wazibamba UKHANDA, wabheka phansi.


Ukuba uMaqhuzu wayenazo ezinye izindlela zokuziphilisa, neziletha
imali ngamawala njengomsebenzi wokudayisa UTSHWALA, wayezothatha zona,
abuyeke utshwala ngoba babusondeza abantu abaningi eduze kwakhe, into
eyayingenza ukuthi nesitha esiqonde ukwenza umonakalo, singene kalula
ekhaya. 

Kwakuxabene ubendle lapha kuye ekhanda, kukhona nanomqondo
wokuthi amane athathe ISIKHALI, ayozibhokoda kube kanye lezi zinja,
kuphele konke ngazo. 

Yabe inenhliziyo elukhuni njengetshe; ingesabi LUTHO' umzimba wayo
umuhle ubunjwe kahle kakhulu, uthandeka; amehlo ayo lawa ekhanya
inhlansi, elokoza umlilo - lapho esethukuthele ayeba bomvu sengathi
agcwele igazi.

Kanti ixoxwa nje lendaba uJeqe usengenwe yisifiso esikhulu
sengathi angake ayibone lentombi eseyehlule AMADODA nenhle kangaka.


"O, wena weZulu, sesaba nokukhuluma," kuqhuba uNdongeni, ekhefuzela
UVALO.

Ukuba uMaqhuzu wayenazo ezinye izindlela zokuziphilisa, neziletha
IMALI ngamawala njengomsebenzi wokudayisa utshwala, wayezothatha zona,
abuyeke utshwala ngoba babusondeza abantu abaningi eduze kwakhe, into
eyayingenza ukuthi nesitha esiqonde ukwenza umonakalo, singene kalula
ekhaya. 

Wayenesiphiwo sokuwathaka ezwakale AMAGAMA nxa ekhuluma, umlalele
noma ungaqondile. 

Wathi angaqeda ukubabhaxabula ABAFANA wayeseculisa izindlela zonke
ngayinye. 

Zazikhamise kakhulu zakhipha IZILIMI zihefuzela. 

Esabasebenza ngemvubu ABAFANA `umbhidi' kwangena othisha,
abanumzane uNgubane noNgobeni bevela lapho babehlala khona lapho babekade
besayokudla ukudla kwasemini. 

Lomfo ufika uyabika uthi: "Ngimlinge ngamaqhinga amaningi UJEQE
ngithi asihlangane naye adlise uShaka." 

Akukho sizwe esingahlasela UZULU ezithulele. 

Enzansi laphaya osebeni lomfula babesabonakala ofeleba bezingwenya
bethe bukululu bekhamise IMILOMO yaba yizinkebenkebe. 

Ukuba uMaqhuzu wayenazo ezinye izindlela zokuziphilisa, neziletha
imali ngamawala njengomsebenzi wokudayisa utshwala, wayezothatha zona,
abuyeke UTSHWALA ngoba babusondeza abantu abaningi eduze kwakhe, into
eyayingenza ukuthi nesitha esiqonde ukwenza umonakalo, singene kalula
ekhaya. 

Waliqala futhi ICULO umbhidi wathi aliculwe neminwe isemilonyeni.


Wacosha imvubu yakhe wakhwela wadilika kubafana ababecula IBHESI.

Sasiphezu komfula uMngeni kwelakithi kwaSwayimana, nezinja zami
oBahlangene benoBathini ezazingasali uma siyosinga IZINYOSI. 

Usazobona okukhulu, uzwe okukhulu ungakamlandeli nawe USHAKA.

Phela lapha yilapho zazisithela khona IZINYOSI. 

Kuthe lapho esebusa umfo kaSenzangakhona uDingane emva kokubulala
kwabo uShaka, kwafika IZWI kuye livela kuMkabayi, udadewabo
kaSenzangakhona, lithi ufuna ukuba kebabonane bobabili.

Ekuseni ilanga lingakaphumi, umuntu usezwa umsindo ezigabeni,
behaya amagama bebhema INSANGU, bebonga amakhosi. 

EzikaMaqhuzu zona zafikisa UBUHLUNGU ezinhliziyeweni zabantu ngoba
zazinamanembe egazi likaPamella, naku phela waphumela kuye umphefumulo
kaPamella. 

Laba abasekwayeni wathi angathi abakhiphe iminwe, wathi abacule
baphumele phandle bagcwale IGCEKE. 

Waqonda ukuthi imizi iseduze, angabona AMASIMU uyokweba ukudla.


Akusavunywa ukuba iphuze UTSHWALA ngoba buphekwa abesifazane. 

Emuva kwesikhashana washaya INSIMBI umfo kaShabalala izingane zonke
eziculayo zabuthana ehholo zisaqhubeka nokumpongoloza zicula. 

Kuthe ngelinye ilanga kwabakhona abayeni bezolobola INTOMBI emzini
oseduze nakwaNdlovu. 

Anikwe amakhubalo aqinile abe yisibonda esiqinile seNkosi, kuzawulwe
ocabangweni lwakhe uJeqe, kungeniswe imbuzi emnyama ayibambe, athi nxa
eseyibambile ibhotshozwe malungana nenhliziyo kuthathwe igazi layo,
lithakwe namafutha engwe, nebhubesi, nenhlwathi, iNkosi incinde, uJeqe
akhothe UDENGEZI. 

Loku kuhleka kwakhe kwamdida UMAQHUZU, akangaba nalwazi noma uhleka
nje umbona ubuphukuphuku yini noma kuyisima kanjani. 

Intaka ibekelwe AMAZOLO namuhla. 

Thulisa UDINGANA kuqala.

Yamthola UJEQE, baxoxa. 

"Ngicela elakho isu, wena owabona ILANGA ngingakacatshangwa, wena
owavula lapho kuvalwe khona."

Mayelana nokuthi ungena kanjani ngaphakathi wathi ziningi
izindlela namasu okuvula IZICABHA namafasitela njengoba labo asuke
ezobabulala uqala ngokubashunqisela udosi lwempisi. 

OSiphiwosakhe benoSibongiseni besazitika ngoju nezinja zisazitika
ngamakhafilithi amanye ayemfimfithwa aphinyiswe yibo abanikazi bazo
izinja laba, ngaphumelela ukushutheka UMGXALA ungene ntshi phakathi
kwamatshe lawo. 

Kwase kuzobakhona nesiqiniseko sokuthi umuntu uzoziphuzela
ngenkululeko, angathi ephethe ingilazi yotshwala ngapha, ebe ejeqeza,
elindele ukudonsa ivolovolo ngokuphazima kweso. 

Kuhanjwa kuhobolozwa AMATIYE. 

Lathi liqambe liba sokhakhayini, base bebuyile ukuyoyigcwalisa
ITHANGE, benzela ukuthi umsebenzi wabo ungaphazanyiswa yinto
ewubuphukuphuku njengokuphelelwa u-petrol bengakafiki lapho beya khona.


UMaZwane wathi ngokubona ukuthi uzalelwe yinja endlini, wacela
UMKHOKHELI uMaNzuza ukuba azomncengela uMdlalose ukuba asihoxise isinqumo
sakhe sokumkhipha enkonzweni. 

Ush' ukuthi kufanele ngihambe ngivimbela IZINSIZWA phandle lapha
ngithi ngicela zingeshele khona ngizoziqoma. 

Yehlisa UMOYA. 

Lelozwi lavuma ukuthi njengoba izigqila lezo bezibasiza abaninizo
zibasebenzela yonke imisebenzi lena bazobuyiselwa ukulahlekelwa kwabo
IZIGQILA ngohlamvana lwemali.

Babodwa ababethi uyogwetshwa isigwebo sokudilikelwa yijel kanti
iningi lalithi wayezogwetshwa INTAMBO. 

Izinhliziyo zabantu sezinamathele kuDingane ezethemba ukuthi IZWE
uzo-ke aliphumuze empini. 

UJeqe laphaya enhla nesibaya usevunule naye, usebase umlilo wabeka
imbiza lapho iNkosi izopheka khona USELWA. 

UDingane uyaluzisa IZWE nje lapha eNatali nakwaZulu, nakhona lena
eKoloni kwelamaXhoza, amaBhunu ayengahlali nempela inhlalo emnandi.

Ekuseni ilanga lingakaphumi, umuntu usezwa umsindo ezigabeni,
behaya amagama bebhema insangu, bebonga AMAKHOSI. 

Aqala ukuhlanganisa AMAKHANDA manje, efuna isu angalenza
lokubalekela ubuhlungu obungako.

Ngadumela UMGXALA ngawushutheka embhacwini owawuphakathi
kwezinguzunga ezimbili zamatshe ezazilakanyene. 

Laba abasekwayeni wathi angathi abakhiphe IMINWE, wathi abacule
baphumele phandle bagcwale igceke. 

"Bengingathi wathatha nomuthi esokeni lakho ukuba ubulale INKOSI."


Eseziphendulela ebuzwa nguMshushisi phambi kwezihlwele umfo
kaMpungose wathi ABELUNGU ubabulala ngoba uyabazonda. 

UDingane amnyonkoloze ngamehlo UMHLANGANA.

Lapho yasukuma yaze yagquma into yakwabo, kwazise umkhaba
wawunyomfozeka uma isukuma bese incisheka UMOYA. 

ijaji lizokhipha ISIGWEBO. 

Wathi ukuba afike eNkosini, waba isithunywa senyanga yeNkosi
sokuya koxebula amagxolo angamakhubalo nokuya kokukha AMAKHAMBI. 

Lento yamnenga kabi UJEQE. 

Sonke lesi sikhati efuna UMSEBENZI, umqondo wakhe umtshela ukuthi
bayomcabangela labo abayomqasha, bamnike khathisimbe umsebenzi wokubhala
ehhovisi limbe noma-ke bamfake emsebenzini wokwengamela ophikweni
oluthile. 

Ngifulathele AMATHONGO mina ngilandele umfazi? 

Kuthe lapho ISIDUMBU besikhiphela phandle waquleka oweNkosi,"
esho ebheka uDingane.

Wona amehlo ayeselokoza UMLILO, isifuba lesi sakhe sehla senyuka,
kubonakala ukuthi uZibambile sekuthi makaqhume.

Ukuba uMaqhuzu wayenazo ezinye izindlela zokuziphilisa, neziletha
imali ngamawala njengomsebenzi wokudayisa utshwala, wayezothatha zona,
abuyeke utshwala ngoba babusondeza abantu abaningi eduze kwakhe, into
eyayingenza ukuthi nesitha esiqonde ukwenza UMONAKALO, singene kalula
ekhaya. 

Komkhulu, emzini wenkosi yesigodi, wabe aziwa njengendoda okuyoba
lukhuni ukuluphetha UDABA uma ingekho esigcawini. 

Uthe lapho eseseduze nezinkomo ilanga selibantubahle, wababona
abafana sebeziqoqa, NEMIZI eseyibona eduze namasimu wahlala phansi
waphumula. 

Uthe lapho eseseduze nezinkomo ilanga selibantubahle, wababona
ABAFANA sebeziqoqa, nemizi eseyibona eduze namasimu wahlala phansi
waphumula. 

Inyanga izolwephula iluthele IMITHI, iluqobe amaqashana
iluhlanganise nenyama. 

Waphaphama uJeqe, uthe ephaphama enye yezinceku yayikhwezela
isihlonti soqunga, wacikica AMEHLO, wacabanga. 

Nababusi bawo abakhulu ababebusa ngesikathi amaNgisi engakanqobi
IZWE, babe nalowomqondo: umuntu omnyama yisichaka somhlophe, futhi basho
baqinise ukuthi noma umuntu umphethe kabi, noma umenzani, kakusono leso,
ngoba uyinto yomhlophe phela.

Lumphinde futhi uvalo UMHLANGANA, ngoba phela wayesezwile ngoZungu
ukuthi lezo zinduna zikaMkabayi, oNdongeni noSphepho noZidumo yibo akade
belapho khona ngalobo busuku.

Lokhu INKOSI bayigwaze ntambama, wayithabatha esizwa abesifazane,
wayifaka endlini nezinye izinceku zayo, wayigoqonga, wayembathisa
ngengubo yayo. 

Wayelivuma elokuthi bangcono kunaye ngoba banezitifiketi ezingcono
kunaloko ayebambelele kukona, kodwa-ke yize kunjalo, umuntu akahlali
ephethe ISITIFIKETI ngesandla. 

Yabe inenhliziyo elukhuni njengetshe; ingesabi lutho' umzimba wayo
umuhle ubunjwe kahle kakhulu, uthandeka; amehlo ayo lawa ekhanya
INHLANSI, elokoza umlilo - lapho esethukuthele ayeba bomvu sengathi
agcwele igazi.

Ayi-ke wahlala nezwe lithulile bedla UTSHWALA naye. 

Zisuke zizilungiselela isiqubu sokukhuza IBUYA lapho zisuke zizothi
zingalwa uma zinqotshwa zemuke. 

"Wena uqonde UDINGANE kuphela kukho konke okukhulumayo," kusho
uDingane kuMhlangana.

Ngithe onqobile ohluliwe kosweleka azi kahle ukuthi wahluliwe,
angaphindi asuse UCHUKU ezweni.

"Kuthe kunjalo wavuka esihlwathini oweNkosi, wavuka ekhala
IZINYEMBEZI, wathi mabamfihle khona lapho okayise.

Kuthe lapha kuthi hwaqa, wabanga emasimini, lokhu uwafica
ekhihliza, nemfe isiyikhiphile IMINYANI, lokhu ingakavuthwa kahle. 

Kuthe lapho besikhipha isidumbu sakhe emanzini, kwahlaluka ukuthi
okaSenzangakhona wabefinyele UMSIPHA, wambamba ngamandla esemanzini
ajulile, kazathola nathuba lokuphefumula.

Wathi IZINGANE akazibulali zona ngoba azikahlukumezi muntu wakubo.


Wagcina eyinike UNGUBANE ikwaya wathi akaqhubeke yena nayo. 

Balala, kuthe ekuseni UJEQE bamthatha bamyisa eNkosini. 

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela IZICABHA,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

UJeqe laphaya enhla nesibaya usevunule naye, usebase UMLILO wabeka
imbiza lapho iNkosi izopheka khona uselwa. 

Kwakuzibonakalela nje ukuthi lapho besuka khona INDLALA abayazi
bayizwa ngendaba. 

Ngifulathele amathongo mina ngilandele UMFAZI? 

Lesi simo sabe sesimvula AMEHLO uMaqhuzu, wazibona kahle ukuthi
ukuhlakanipha kwakhe kuphelela obala uma kungenasesekelo
esiyisitifiketi. 

Abanye babemthanda kabi USHAKA ngobuqhawe bakhe. 

Ulibala ukuya ehlathini uyofuna IMITHI, uxebula amagxolo, ukha
amakhambi. 

Thina esike sihambe IZWE nje singakutshela ngabantwanyana
bakwaZulu. 

UMAZWANE ngizoke ngithi ukumyeka-ke aqhubeke nokusonta. 

Bala washesha ukuwamukela loko abe ekufundiswa, into eyakhombisa
UMAQHUZU ukuthi wabe ezimisele kangakanani ukufa lapho efa khona.


"Angazi, noma kubuhlungu kangaka ukubona ABANTU imihla namalanga becekelwa 
phansi lapha ekhaya nangemikhonto yezizwe." Wafula UMMBILA wawetshatha,
wakhohlwa manje ukuthi uzowosangani. 

Futhi basebezwile ngezinhloli zabo ukuthi kukhona izwe lena
eNingizimu eligobhoza UBISI liconsa uju lwezinyosi; kuthiwa lizihlalele
nje, abantu abakhe kulo bayingcosana kakhulu, abamnyama, futhi kabakho
abamhlophe abaningi.

"Bengingathi wathatha NOMUTHI esokeni lakho ukuba ubulale iNkosi."


Kufika nezithunywa zamakhosi acebileyo zizoyeshela, kepha idimde
ihleke USULU nje. 

Ukhulumisa OKWESIWULA, Dingane.

UKHULA luzalela izinyoni emasimini ami ngikhuluma nje. 

Kwathi ukuba sisuke isidumo leso UMFUNDISI =Owen= wabopha
okungokwakhe wabamba indlela eqonde eThekwini, lapho wafika khona
wadlulela phesheya eNgilande.

Kwathi esanda kufika nje UJEQE esigodlweni iNkosi yamsondeza kuyo.

Liyaphuma ILANGA amabutho aseya emfuleni aseyogeza, sekugcwele
abafana namantombazana abalethele amabutho ukudla. 

Luyavuthwa laphaya USELWA, iNkosi iqale yaluhlabela ngoba nxa
lungaphathwanga yiyo abakwaZulu bathi aluvuthwa. 

Kuthe ebusuku efikelwe isihlambi sobuthongo, ngoba buyinkosi, noma
umuntu elinde isidumbu wethuka esengquphazela nje, waphupha UJEQE.


Lapho ABANTU beme ngezinyawo bonke.

Kwandlula izinyanga ezine UJEQE efikile esigodlweni, wabona enye
inceku ingena ngentuba yoMdlunkulu lokhu uhlezi ethunzini lothango
unyezi, wathi: "Hawu, uthi umuntu wesifazana lowa?" 

"Ukuba bewuyimi ubuzokwenzenjani wena:" Kubuza UMAQHUZU. 

Washo ngokunengwa uNobuhle ngoba UNINA wabe embuza into esobala.


Libe-ke selihlehliliswelwa olunye usuku ICALA, kunqunywe nemali
engaba yisibambiso sokukhululwa kwakhe okwaleso sikhashana ibheyili.


Uma-ke umuntu kuthiwa uyobingelela iMantshi kusuke kuqondwe ukuthi
uzovela nje phambi kweNkatholo, ibikelwe IMANTSHI ukuthi lo ngusibanibani
wakwabani, owethweswe icala elithile, alenza ngosuku oluthile. 

IZINDUNA lapho sezijuluke zimanzi zishaya, ziqoqa, eputshuka
ngalapha nangalapha. 

Phela uma ikhona, babethi OMAKADE ebona babasingi, uzibona
ngokubungela kwazo othini; zingqengqe ngalo uma ulushutheka esidlekeni
sazo njengomkhuba ezisuke ziwejwayele. 

UMFUNDISI esizwa kuthiwa uDingane wamvumela ukuba ahlale eduze
naye afundise abantu bakhe, kuthiwa nguMfundisi =Owen= Lowo.

Lapho yasukuma yaze yagquma into yakwabo, kwazise UMKHABA
wawunyomfozeka uma isukuma bese incisheka umoya. 

UMFULA wawungamanyathelo athi akabe ngama-30 kusuka esidlekeni
sezinyosi. 

Kuthe ngelinye ilanga kwabakhona ABAYENI bezolobola intombi emzini
oseduze nakwaNdlovu. 


Kwake kwathi ukwedlula iNgelosi wase ethatha USIPHEPHO ngezwi
elimumethe ulaka. 


Waliqala futhi iculo UMBHIDI wathi aliculwe neminwe isemilonyeni.


Wathi ukulehlisa u`THAKATHI.' 

UNGUBANE naye wayishutheka iminwe njengabo abafundi. 

Nempela laqalwa-ke futhi ICULO liqalwa nguye umfo kaMshengu
ngesihosho sakhe sezwi. 

Asukume eme ngezinyawo lapho UDINGANE, esethukuthele esebila,
isifuba sakhe sesigubhazela nje.

IZINHLIZIYO zagcwala zaphuphuma ukuthukuthela nokuzonda.

Kuthe kusenjalo kwafika IZWI livela phesheya kuHulumeni lithi:
"Izwe lelo elithunjwe nguHulumeni walelizwe kumaXhosa malibuyiselwe
kuwona."

Athule kancane UZWANGEDWA egwinya amathe.

"O, wena weZulu, sesaba nokukhuluma," kuqhuba UNDONGENI, ekhefuzela
uvalo.

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe UMAQHUZU, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 


ABAMELI, owommangalelwa amnikwe nguHulumeni nabemindeni efelweyo,
nabo basezindaweni zabo. 

Waqonda ukuthi IMIZI iseduze, angabona amasimu uyokweba ukudla.


Sekuphume ilanga kwaphuthunywa kwayoshwaywa IZINCINGO kwabizwa
izingane zakhe. Ucingo lwesifo aluphendulwa-ke. 

Ithe lapho isiliveza obala ezindlebeni zikaDingane lelocebo
lokugudluza uMhlangana noMbopha endleleni, UDINGANE wezwa eshaywa uvalo
olukhulu.

ILANGA lase lingamtsha wendoda. 

"UVALO lwabashaya bonke," kuqhubeka uZwangedwa.

Wawungafunga ukuthi ubekhona kuntshontshwa izimbuzi zomnumzane
mumbe, ngoba kwakhuthi lapho AMAPHOYISA ecela ukuba awacebise ukuthi
ngase kube lowo monakalo wenziwe ngubani, amane ashaye emhloleni, bala
ngqi, abanjwe amasela. 

Nxa umuntu ebuka ubona sekumnyama IZINKALO abantu. 

Uthe esuka lapho UMKABAYI wayembiza ngegama.

OSiphiwosakhe benoSibongiseni besazitika ngoju NEZINJA zisazitika
ngamakhafilithi amanye ayemfimfithwa aphinyiswe yibo abanikazi bazo
izinja laba, ngaphumelela ukushutheka umgxala ungene ntshi phakathi
kwamatshe lawo. 

Wayezizwa kahle UMFOKAKHUMALO ukuthi kuyoyonke le misebenzi
ababhekene nayo, nguyena owabe ezokwenza umsebenzi osemqoka kunabo
bonke. 

UMSHUSHISI nehumusha nabo bakwezabo izindawo. 


Zazingashwabene IZINGUBO wawungafunga ukuthi bezihlafunwe yinkomo
qede yaziphimisa. 

UMUNTU uya athi fuqaqa phansi noma yini abeyenza, akukhathalekile
ukuthi beyibaluleke kangakanani, aphuthume lapho kuvele khona isidumo.


Yilapho-ke lapho bamthathelela khona abangane bakhe, bambhebhezela
ukuba angabi yisiphukuphuku sensizwa, bamgxisha ngomoya wokuthi kufanele
UPAMELLA azikhombise zonke izidingo zokuthi uyintombi lapha kuMaqhuzu,
hhayi umngane. 

Phela zenza kanjalo uma sezibona ISITHA siphikelele emaqeni azo
ekhethelo. 

Wezwa lawo magama UNGWANE qede wazibamba Ikhanda,wabheka phansi.


INTAKA ibekelwe amazolo namuhla. 

IZALUKAZI-KE azisenaso lesiya sililo nezinyembezi okungathiwa
kuyababazeka. 

Bathi dedelele lapho bezwa ukuthi akukho sigigaba esibabazekayo
abalandisa ngaso UMAQHUZU. 

Ukukhalipha komqondo wakhe nxa kubuthene AMADODA, kwakumeleka
ngesithunzi esimphumela waso kwabe kuwukuhlonishwa ngisho nayiyo inkosi
mbala. 

Uthi UDINGANE efika esigodlweni sakhe, kwakufika inceku kaMkabayi,
uZungu, ethi.

Uma ngabe loko akuhambisani nawe, akusho ukuthi UMSHADO ngeke
wabakhona. 

Ngisho naphakathi nesonto UMAZWANE wehla enyuka nemisebenzi yeSonto
nje kuphela. 

Wayengawazi amandla kaNobuhle UMAQHUZU, ngaleso sizathu wamfundisa
amasu nezindlela zokusetshenziswa kwesibhamu, enzela ukuthi uma
imqhamukela kabi eyabafo, akwazi ukwelekelela uNobuhle. 

Ngakho-ke akulungile ukuba ngiphume ebusizikazini, kuziphendulela
UMAZWANE. 

Wayengawazi amandla kaNobuhle uMaqhuzu, ngaleso sizathu wamfundisa
amasu nezindlela zokusetshenziswa kwesibhamu, enzela ukuthi uma
imqhamukela kabi eyabafo, akwazi ukwelekelela UNOBUHLE. 

Wamane wasola USTEVE ukuthi le ndaba kuyobe iyogcina kude uma ihamba
kanje. 

Asukume UMSHUSHISI athi: `Nkosi yeNkantolo! Ummangalelwa kula macala
awuchungechunge, uSimon Mpungose useshonile.' 

"Ngoba nike naxoxa naye uButhelezi, kuhle uphindele umncenge uthi
uDingane uyokuhlanza bonke ubumnyama bensila kaShaka akwakhele umuzi
omkhulu emva kokuba usugezwe ngentelezi, futhi mhla efayo USHAKA
uyokulondoloza ungambelwa naye." 

INKANTOLO igcwele iyaphuphuma njengayizolo. 

Sonke lesi sikhathi ibutho elithile sekuphele inyanga liye kozingela
ingwe, abathile baye ogwini lolwandle, bayofuna uselwa INKOSI eyonyathela
ngalo. 

Uma-ke UMUNTU kuthiwa uyobingelela iMantshi kusuke kuqondwe ukuthi
uzovela nje phambi kweNkatholo, ibikelwe iMantshi ukuthi lo ngusibanibani
wakwabani, owethweswe icala elithile, alenza ngosuku oluthile. 

Asukume esemanzi ubuso njalo UDINGANE.

Phela ngalesisikathi base bebaningana ABELUNGU kwaZulu, ngoba
ngonyaka ka-1835 kwafika abafundisi abaziwayo kwaZulu, bezoshumayela
iVangeli.

Washo ngelibi izwi UDINGANE.

Abone UMKABAYI ukuthi uma engayiqedi lendaba zingahle zidumelane
khona lapho izinsizwa zomfowabo uSenzangakhona.

Umuntu uya athi fuqaqa phansi noma yini abeyenza, akukhathalekile
ukuthi beyibaluleke kangakanani, aphuthume lapho kuvele khona ISIDUMO.


Besesukuma UMKABAYI ephonsa elakhe kusenjalo abantu besadabukile,
enzela ukuze bayaqala bayacabanga useliphonsile.

Kumnandi ABANTU behlezi emakhaya izwi lithule. 

"Wena uqonde uDingane kuphela kukho konke okukhulumayo," kusho
UDINGANE kuMhlangana.

Kutholakale IMIHLUBULO nemilenze yezimbuzi kufihlwe emahlathini
kumbe emigedeni. 

Usede ethi enhliziyweni baqinisile abathi ngayesuswa USHAKA phansi
komthunzi welanga. 

Kwake kwakhulunywa eside isikhathi lesi ngoNsimbi, kukhona umbono
wokuthi noma ubengasala yena ngeke konakala LUTHO. 

INkosi ithi: "Akukho LUTHO kulo muntu, mthatheni nimyise emzini
kNdlovu ambhekisise ukwenza kwakhe nokuhamba kwakhe. 

Ambuke ngamehlo omabili UMKABAYI, kodwa kazaphendula
ngaleyonkathi.

INSIZWA ingena khona izazi ukuthi ayibhedelwa, kodwa ithotshiswe
ngabafana abancane, bayishaye badedelane ngayo ize ithambe potololo.

"Uvalo lwabashaya bonke," kuqhubeka UZWANGEDWA.

Babodwa ababethi uyogwetshwa isigwebo sokudilikelwa yijele kanti
ININGI lalithi wayezogwetshwa intambo. 

Ukuphuthuma lokhu kwenziwa ukuba babegcina ukuthi yinhloli,
uthunywe kwaZulu ukuba azohlola kulandele IMPI ngoba ukulanda kwakhe
kokufika kwakhe ezweni labo akubahlabanga umxhwele. 

NoMfundisi ubesakuncoma kakhulu kabi ukukhuthala komkakho, kuqhuba
UMANZUZA. 

ULASIBALUKHULU yisandla sikaKing =Gerog= kulelizwe.

Yathi ukuba ingene esigodlweni sikaDingane, yangena maqede washaywa
uvalo UDINGANE, kwazise ukuthi yabe inesithunzi esesabekayo kakhulu.

Ngenxa yokwazi ukuthi kuhlwa ngomnyama njengoba INYANGA yayifile,
ngangena mina emgodini owawusumbiwe abafana bami bewuqalelwe amachalaha
ami. 

Kwakuthi uma zivikisana nabazala bakhe ekhaya, kuzibonakalele nje
ukuthi yize abanye babo befunda emaNyuvesi, AMANZI ayehlela ngakubo,
ivuthiwe insizwa kaMdletshe le ekhanda. 

Uthe engena nje UDINGANE kwaba sobala ukuthi kabafunani
nokubhekana noMhlangana.

Wachiphichiphiza UMAMZOBE kwaze kwezwa omakhelwane,bala beza
bazomhlalisa. 

Yehluleka IBHESI. 

Mayelana nokuthi ungena kanjani ngaphakathi wathi ziningi
IZINDLELA namasu okuvula izicabha namafasitela njengoba labo asuke
ezobabulala uqala ngokubashunqisela udosi lwempisi. 

Lapho ABANTU bakhohlwe yikho konke.

Wayengazimisele USTEVE ukuxabana noMama wakhe ngalelo langa kodwa
le mibuzo ayembelesele ngayo yayiholela engxabanweni. 

INTAMO yinde, amehlo mahle, ithi nxa ibheka ivunywe amashiya ayo.


Sesehlukana uzwakalise isifiso sokuthi bekungaba yinto enhle uma
ethukuswa UNOBUHLE ngoba ziyanda izinsongo zalaba bafana, zokuthi bafuna
ukuyibulala ingane yami. 

"Dingane, ubizwe yimi, ngoba UMHLANGANA uthi nawe kusweleke ube
khona lapha nxashana siqala lendaba yokuqeda lombango phakathi kwenu."

Uthe ukuba angene egcekeni, AMABUTHO ehlukana phakathi, azilahla
phansi izikhali zawo, kwaduma ihlombe elikhulu.

Nxa UMUNTU ebuka ubona sekumnyama izinkalo abantu. 

ijaji selihleli endaweni yalo nabasizi balo ababili. 

Isithunywa sithi: "Qha, Buthelezi, ABANTU bangephele ngomuntu
oyedwa. 

Kwathi esanda kufika nje uJeqe esigodlweni INKOSI yamsondeza kuyo.


Bonke bathi akubekhona okwenziwayo ukuze INGANE iphephe. 

ABANTU sebethule bethe du, uDingane noMkabayi bebheke phansi engekho
obheke omunye.

Kwaphela ISONTO uJeqe neNkosi nenyanga bevumbeleke kuleyondlu,
ibaphethe inyanga ibagcaba, iphalazisa iNkosi ngezintelezi ezinkulu,
ezimhlophe nezimnyama. 

"Kasekho UMHLANGANA, Ndaba."

ISIVAKASHI sasiyokwamukelwa kuphela uma sihamba nomuntu ophethe
uqwenjana lolo, aphinde futhi anikeze isiqiniseko sokuthi singumuntu onjani.


Wathi ufuna ukuzwa ukuthi UMCULO uyahlangana yini. 

Wezwakala ethanda ukufudumala impela USTEVE. 

"Ngizwile, Zulu. Mana njalo wena kaNdaba." kubonga UDINGANE.

Esabasebenza ngemvubu abafana `umbhidi' kwangena OTHISHA,
abanumzane uNgubane noNgobeni bevela lapho babehlala khona lapho babekade
besayokudla ukudla kwasemini. 

Esabasebenza ngemvubu abafana `UMBHIDI' kwangena othisha,
abanumzane uNgubane noNgobeni bevela lapho babehlala khona lapho babekade
besayokudla ukudla kwasemini. 

Lapho UDINGANE sekuthi makaquleke uvalo, nolaka, kanye nokuzisola.

Wabe uyazikhalela owesifazane; wamqaqa UJEQE. 


Ukuba UMAQHUZU wayenazo ezinye izindlela zokuziphilisa, neziletha
imali ngamawala njengomsebenzi wokudayisa utshwala, wayezothatha zona,
abuyeke utshwala ngoba babusondeza abantu abaningi eduze kwakhe, into
eyayingenza ukuthi nesitha esiqonde ukwenza umonakalo, singene kalula
ekhaya. 

"Usho uMbopha kaSithayi?" kubuza UDINGANE, ethuka naye amehlo akhe
evutha umlilo.


Wasondela emzini wabona ukuthi kuphekwe emnyango, waququbala
buqamamana nomuzi, baze bephula bangena endlini, wasondela, IZINJA
zamuzwa, zamkhonkotha wabuyela emuva, wafuna isu lokuyothatha
isikhuni esivuthayo lapho bekade bepheke khona. 

UNdlovu lo naye akuyena umuntu wokudabuka ebuThonga, wafika
ehamba ngokufuna imithi, ephuma emaHlutshini, wafika lingafi NKONYANE,
wejwayela wayesehlala khona esenomuzi. 

ijaji lizokhipha isigwebo. 

UJEQE laphaya enhla nesibaya usevunule naye, usebase umlilo wabeka
imbiza lapho iNkosi izopheka khona uselwa. 

aME NGEZINYAWO zombili agxume kube sengathi azodumelana.

emva kweviki, bayovela eNkantolo OMAQHUZU, ngenhloso
yokubingelela iMantshi. 

Ukudazisana ngohlobo lwesigwebo okwakucatshangwa ukuthi UMPUNGOSE
wayezosithola kwaqala abantu bephuma nje emnyango wenkantolo. 

NONKULUNKULU uyavuma ukuba luvivinywe ukholo lwethu. 

Lokhu zikwenzela ukuba sithi sifinyelela ojwini lwazo sifice ITSHE
selome inhlama. 

Zazimthatha IZINSIZWA ziya komlahla umfazi kwangaba ndaba zalutho.


UMNUMZANE uSir =Benjamin D'Urban= nguye abeLungu abaqamba ngaye
idolobha laseThekwini, behlonipha igama lakhe phela.

Aphefumule kakhulu lapho USTEVE, abuye aqhubeke, "Asiqale ezinye
izindaba, ayikho lento." 

AMADODA asondela kuye abuza ukuthi uphumaphi, wawatshela ukuthi
uphuma kwaZulu uze kulelizwe uzofuna imithi yokwelapha ngoba wezwa
idumela ngabasuka lapha bethi miningi imithi. 

Yathi ukuhlangana futhi ISIBHIDISWA ngumuntu owayeyazi kahle into
ayenzayo, elazi kahle neculo. 

Akuvamile ukuba UMMANGALELWA abuzwe ukuthi uyalivuma yini noma
uyaliphika icala abekwe lona. 

UMAZWANE ngifuna ehlukane nje nya nalezi zevatho zakhe
zobukhokheli. 

Ukudazisana ngohlobo lwesigwebo okwakucatshangwa ukuthi uMpungose
wayezosithola kwaqala ABANTU bephuma nje emnyango wenkantolo. 

Wabuka USHAKA wahleka, wahamba. 

Ngiyabona. Athule isikhashana UMAQHUZU, uthule nje uyazinxaphela
ngengaphakathi, uzwa kahle ukuthi ubhede wabhedisisa. 

Kwase kuzobakhona nesiqiniseko sokuthi UMUNTU uzoziphuzela
ngenkululeko, angathi ephethe ingilazi yotshwala ngapha, ebe ejeqeza,
elindele ukudonsa ivolovolo ngokuphazima kweso. 

Lumphinde futhi UVALO uMhlangana, ngoba phela wayesezwile ngoZungu
ukuthi lezo zinduna zikaMkabayi, oNdongeni noSphepho noZidumo yibo akade
belapho khona ngalobo busuku.

Besephonsekile eduze kwawo UMKABAYI, evutha ulaka.

"Awu, wena kaBaba," kububula UDINGANE, ezesula ngesandla ibunzi
lakhe elase lijulukile limanzi.

Phela wayesazoveza ububi bakhe bonke UDINGANE; ngalenkathi waye
ngakaqini kangako.

IZWE ladliwa kumaXhoza, kwamiswa iziMantshi, ukuba zilibuse,
selahlukanisiwe.

Emva kwakho nje izolo Ngwane, kufike lapha UMASITHOLE ezosibona.


Wawungafunga ukuthi ubekhona kuntshontshwa izimbuzi zomnumzane
mumbe, ngoba kwakhuthi lapho amaphoyisa ecela ukuba awacebise ukuthi
ngase kube lowo monakalo wenziwe ngubani, amane ashaye emhloleni, bala
ngqi, abanjwe AMASELA.

Izwe ladliwa kumaXhoza, kwamiswa IZIMANTSHI, ukuba zilibuse,
selahlukanisiwe.


Wayelivuma elokuthi bangcono kunaye ngoba banezitifiketi ezingcono
kunaloko ayebambelele kukona, kodwa-ke yize kunjalo, UMUNTU akahlali
ephethe isitifiketi ngesandla. 

Nababusi bawo abakhulu ababebusa ngesikathi AMANGISI engakanqobi
izwe, babe nalowomqondo: umuntu omnyama yisichaka somhlophe, futhi basho
baqinise ukuthi noma umuntu umphethe kabi, nomz umenzani, kakusono leso,
ngoba uyinto yomhlophe phela.

Bakwenza lokho ABAFUNDI. 

Bathe lapho bekhuleka kuMkabayi amehlo abantu ayenamathele kubo
NEZINDLEBE zivulekile, zilinde ukucosha abazokusho.

NOMKABAYI ahlale phansi, lapho sekunguye uDingane ophethe
izintambo.

NOMFUNDISI ubesakuncoma kakhulu kabi ukukhuthala komkakho, kuqhuba
uMaNzuza. 

Kuyashisa elawini LEZINSIZWA. 

Wayengawazi amandla kaNobuhle uMaqhuzu, ngaleso sizathu wamfundisa
amasu nezindlela zokusetshenziswa KWESIBHAMU, enzela ukuthi uma
imqhamukela kabi eyabafo, akwazi ukwelekelela uNobuhle. 

Izinkumbi ZABANTU eziphandle egcekeni zeve kakhulu kwezangayizolo.

Kufanele kuzwakale ezinhlamvini ZAMAGAMA eziphuma emlonyeni wakhe
ukuthi unaso isitifiketi esiseqophelweni eliphezulu. 

Uthi awube yintanga KAMA ongizalayo. 

USika-ke yena njengomnikazi WESITHUTHI, owakhe umsebenzi kwakuzoba
wukuyinyatela ayinyathelisise, ingayi ngasesiteshini eMthwalume, ngoba
leyo ndlela idlula emaphoyiseni aseMnsinsini, kodwa ayikhwabule ibheke
ngaseMzumbe =Home=. 

Komkhulu, emzini wenkosi YESIGODI, wabe aziwa njengendoda okuyoba
lukhuni ukuluphetha udaba uma ingekho esigcawini. 

Eseziphendulela ebuzwa nguMshushisi phambi KWEZIHLWELE umfo
kaMpungose wathi abelungu ubabulala ngoba uyabazonda. 

Kusobala ukuthi uShaka uzoqeda abantu ngezikhali ZEMPI. 

EzikaMaqhuzu zona zafikisa ubuhlungu ezinhliziyeweni ZABANTU ngoba
zazinamanembe egazi likaPamella, naku phela waphumela kuye umphefumulo
kaPamella. 

Ngadumela umgxala ngawushutheka embhacwini owawuphakathi
kwezinguzunga ezimbili ZAMATSHE ezazilakanyene. 

NoMfundisi ubesakuncoma kakhulu kabi ukukhuthala KOMKAKHO, kuqhuba
uMaNzuza. 

Naphezu lokhu kuhlola abafana bami babeqale ngakho ngangikuphindela
ukuzenelisa ukuthi kwakungekho halakasha yini LWENYOKA ezazingenise
emgodini walo zihlala nalo izinyosi lezi. 

OSiphiwosakhe benoSibongiseni besazitika ngoju nezinja zisazitika
ngamakhafilithi amanye ayemfimfithwa aphinyiswe yibo abanikazi bazo
IZINJA laba, ngaphumelela ukushutheka umgxala ungene ntshi phakathi
kwamatshe lawo. 

Izinhliziyo ZABANTU sezinamathele kuDingane ezethemba ukuthi izwe
uzo-ke aliphumuze empini. 

Lingena nje sebeke bahlangana abazali BEZIGEBENGU, bavumelana
ngokuthi kungeze kwaba yinto enhle uma bethatha ummeli ngoba loko
kuyobonakala sengathi kuyindlela abavuna ngayo izingane zabo, nabazama
ngayo ukuba izingane zabo zingasitholi isijezo esifanele isenzo sazo.


Esiteshini samaphoyisa eMnisinsini wayengumthombo WOSIZO. 

UJeqe athi: KUBUHLUNGU ukuba yinsila yeNkosi. 

Nabafana bami base bembe baze bakhathala bengafinyeleli EQENI
eligangileyo lendlovukazi yezinyosi. 

Wayedinwa agqunqe nasebusweni uma ecabanga ukuthi phakathi kwabantu
ABAZIYO abafunda emaNyuvesi, kukhona abehluleka ngokungazenzisi
ukuhlonza ukuthi bayizifundiswa kangakanani. 

Kwandlula izinyanga ezine uJeqe efikile esigodlweni, wabona enye
inceku ingena ngentuba yoMdlunkulu lokhu uhlezi ethunzini lothango
UNYEZI, wathi: "Hawu, uthi umuntu wesifazana lowa?" 

Ungathi ngoba ubusa NAMUHLA ucabange ukuthi wobusa nami.

Sivelelwe ishwa elibi ezweni NAMUHLA.

Kusadingeka niphekwe impela nivuthwe tobo NAMUHLA, kusho yena
uMphathi-sikole. 

Kuthe KUNTAMBAMA kwakufika izinsizwa eziyisihlanu ziphuma eNkosini
ithi azilande uJeqe aye kuyo. 

Lapho sebebuyile ekugezeni badla, ngesikhathi zibuya INHLAZANE,
baqale manje ukuvunulela umkhosi. 

Kuthe EBUSUKU efikelwe isihlambi sobuthongo, ngoba buyinkosi, noma
umuntu elinde isidumbu wethuka esengquphazela nje, waphupha uJeqe.

Ngiyabona. Athule ISIKHASHANA uMaqhuzu, uthule nje uyazinxaphela
ngengaphakathi, uzwa kahle ukuthi ubhede wabhedisisa. 

"Kulungile, NGOMUSO kusasa nizoqonda emfuleni, njengemihla yonke,
nithi nibuya lapho bese niyovunula seniza ebandla, lapho kobe
sekubuthene abantu abazobikelwa ngenkatha.

Izinkumbi zabantu eziphandle egcekeni zeve kakhulu KWEZANGAYIZOLO.


Inkantolo igcwele iyaphuphuma NJENGAYIZOLO. 

MANZUZA, ngingakuhlonipha nje ngoba wena umdala. 

BANTWANA kuyacaca ukuthi anifundisekile neze kahle ukucula. 

Awunalo ilungelo lokwethuka umfazi wami MA. 

Cha, MANZUZA kulesi sinqumo sami angiguquki. 

Xola nje NYANDA. 

Kepha-ke NTANAMI, uMaZwane besisahambisana kahle kabi naye
ebusizikazini. 

"Ungethuki, DINGANE," izwe lakhe uMkabayi lalipholile, lihlaba
emongweni.

NEMPELA bamthola umuntu ongumngani kaJeqe. 

Ngaphezu kokudideka kwakukhona novalo lokuthi loku kuhamba
isikhathi eside kangaka, kwakuzomxabanisa noyise, USIPHEPHO, uPamella.


"Ukuba bewuyimi ubuzokwenzenjani wena:" Kubuza UMAQHUZU. 

Ngosuku lomngcwabo zazikhona zozine izinsizwa zesidumo sokufa
kwezingane ZIKASIPHEPHO. 

Sasiphezu komfula uMngeni kwelakithi kwaSwayimana, nezinja zami
OBAHLANGENE benoBathini ezazingasali uma siyosinga izinyosi. 

Nhlanhla leyo ukuthi UTHULANI wayebashiye nemali. 

OSIPHIWOSAKHE benoSibongiseni besazitika ngoju nezinja zisazitika
ngamakhafilithi amanye ayemfimfithwa aphinyiswe yibo abanikazi bazo
izinja laba, ngaphumelela ukushutheka umgxala ungene ntshi phakathi
kwamatshe lawo. 

Konke esasikwenza nabafana bami OSIPHIWOSAKHE noSibongiseni sase
sikwenza ngokuphangisa. 

Bantwana kuyacaca ukuthi anifundisekile NEZE kahle ukucula. 

Usede ethi enhliziyweni baqinisile abathi NGAYESUSWA uShaka phansi
komthunzi welanga. 

NGESIZATHU sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 

NGALESI sikhathi iqembu elikhulu lamaBhunu, elalilandela, lafika nalo
lamisa otende bezindlu eduze nomfula uThukela, abanye njalo benyukela enhla
bayokwakha enhla noMnambithi.

NGAKHO-ke akulungile ukuba ngiphume ebusizikazini, kuziphendulela
uMaZwane. 

Phela ngalesisikathi base bebaningana aBelungu kwaZulu, ngoba
NGONYAKA ka-1835 kwafika abafundisi abaziwayo kwaZulu, bezoshumayela
iVangeli.

NGAPHEZU kokudideka kwakukhona novalo lokuthi loku kuhamba
isikhathi eside kangaka, kwakuzomxabanisa noyise, uSiphepho, uPamella.


NGASO leso sikhathi amabutho amasha ayengekho eye kohlasela le
kwaSoshangane, abanye sebefike bazikhonzela kwezinye izizwe bathi:
Sikhathele uShaka esibulalisa ngezinye izizwe! 

Phela NGALESISIKATHI base bebaningana aBelungu kwaZulu, ngoba
ngonyaka ka-1835 kwafika abafundisi abaziwayo kwaZulu, bezoshumayela
iVangeli.

NGESIKHASHANA esincane nje yilelo selimi kweyalo indawo, esehlome
esephelele, aseyahaya. 

Wayengawazi amandla kaNobuhle uMaqhuzu, NGALESO sizathu wamfundisa
amasu nezindlela zokusetshenziswa kwesibhamu, enzela ukuthi uma
imqhamukela kabi eyabafo, akwazi ukwelekelela uNobuhle. 

NGELINYE ilanga kwasuka esikhulu isidumo esigodlweni kuthukana
izintombi ezimbili ezinguMdlunkulu kaShaka zixabene. 

NGOSUKU lomngcwabo zazikhona zozine izinsizwa zesidumo sokufa
kwezngane zikaSiphepho. 

NGASO leso sikhathi iNkosi ibize uNozitshela noJeqe baye koqula
elikhulu icala ngaphakathi esigodlweni. 

Lapho sebebuyile ekugezeni badla, NGESIKHATHI zibuya inhlazane,
baqale manje ukuvunulela umkhosi. 

Uma NGABE loko akuhambisani nawe, akusho ukuthi umshado ngeke
wabakhona. 

Uma NGABE ugugile, ugugele mina. 

Wezwa engasazizwa uJeqe, wazimisela ukuthi SENGATHI angayibona
ngamehlo akhe. 

Ayisebenzi indaba yokuthi ukuba GENGINGUWE. 

NGENXA yokwazi ukuthi kuhlwa ngomnyama njengoba inyanga yayifile,
ngangena mina emgodini owawusumbiwe abafana bami bewuqalelwe amachalaha
ami. 

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, NGENXA yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

NGENXA kaShaka mina ngethembekile kuye ngesivumelwano engasenza naye
ukuba ngimufele noma kunjani. 

"NGOBA nike naxoxa naye uButhelezi, kuhle uphindele umncenge uthi
uDingane uyokuhlanza bonke ubumnyama bensila kaShaka akwakhele umuzi
omkhulu emva kokuba usugezwe ngentelezi, futhi mhla efayo uShaka
uyokulondoloza ungambelwa naye." 

Umuntu uya athi fuqaqa phansi noma YINI abeyenza, akukhathalekile
ukuthi beyibaluleke kangakanani, aphuthume lapho kuvele khona isidumo.

Ebuzwa ukuthi uyazisola YINI ngalezi zenzo zakhe zokubulala laba
belungu abaningi kangaka wathi, cha. 

Ebuzwa ukuthi kukhona YINI azikhalela kukho wathi, cha.

Wazi NGANI noma lo muntu othi uyamthatha ukulungele. 

Wafula ummbila wawetshatha, wakhohlwa manje ukuthi uzowosa
NGANI. 

Angiboni ukuthi ihlangene NGANI noMnu. =Cole= le nto engiyishoyo. 

Komunye umhlangano wabo baveza icebo lokuba bathume umuntu
NJENGESIKHONZI ayothola uJeqe ukuba naye abe ngakubona, abadlisele
uShaka ngobuthi ekudleni kwakhe. 

Kufika nezithunywa zamakhosi acebileyo zizoyeshela, kepha idimde
ihleke usulu NJE. 

Uthe engena NJE uDingane kwaba sobala ukuthi kabafunani
nokubhekana noMhlangana.

Athule NJE uMkabayi; kukhulume amehlo akhe kuphela.

Uwela NJE usesifundeni sikaNdlebende iNkosi ephethe amaThonga
lapho. 

Umfo wasebuThonga ukhuluma NJE uJeqe ulapha eduze neNkosi
ulalele. 

Thina esike sihambe izwe NJE singakutshela ngabantwanyana
bakwaZulu. 

Kwathi esanda kufika NJE uJeqe esigodlweni iNkosi yamsondeza kuyo.


Kanti ixoxwa NJE lendaba uJeqe usengenwe yisifiso esikhulu
sengathi angake ayibone lentombi eseyehlule amadoda nenhle kangaka.


Ilokhu ethunywa uJeqe nje ukuba abulale abantu, iNkosi ifuna
ukususa isihawu kuye abenjengayo ngesibindi sokubulala njengoba
eyinsila yayo NJE. 

Ukhuluma NJE lomfo uShaka uyamphikisa uthi: "Awukalihambi leli
lakithi ubone izintombi ezinhle. 

Ngesikhashana esincane NJE yilelo selimi kweyalo indawo, esehlome
esephelele, aseyahaya. 

Phinde zithambe, izinhliziyo ngoba uDingane uqobo lwakhe
wayengafuni ukuzwa lutho NJE ngeVangeli leNkosi engabonwayo.

Wayebuza NJE wayedidekile oKaMemela ukuthi umuntu oye koshaya
ucingo, khona lapha esitolo kwaMlamula, usengaze alibale kangaka. 

Ibutho eliyintanga yeNkosi lifake umnyakanya wesakabuli, kube
yilelo libe nento eliyenzileyo elehluke ngayo, noma okulenga esiphundu,
noma umqhele NJE wombhijo wotshani obuthile. 

Kuthe ebusuku efikelwe isihlambi sobuthongo, ngoba buyinkosi, noma
umuntu elinde isidumbu wethuka esengquphazela NJE, waphupha uJeqe.

Kwahlaluka futhi ukuthi inomuthi wentando, yikho NJE inogazi
eNkosini. 

NJENGOBA insila yeNkosi imbelwa nayo, wanele wabona nje uJeqe
ukuthi iNkosi yakhe sebeyigwazile, sekumelwe ukuba abulawe nxashana
isilahlwa, wafikelwa imicabango eminingi. 

Lelozwi lavuma ukuthi NJENGOBA izigqila lezo bezibasiza abaninizo
zibasebenzela yonke imisebenzi lena bazobuyiselwa ukulahlekelwa kwabo
izigqila ngohlamvana lwemali.

NJENGOBA wayesehambe bonke ubusuku, kwenye indawo ehamba
ngokugijima, wazumeka waze wavuka emini enkulu, kwabe nokulamba
sekuthe ngilapha. 

NOKHO wayengakehlelwa yilokhu okwamehlela ngelinye ilanga,
besesigodlweni esingaphandle lapho kuhlala khona izinceku eziganiweyo.

'Singamlekelela nathi basizikazi abanye uma esebambeke kanjalo
okhuleni KUNOKUBA aze ayeke umsebenzi weNkosi ongaka', kuncenga
uMaNzuza'. 

Bahlala endlini, NOMA beyogeza bayabuya bangene endlini. 

Nababusi bawo abakhulu ababebusa ngesikathi amaNgisi engakanqobi
izwe, babe nalowomqondo: umuntu omnyama yisichaka somhlophe, futhi basho
baqinise ukuthi NOMA umuntu umphethe kabi, nomz umenzani, kakusono leso,
ngoba uyinto yomhlophe phela.

Kwake kwakhulunywa eside isikhathi lesi ngoNsimbi, kukhona umbono
wokuthi NOMA ubengasala yena ngeke konakala lutho. 

NOMA kanjani wawuqomile usakhula. 

Noma-ke ngingebe lusizo mina, kodwa usizo lomfundisi uyoludinga
ngelinye ilanga. 

Naye wayeseze wejwayela ukubulala abantu ngoba NOMA into iyimbi
inxa umuntu eseyenzile futhi ayibe isabambi. 

Libhince umutsha walo nje okhawula phakathi kwamathanga ulingana
NDAWO zonke ngemva nangaphambili. 

Naye wayeseze wejwayela ukubulala abantu ngoba noma into iyimbi
INXA umuntu eseyenzile futhi ayibe isabambi. 

NXA sebegezile babuyele ekhaya, kufafazwe enye intelezi emnyango
welawu leNkosi, ingene khona, alandele uJeqe, afike endlale, ilale
elawini ngalobo busuku emva kokuba ikade ilala endlini yamakhosi
namadlozi. 

NXA umuntu ebuka ubona sekumnyama izinkalo abantu. 

NXA bengingumuntu okhululekileyo bengizolihamba lelilizwe elibanzi
ngiye ngiyibone. 

Luyavuthwa laphaya uselwa, iNkosi iqale yaluhlabela ngoba NXA
lungaphathwanga yiyo abakwaZulu bathi aluvuthwa. 

Masinyane emva kwaleso senzo uDingane kahlalanga sikathi eside
engenzanga ESINYE futhi isenzo esibi.

Sikhona belu ESINYE futhi isizathu esikhulu kakhulu.

Futhi ungeneliswa nayilokho, ubuye ugange, kusho ENYE kwenye. Zibe
sezidumelene, zishayane, ziklwebhane, zilumane kube nje. 

Ukuba uMaqhuzu wayenazo EZINYE izindlela zokuziphilisa, neziletha
imali ngamawala njengomsebenzi wokudayisa utshwala, wayezothatha zona,
abuyeke utshwala ngoba babusondeza abantu abaningi eduze kwakhe, into
eyayingenza ukuthi nesitha esiqonde ukwenza umonakalo, singene kalula
ekhaya. 

Amukho OMUNYE umngani kaJeqe owaba njengaleyonja. 

KOMUNYE umhlangano wabo baveza icebo lokuba bathume umuntu
njengesikhonzi ayothola uJeqe ukuba naye abe ngakubona, abadlisele
uShaka ngobuthi ekudleni kwakhe. 

Kwafika umqondo othi ake nisuke lapha nihambe, mhlawumbe ningase
nithole ENYE ingosi engcono kunalena lapho ningahlala khona nabantwana
benu ngokuthula nangoxolo, nisuke eduze namaNgisi.

Mhla kuzokusa kube umkhosi iNkosi iyophuma lapho endlini kuvalwe,
iholwe inyanga iphethe ukhamba lwentelezi, iyifafaze intelezi baye
bafike emfuleni, uJeqe elandela iNkosi ephethe EMINYE imithi okuzofikwa
emfuleni phakathi kobusuku yelapha. 

Asikho ESINYE isizwe esizala izintombi ezinhle kangaka. 

Ayekhona futhi AMANYE amaBhunu ayaziwa lapho, kodwa sizophawula libe
linye kuphela, uMnumzane =Gert= =Maritz=.

Phela iNkosikazi ibusa nje eNgilandi ibhekelwe amadoda
ahlakaniphileyo KWAMANYE amazwe.

Njengoba wayesehambe bonke ubusuku, KWENYE indawo ehamba
ngokugijima, wazumeka waze wavuka emini enkulu, kwabe nokulamba
sekuthe ngilapha. 

Waya wafika wakhuleka KOMUNYE umuzi, wahlala phansi komuthi. 

Ngaso leso sikhathi amabutho amasha ayengekho eye kohlasela le
kwaSoshangane, abanye sebefike bazikhonzela KWEZINYE izizwe bathi:
Sikhathele uShaka esibulalisa ngezinye izizwe! 

Ngaso leso sikhathi amabutho amasha ayengekho eye kohlasela le
kwaSoshangane, abanye sebefike bazikhonzela kwezinye izizwe bathi:
Sikhathele uShaka esibulalisa NGEZINYE izizwe! 

Noma-ke ngingebe lusizo mina, kodwa usizo lomfundisi uyoludinga
NGELINYE ilanga. 

Kuthe NGELINYE ilanga kwabakhona abayeni bezolobola intombi emzini
oseduze nakwaNdlovu. 

NGELINYE ilanga kwasuka esikhulu isidumo esigodlweni kuthukana
izintombi ezimbili ezinguMdlunkulu kaShaka zixabene. 

Nokho wayengakehlelwa yilokhu okwamehlela NGELINYE ilanga,
besesigodlweni esingaphandle lapho kuhlala khona izinceku eziganiweyo.


Kuningi okuyoba lusizo kuwe uqobo NGELINYE ilanga. 

Aphefumule kakhulu lapho uSteve, abuye aqhubeke, "Asiqale EZINYE
izindaba, ayikho lento." 

Ukuze asondele eNkosini uShaka kwaya ngoba wadunyiswa ENYE induna
yathi uyifundile imithi yasenyakatho, kunjalo nje usesindise abaningi
ngamakhambi. 

Kwandlula izinyanga ezine uJeqe efikile esigodlweni, wabona ENYE
inceku ingena ngentuba yoMdlunkulu lokhu uhlezi ethunzini lothango
unyezi, wathi: "Hawu, uthi umuntu wesifazana lowa?" 

Kwakungesizo izimotshwana nje, kwakuyizinqola impela ezikhombisa
ukuthi nangamhla zithengwa kwacashunwa insavunsavu yamarandi, kwaphinda
kwasala ENYE insavunsavu. 

Nxa sebegezile babuyele ekhaya, kufafazwe ENYE intelezi emnyango
welawu leNkosi, ingene khona, alandele uJeqe, afike endlale, ilale
elawini ngalobo busuku emva kokuba ikade ilala endlini yamakhosi
namadlozi. 

UJeqe athi: "Nami ngiyabona ukuthi iNkosi le inomhawu sengathi
ingabusa lonke izwe kungabiko enye INKOSI." 

Yikhona engingakuthandi du lokhu kukhuthala kwakhe akhuthalele
imisebenzi YAMANYE amadoda. 

Libe-ke selihlehliselwa OLUNYE usuku icala, kunqunywe nemali
engaba yisibambiso sokukhululwa kwakhe okwaleso sikhashana ibheyili.


Lokhu iNkosi bayigwaze ntambama, wayithabatha esizwa abesifazane,
wayifaka endlini NEZINYE izinceku zayo, wayigoqonga, wayembathisa
ngengubo yayo. 

Waphaphama uJeqe, uthe ephaphama ENYE yezinceku yayikhwezela
isihlonti soqunga, wacikica amehlo, wacabanga. 

Kwakuthi uma zivikisana nabazala bakhe ekhaya, kuzibonakalele nje
ukuthi yize ABANYE babo befunda emaNyuvesi, amanzi ayehlela ngakubo,
ivuthiwe insizwa kaMdletshe le ekhanda. 

Kuningi ABANYE ababekungabaza ngokuphelela kwazo lapha kumfo
kaMshengu.

Yiwona ayesho njalo, iningi LABANYE abamhlophe lalingaboni lutho
olungako olwalukhalisa amaBhunu, olungaze luwalumise izinyawo ababange
ngokuhamba.

Futhi ungeneliswa nayilokho, ubuye ugange, kusho enye KWENYE. Zibe
sezidumelene, zishayane, ziklwebhane, zilumane kube nje. 

Wathi angaqeda ukubabhaxabula abafana wayeseculisa izindlela zonke
NGAYINYE. 

Zithukane kube nje ABANYE balalele. 

Phezu kwakho konke lokhu osekuluthuthuva phakathi kukaZulu ABANYE
babengavumelani. 

ABANYE babethi uzogwetshwa iminyaka engamashumi amabili.

ABANYE babemthanda kabi uShaka ngobuqhawe bakhe. 

Ngaso leso sikhathi amabutho amasha ayengekho eye kohlasela le
kwaSoshangane, ABANYE sebefike bazikhonzela kwezinye izizwe bathi:
Sikhathele uShaka esibulalisa ngezinye izizwe! 

ABANYE babethi iyoba ngamashumi amathathu. 

Ngalesi sikhathi iqembu elikhulu lamaBhunu, elalilandela, lafika nalo
lamisa otende bezindlu eduze nomfula uThukela, ABANYE njalo benyukela enhla
bayokwakha enhla noMnambithi.


Bala kwathi phakathi kwamabili langa limbe, wacela UKHEHLA uKhumalo
ukuba isalukazi sakhe uMaMzobe, athandaze. 

Wawungacabanga ukuthi banezinyanga bavalelwa esitokisini NGENDLELA
abase bezace ngayo. 

BABODWA ababethi uyogwetshwa isigwebo sokudilikelwa yijele kanti
iningi lalithi wayezogwetshwa intambo. 

Wabe eseyicabangisisa wadepha indaba yokuziqhuba izifundo zakhe
ngembawula, OKUNGENANI abekeke ebangeni leshumi. 

UMAZWANE wathi ngokubona ukuthi uzalelwe yinja endlini, wacela
umkhokheli uMaNzuza ukuba azomncengela uMdlalose ukuba asihoxise isinqumo
sakhe sokumkhipha enkonzweni. 

"Qha; ngiyambona umfokazana lowo," kuphendula UMKABAYI.

Wabheda wabheda UMAMZOBE, kuthe lapho ethi =Amen= khona, lase lithule
okokugcina ikhehla lakhe. 

Wayebuza nje wayedidekile OKAMEMELA ukuthi umuntu oye koshaya
ucingo, khona lapha esitolo kwaMlamula, usengaze alibale kangaka. 

Wayezizwa kahle umfokaKhumalo ukuthi KUYOYONKE le misebenzi
ababhekene nayo, nguyena owabe ezokwenza umsebenzi osemqoka kunabo
bonke.

SONKE lesi sikhati efuna umsebenzi, umqondo wakhe umtshela ukuthi
bayomcabangela labo abayomqasha, bamnike khathisimbe umsebenzi wokubhala
ehhovisi limbe noma-ke bamfake emsebenzini wokwengamela ophikweni
oluthile. 

Kuzothi-ke lapho inyanga ithathe YONKE lemibengo iyixube ndawonye
emqubeni, iyifafaze ngemithi ibe isiyosiwa. 

Wayeloku ebabaze nje ukuba mnandi kokuhambisana negugu lakhe, aze
alikhiphe ngisho ukulikhipha elokuthi ubengakaqonywa SONKE lesi sikhathi,
ubesadlala nje. 

SONKE lesi sikhathi ibutho elithile sekuphele inyanga liye kozingela
ingwe, abathile baye ogwini lolwandle, bayofuna uselwa iNkosi eyonyathela
ngalo. 

Kwaba sobala ukuthi zasezitsheliwe KONKE lokho.

ONKE amanya amabi akhishwa eNkosini esulelwa kuJeqe. 

YONKE indlela lena bahamba belwa izimpi ezingapheliyo nezizwe zabantu
ezasakazeka nezwe lonke belwa nezilwanyazana zasendle, belwa nezifo nendlala.

Lelozwi lavuma ukuthi njengoba izigqila lezo bezibasiza abaninizo
zibasebenzela YONKE imisebenzi lena bazobuyiselwa ukulahlekelwa kwabo
izigqila ngohlamvana lwemali.

Waphupha kufike oyisemkhulu, ONKE amadlozi akubo ephelele, athi
kuye. 

Waqhweba uZwangedwa, induna yakhe enkulu eyabiphethe YONKE imikhosi
yakhe.

"Ngoba nike naxoxa naye uButhelezi, kuhle uphindele umncenge uthi
uDingane uyokuhlanza BONKE ubumnyama bensila kaShaka akwakhele umuzi
omkhulu emva kokuba usugezwe ngentelezi, futhi mhla efayo uShaka
uyokulondoloza ungambelwa naye." 

ONKE amehlo abantu anamathela kuDingane, bambona ubuso bakhe
sebumanzi zinyembezi, ziwohloka emehlweni.

Kwafika umqondo wokuthi kuhle ayodlula ekhaya, wawususa lomqondo
ngokuthi funa kubulawe WONKE umuzi kayise nxashana eficwe esekhaya. 

Phela wona ayenazo izigqila ezimnyama, ziziningi impela,
esetshenzelwa yizo; futhi nje wona ayenomqondo othi BONKE abantu
abamnyama badalelwa ukukhonza omhlophe, abe yisigqila sakhe.

Ngithi WONKE umuntu olapha ehholo akame ngezinyawo afake iminwe
emibili emlonyeni. 

Uthe ukuba afike eNatali wenza ONKE amalungiselelo okuba abonane
neNkosi uDingane.

Yilapho-ke lapho bamthathelela khona abangane bakhe, bambhebhezela
ukuba angabi yisiphukuphuku sensizwa, bamgxisha ngomoya wokuthi kufanele
uPamella azikhombise ZONKE izidingo zokuthi uyintombi lapha kuMaqhuzu,
hhayi umngane. 

Mina ngithi uwe ongavela nesu ngoba usondele kakhulu kuye KUNABO
bonke abantu. 

Wedlula kwabamaphephandaba, wabanika YONKE imininingwane ngoyise,
enzela ukuba izihlobo ezikude nabangane bezwe ngesifo esivele,
wayesedlulela ekhaya. 

Uselwa lokunyathela iNkosi lwalungathunywa BONKE ABANTU. 

UJeqe athi: "Nami ngiyabona ukuthi iNkosi le inomhawu sengathi
ingabusa LONKE izwe kungabiko enye iNkosi." 

Bageze khona lapho kwesikabhadakazi WONKE umuntu ulele. 

Kwathi ngonyaka ka-1883 kwafika izwi livela phesheya elithi ZONKE
izigqila azikhululwe abaninizo ziyekwe zifane nabantu bonke.

WONKE umuntu waphuma enkantolo ebambe ongezansi ebone indoda yesando
ngamehlo.

Amehlo awo WONKE umuntu agqolozele ezitebhisini okwehle ngazo
iphoyisa elilande indoda yesando esitokisini. 

Njengoba wayesehambe BONKE ubusuku, kwenye indawo ehamba
ngokugijima, wazumeka waze wavuka emini enkulu, kwabe nokulamba
sekuthe ngilapha. 

SONKE isikhathi ivulwa kuphela nxa kuzongena iNkosi noma unina
weNkosi, nabo bangene kukhona inyanga enkulu yeNkosi. 

Munye kuphela owasola sengathi kukhona okukhona phakathi kukaMkabayi
noDingane - uMhlangana: ngoba nalapho bekhuluma esigodlweni sikaMkabayi
uDingane kwaba sengathi ukwazi KONKE okwasekuqondwe nguMkabayi - nokho
kaze azihlupha kakhulu ngalokho; naye wayengakulindele neze lokho
ababekuqondile.

KONKE esasikwenza nabafana bami oSiphiwosakhe noSibongiseni sase
sikwenza ngokuphangisa. 

"Wena uqonde uDingane kuphela kukho KONKE okukhulumayo," kusho
uDingane kuMhlangana.

LeNkosikazi yasemaNgisini yayinesandla esilungileyo, esinozwela,
esikhuthazayo kuzo zonke izinhlangothi zezizwe ezingaphansi kwentende
yombuso wayo; kakhulu ezizweni ezimnyama, nezibuthakathaka, yayifike
igcizelele ekuthini BONKE abaziphetheyo - isho oHulumeni phela
ababengaphansi koMbuso waseNgilandi - mabazikhuthaze ekuhlaleni kwazo,
bazivulele izintuba zokuzakha, nazo zibengabantu abazihloniphayo
nabazethembayo, ingafuni nempela ukuba kube khona umahluko ekubusweni
kwabantu, kuthiwe laba banje ngakho kufanele baphathwe kanje.

Emuva kwalokho wathi abaphume babuyele emakilasini abo BONKE
ababengekho ekwayeni. 

Cishe ukuba sathakaselwa NGUWONK' uwonke lesi sinyathelo ngoba vele
eGoli akwethenjwa muntu. 

Wayezizwa kahle umfokaKhumalo ukuthi kuyoyonke le misebenzi
ababhekene nayo, nguyena owabe ezokwenza umsebenzi osemqoka kunabo
BONKE. 

"Uvalo lwabashaya BONKE," kuqhubeka uZwangedwa.

Kwakuxabene ubendle lapha kuye ekhanda, kukhona nanomqondo
wokuthi amane athathe isikhali, ayozibhokoda kube kanye lezi zinja,
kuphele KONKE ngazo. 

Waqhamuka ehamba nezinduna zakhe zihlomile ZONKE.

Lapho abantu beme ngezinyawo BONKE.

Nempela lomqondo bavumelana BONKE ngawo.

BONKE bathi akubekhona okwenziwayo ukuze ingane iphephe. 

"Ngakho-ke ngomuso kusasa," kuqhuba uMkabayi "nizothi lapho nibuya
kogeza emfuleni njengemihla yonke, bese ngimeme izwe ukuze ngimkhethe
ozolibusa, phambi kwalo, libona LONKE.

Sekungena inyama yona ephekwe uNozitshela, namasi athiwe UYE
uqobo. 

PHELA wayesazoveza ububi bakhe bonke uDingane; ngalenkathi waye
ngakaqini kangako.

Kwakungesizo izimotshwana nje, kwakuyizinqola impela ezikhombisa
ukuthi nangamhla zithengwa kwacashunwa insavunsavu yamarandi, KWAPHINDA
kwasala enye insavunsavu. 

Isivakashi sasiyokwamukelwa kuphela uma sihamba nomuntu ophethe
uqwenjana lolo, APHINDE futhi anikeze isiqiniseko sokuthi singumuntu onjani.


Ngithe onqobile ohluliwe kosweleka azi kahle ukuthi wahluliwe,
ANGAPHINDI asuse uchuku ezweni.

PHINDE zithambe, izinhliziyo ngoba uDingane uqobo lwakhe
wayengafuni ukuzwa lutho nje ngeVangeli leNkosi engabonwayo.

LIPHINDE limemeze iphoyisa eliphethe imfuma yamafayela amacala
osuku. 

EZIKAMAQHUZU zona zafikisa ubuhlungu ezinhliziyeweni zabantu ngoba
zazinamanembe egazi likaPamella, naku phela waphumela kuye umphefumulo
kaPamella. 

OWOKUQALA umqondo wakhe ukuba afe neNkosi yakhe njengoba nasempini
wayelungele ukufa. 

Ngesikhashana esincane nje yilelo selimi KWEYALO indawo, esehlome
esephelele, aseyahaya. 

Umshushisi nehumusha nabo BAKWEZABO izindawo. 

"Ngicela ELAKHO isu, wena owabona ilanga ngingakacatshangwa, wena
owavula lapho kuvalwe khona."

Ngizokutshena ukuthi uMhlangana sengimbonele ELAKHE icebo, kodwa
kusweleke siqaphe ngoba unabalandeli abaningi okungaswelekile babone
ukuthi siqondeni.

Basephucile EYETHU inkatha ngokugudluza uMhlangana, embangweni.
Nithini, Zulu?"

Wawungabuyi ulambatha OWAKHE umkhondo. 
USika-ke yena njengomnikazi wesithuthi, OWAKHE umsebenzi kwakuzoba
wukuyinyatela ayinyathelisise, ingayi ngasesiteshini eMthwalume, ngoba
leyo ndlela idlula emaphoyiseni aseMnsinsini, kodwa ayikhwabule ibheke
ngaseMzumbe Home. 

"Dingane, uma ungafuni, nawe Mhlangana uma ungafuni ukuba lendaba
iphathwe NGEYAMI intando, yishoni khona manje.

Ecaleni laphaya ngasesangweni lamathole sekubaswe omkhulu umlilo
lapho kuzokosiwa inyama le yengwe NEYEZINKUNZI ezimnyama ebibulawa
amabutho ngayizolo. 

Uselwa lwalukhethelwa ABALO njalo okuye kuthi nxa iNkosi
isizokweshwama baye kolukha eduze nolwandle. 

Abameli, OWOMMANGALELWA amnikwe nguHulumeni nabemindeni efelweyo,
nabo basezindaweni zabo. 

Kwathi ukuba sisuke isidumo leso uMfundisi =Owen= wabopha
OKUNGOKWAKHE wabamba indlela eqonde eThekwini, lapho wafika khona
wadlulela phesheya eNgilande.

Esewelele KWELAMA Thonga yahlonga imizi eduze nomfula, wahamba
waze wadundubala phezu kwesihlambo somfula kwaba yikhona ebona imizi,
ezwa izinkomo zikhonya. 

Amabutho kaMhlangana agxume abheke phezulu kuthi makazithathele
KWAKADINGANE.

Izinkumbi zabantu eziphandle egcekeni zeve kakhulu KWEZANGAYIZOLO.


Sasiphezu komfula uMngeni KWELAKITHI kwaSwayimana, nezinja zami
oBahlangene benoBathini ezazingasali uma siyosinga izinyosi. 

"Nganelisiwe mina, Ndaba, uma nezikaDingane zizosala, sihambe
NEZAKHO sobabili."

"Nganelisiwe mina, Ndaba, uma NEZIKADINGANE zizosala, sihambe
nezakho sobabili."

Bathe lapho beziphonsa phakathi esizibeni oNdongeni noSiphepho
noZidumo bamfica esephangalele OKASENZANGAKHONA.

Besesukuma uMkabayi ephonsa ELAKHE kusenjalo abantu besadabukile,
enzela ukuze bayaqala bayacabanga useliphonsile.

'Sukuma, Nkosi yesizwe, wena omiswe ngabangasekho ukuba ubuse
ELIKASENZANGAKHONA." esho eqondisa kuDingane.

Wayitshela ngesimekemeke sendaba eyenziwe yiNkosi ukuba aqaqe
OWESIFAZANE ekhulelwe. 

Lomfo wasebuThonga uxoxa EZAKUBO lapha aphuma khona. 

Ukukhalipha komqondo wakhe nxa kubuthene amadoda, kwakumeleka
ngesithunzi esimphumela WASO kwabe kuwukuhlonishwa ngisho nayiyo inkosi
mbala. 

Kube ukulibusa kwakhe lokho ELIKAYISE.

ELOKUQALA yindlela imizimba yabo eyayibonakala inonophele ngayo.


Wayengawazi amandla kaNobuhle uMaqhuzu, ngaleso sizathu wamfundisa
amasu nezindlela zokusetshenziswa kwesibhamu, enzela ukuthi uma
imqhamukela kabi EYABAFO, akwazi ukwelekelela uNobuhle. 

ELESIBILI yindlela ababegqoke ngayo. 

"Kuthe kunjalo wavuka esihlwathini OWENKOSI, wavuka ekhala
izinyembezi, wathi mabamfihle khona lapho okayise.

Ukuze kuphele uchuku nengozi engasivele, kusweleke niye emfuleni
nezinceku zami kuphela, zisale EZENU ekhaya.

Sengishilo ngathi OKASITHAYI uyafa namuhla. Ngithumele kuZidumo
ngathi kakhulume naye.

Wabe uyazikhalela OWESIFAZANE; wamqaqa uJeqe. 

Ndabezitha, uthe OKAnDABA angikubikele ukuthi ungesabi.

ELESITHATHU yizimoto ababehamba ngazo. 

Wakubona kuwumsebenzi wakhe OKAMEMELA ukuthi kubekhona akushoyo,
yize kwabe kungeke kwawuphendula umbuzo kaSiphepho. 

"Sifile Ndaba. OWENKOSI kasekho - uye koyisemkhulu-" ufile.

Kuthe lapho isidumbu besikhiphela phandle waquleka OWENKOSI,"
esho ebheka uDingane.

Waqonda ukuthi imizi iseduze, ANGABONA amasimu uyokweba ukudla.


Siphawula yena ngoba yena noMnumzane =Pieter Retief= idololobha elikhulu
laseMgungundlovu laqanjwa NGABO.

Cishu sakhohlwa ukulanda ukuthi laphaya oPhongolo lapha uJeqe
wayegula khona, kukhona inja YAKUWO lowo muzi eyamejwayela, kuthi
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe, ihambe naye,
adle nokuncane ayishiyele, yaze yamejwayela, kwathi mhla ehambayo
yamlandela ngomkhondo yaze yamfica, yaba seyiba yinja yakhe njalo.


NGASO leso sikhathi iNkosi ibize uNozitshela noJeqe baye koqula
elikhulu icala ngaphakathi esigodlweni. 

Futhi nje aphatheka kabi, ngoba leli lephucwa kuwo yiwo NAMANGISI
lawo.

NoMkabayi ahlale phansi, lapho sekunguye UDINGANE ophethe
izintambo.

Phela wona ayenazo IZIGQILA ezimnyama, ziziningi impela,
esetshenzelwa yizo; futhi nje wona ayenomqondo othi bonke abantu
abamnyama badalelwa ukukhonza omhlophe, abe yisigqila sakhe.

Kuningi okuyoba lusizo KUWE uqobo ngelinye ilanga. 

"Ngoba nike naxoxa NAYE uButhelezi, kuhle uphindele umncenge uthi
uDingane uyokuhlanza bonke ubumnyama bensila kaShaka akwakhele umuzi
omkhulu emva kokuba usugezwe ngentelezi, futhi mhla efayo uShaka
uyokulondoloza ungambelwa naye." 

UMfundisi =Adams= kwaqanjwa NGAYE umuzi owaziwayo waseAdams,
oseManzimtoti, base benza-ke belinga ukuthambisa izinhliziyo
zabakwaZulu.

"Ungethuki, Dingane," izwe LAKHE uMkabayi lalipholile, lihlaba
emongweni.

Anikwe amakhubalo aqinile abe yisibonda esiqinile seNkosi, kuzawulwe
ocabangweni LWAKHE uJeqe, kungeniswe imbuzi emnyama ayibambe, athi nxa
eseyibambile ibhotshozwe malungana nenhliziyo kuthathwe igazi layo,
lithakwe namafutha engwe, nebhubesi, nenhlwathi, iNkosi incinde, uJeqe
akhothe udengezi. 

Phezu KWAKHO konke lokhu osekuluthuthuva phakathi kukaZulu abanye
babengavumelani. 

LeNkosikazi yasemaNgisini yayinenhliziyo emhlophe impela, ithanda
izinto ezilungileyo zodwa, ibusa ngesandla esilungileyo, esinozwela,
esikhuthazayo KUZO zonke izinhlangothi zezizwe ezingaphansi kwentende
yombuso wayo; kakhulu ezizweni ezimnyama, nezibuthakathaka, yayifike
igcizelele ekuthini bonke abaziphetheyo - isho oHulumeni phela
ababengaphansi koMbuso waseNgilandi - mabazikhuthaze ekuhlaleni kwazo,
bazivulele izintuba zokuzakha, nazo zibengabantu abazihloniphayo
nabazethembayo, ingafuni nempela ukuba kube khona umahluko ekubusweni
kwabantu, kuthiwe laba banje ngakho kufanele baphathwe kanje.

Lapho abantu bakhohlwe YIKHO konke.

Lumphinde futhi uvalo uMhlangana, ngoba phela wayesezwile ngoZungu
ukuthi lezo zinduna zikaMkabayi, oNdongeni noSphepho noZidumo YIBO akade
belapho khona ngalobo busuku.

UMnumzane uSir =Benjamin= =D'Urban= nguye ABELUNGU abaqamba ngaye
idolobha laseThekwini, behlonipha igama lakhe phela.

Umfundisi =Grout= lona NGUYE okwaqanjwa ngaye umuzi waseMvoti othiwa
kuseGroutville.

Kwaba UYE osondeza amanzi okuyigeza, kwaba yilokhu imthuma ukuba
abheke ukuthi ukudla kwayo kulungiswe kahle na. 

"Dingane, ubizwe YIMI, ngoba uMhlangana uthi nawe kusweleke ube
khona lapha nxashana siqala lendaba yokuqeda lombango phakathi kwenu."

Mina ngithi UWE ongavela nesu ngoba usondele kakhulu kuye kunabo
bonke abantu. 

Ithi nxa iziqhayisa `Mina ngothanda insizwa okuyothi noma impofu,
ingenankomo ibe ithandwa YIMI ngenhliziyo yami nayo ingithanda. 

Ngisize phela nakhu igazi lomfowethu ongasekho selifunwa KIMI.

Luyavuthwa laphaya uselwa, iNkosi iqale yaluhlabela ngoba nxa
lungaphathwanga YIYO abakwaZulu bathi aluvuthwa. 

Phela wona ayenazo izigqila ezimnyama, ziziningi impela,
esetshenzelwa YIZO; futhi nje wona ayenomqondo othi bonke abantu
abamnyama badalelwa ukukhonza omhlophe, abe yisigqila sakhe.

Lembuzi ayidliwa okukhishwe KUYO igazi. 

Kuthe lapho esebusa umfo kaSenzangakhona uDingane emva kokubulala
kwabo uShaka, kwafika izwi KUYE livela kuMkabayi, udadewabo
kaSenzangakhona, lithi ufuna ukuba kebabonane bobabili.

Amadoda asondela KUYE abuza ukuthi uphumaphi, wawatshela ukuthi
uphuma kwaZulu uze kulelizwe uzofuna imithi yokwelapha ngoba wezwa
idumela ngabasuka lapha bethi miningi imithi. 

UJeqe wabizwa yiNkosi yathi KUYE: "Uzongena lapha, ngizogcatshwa
ngegazi lakho." 

Ngenxa kaShaka mina ngethembekile KUYE ngesivumelwano engasenza naye
ukuba ngimufele noma kunjani. 

Lomfo wasebuThonga uxoxa EZAKUBO lapha aphuma khona. 

Waphupha kufike oyisemkhulu, onke amadlozi akubo ephelele, athi
KUYE. 

Phela labeselikhala igazi likaShaka, selibizwa KUYE.

Bathe lapho bekhuleka kuMkabayi amehlo abantu ayenamathele KUBO
nezindlebe zivulekile, zilinde ukucosha abazokusho.

Mina ngithi uwe ongevela nesu ngoba usondele kakhulu KUYE kunabo
bonke abantu. 

wathi esanda kufika nje uJeqe esigodlweni iNkosi yamsondeza KUYO.


phakathi kwalaba kwakukhona umfo wasebuThonga owayeseyisikhonzi
kuShaka ngoba waxoshwa KUBO kuthiwa uyathakatha. 

Mhlangana kaSengakhona uthathiwe KUYE.

uthi basebezwile ngezinhloli zabo ukuthi kukhona izwe lena
eNingizimu eligobhoza ubisi liconsa uju lwezinyosi; kuthiwa lizihlalele
nje, abantu abakhe KULO bayingcosana kakhulu, abamnyama, futhi kabakho
abamhlophe abaningi.

lokhu ethunywa uJeqe nje ukuba abulale abantu, iNkosi ifuna
ukususa isihawu KUYE abenjengayo ngesibindi sokubulala njengoba
eyinsila yayo nje. 

uthi nje aphatheka kabi, ngoba leli lephucwa KUWO yiwo namaNgisi
lawo.

uthe kuntambama kwakufika izinsizwa eziyisihlanu ziphuma eNkosini
ithi azilande uJeqe aye KUYO. 

ababengahlakaniphile ngaphezu kwakhe babenamathuba angcono kunaye
uma benazo izitifiketi ezikhomba ukuthi bafunda bagcina emabangeni
angaphezu kwalelo yena agcina KULO. 

gizwa kuthiwa noNdlela noNzobo izinduna zakho ezinkulu zigebela
NGAKUYE.

omunye umhlangano wabo baveza icebo lokuba bathume umuntu
njengesikhonzi ayothola uJeqe ukuba naye abe NGAKUBONA, abadlisele
uShaka ngobuthi ekudleni kwakhe. 

ayelivuma elokuthi bangcono KUNAYE ngoba banezitifiketi ezingcono
kunaloko ayebambelele kukona, kodwa-ke yize kunjalo, umuntu akahlali
ephethe isitifiketi ngesandla. 

uthi basebezwile ngezinhloli zabo ukuthi kukhona izwe lena
eNingizimu eligobhoza ubisi liconsa uju lwezinyosi; kuthiwa lizihlalele
nje, abantu abakhe kulo bayingcosana kakhulu, abamnyama, futhi KABAKHO
abamhlophe abaningi.

MUKHO omunye umngani kaJeqe owaba njengaleyonja. 

athi izingane akazibulali zona ngoba azikahlukumezi muntu WAKUBO.


baxoxela ngentombi enhle yakubo athi seyehlula namakhosi AKHONA.


gisize phela nakhu igazi lomfowethu ONGASEKHO selifunwa kimi.

buzwa ukuthi kukhona yini azikhalela KUKHO wathi, cha.

wakuxabene ubendle lapha KUYE ekhanda, kukhona nanomqondo
wokuthi amane athathe isikhali, ayozibhokoda kube kanye lezi zinja,
kuphele konke ngazo. 

ayelivuma elokuthi bangcono kunaye ngoba banezitifiketi ezingcono
kunaloko ayebambelele KUKONA, kodwa-ke yize kunjalo, umuntu akahlali
ephethe isitifiketi ngesandla. 

gangena umlomo womgodi wafika okhalweni KIMI. 

athi ubazondiswa ulunya nesihluku abaxhaphaza ngaso abantu BAKUBO
uma bebasebenzela. 

zikaMaqhuzu zona zafikisa ubuhlungu ezinhliziyeweni zabantu ngoba
zazinamanembe egazi likaPamella, naku phela waphumela KUYE umphefumulo
kaPamella. 

awakhipha seyiyophuma ngomnyanmgo amagama okugcina into YAKWABO. 

apho yasukuma yaze yagquma into YAKWABO, kwazise umkhaba
wawunyomfozeka uma isukuma bese incisheka umoya. 

gizokhuluma NAWE ngefu engilibonayo.

zinkomo sithi buya NAZO zimboze izintaba nezinkalo, igazi
labaningi bakithi lichithekele ezizweni, singakaphumuli useyasibiza
ukuba siyekohlasela kwezinye izindawo." 

ibiziwe-ke lelibandla yiNkosi lixoxa NAYO. 

AZO zase ziphelelwe yithemba. 

Sengishilo ngathi okaSithayi uyafa namuhla. Ngithumele kuZidumo
ngathi kakhulume NAYE.

Naphezu lokhu kuhlola abafana bami babeqale ngakho ngangikuphindela
ukuzenelisa ukuthi kwakungekho halakasha yini lwenyoka ezazingenise
emgodini walo zihlala NALO izinyosi lezi. 

Ayi-ke wahlala nezwe lithulile bedla utshwala NAYE. 

Kudekude NAWE enzansi emfuleni. 

"Ngifana NAWE, Dingane," kuphendula uMhlangana, ethukuthela naye.

Wagcina eyinike uNgubane ikwaya wathi akaqhubeke yena NAYO. 

Ngenxa kaShaka mina ngethembekile kuye ngesivumelwano engasenza NAYE
ukuba ngimufele noma kunjani. 

Lomfo ufika uyabika uthi: "Ngimlinge ngamaqhinga amaningi uJeqe
ngithi asihlangane NAYE adlise uShaka." 

Abameli, owommangalelwa amnikwe nguHulumeni nabemindeni efelweyo,
NABO basezindaweni zabo. 

Uma ngabe loko akuhambisani NAWE, akusho ukuthi umshado ngeke
wabakhona. 

"Ngoba nike naxoxa naye uButhelezi, kuhle uphindele umncenge uthi
uDingane uyokuhlanza bonke ubumnyama bensila kaShaka akwakhele umuzi
omkhulu emva kokuba usugezwe ngentelezi, futhi mhla efayo uShaka
uyokulondoloza ungambelwa NAYE." 

Njengoba insila yeNkosi imbelwa NAYO, wanele wabona nje uJeqe
nesibaya USEVUNULE naye, usebase umlilo wabeka imbiza lapho iNkosi ukuthi
iNkosi yakhe sebeyigwazile, sekumelwe ukuba abulawe nxashana isilahlwa,
wafikelwa imicabango eminingi. 

Kukhona elikuhlebayo NAYE. 

Umshushisi nehumusha NABO bakwezabo izindawo. 

Kepha-ke Mntanami, uMaZwane besisahambisana kahle kabi NAYE
ebusizikazini. 

NAYE kuyamkhanyela ukuthi izwe uliphethe kabi, kodwa wethembekile
eNkosini yakhe akanakuze ayilimaze. 

NAYE wayeseze wejwayela ukubulala abantu ngoba noma into iyimbi
inxa umuntu eseyenzele futhi ayibe isabambi. 

UJeqe athi: "NAMI ngiyabona ukuthi iNkosi le inomhawu sengathi
ingabusa lonke izwe kungabiko enye iNkosi." 

Sonke isikhathi ivulwa kuphela nxa kuzongena iNkosi noma unina
weNkosi, NABO bangene kukhona inyanga enkulu yeNkosi. 

NAWE uma umlalela uyokusiza ukuba uphenduke ukhethe iNkosi. 

"Dingane, ubizwe yimi, ngoba uMhlangana uthi NAWE kusweleke ube
khona lapha nxashana siqlela lendaba yokuqeda lombango phakathi kwenu."

Munye kuphela owasola sengathi kukhona okukhona phakathi kukaMkabayi
noDingane - uMhlangana: ngoba nalapho bekhuluma esigodlweni sikaMkabayi
uDingane kwaba sengathi ukwazi konke okwasekuqondwe nguMkabayi - nokho
kaze azihlupha kakhulu ngalokho; NAYE wayengakulindele neze lokho
ababekuqondile.

Nangu nje NAYE ngeke afakaze nje ukuthi ulusizo luni ngalobu
bukhokheli bakhe lapha ekhaya. 

Komunye umhlangano wabo baveza icebo lokuba bathume umuntu
njengesikhonzi ayothola uJeqe ukuba NAYE abe ngakubona, abadlisele
uShaka ngobuthi ekudleni kwakhe. 

Elesibili yindlela ababegqoke NGAYO. 

Elokuqala yindlela imizimba yabo eyayibonakala inonophele NGAYO.


Naphezu lokhu kuhlola abafana bami babeqale NGAKHO ngangikuphindela
ukuzenelisa ukuthi kwakungekho halakasha yini lwenyoka ezazingenise
emgodini walo zihlala nalo izinyosi lezi. 

Intabazwe lena - =Harrismith= - yaqanjwa NGAYE, kuhlonishwa yena.

UMnumzane uSir =Benjamin= =D'Urban= nguye abeLungu abaqamba NGAYE
idolobha laseThekwini, behlonipha igama lakhe phela.

Kwakuxabene ubendle lapha kuye ekhanda, kukhona nanomqondo
wokuthi amane athathe isikhali, ayozibhokoda kube kanye lezi zinja,
kuphele konke NGAZO. 

Wathi ubazondiswa ulunya nesihluku abaxhaphaza NGASO abantu bakubo
uma bebasebenzela. 

Sonke lesi sikhathi ibutho elithile sekuphele inyanga liye kozingela
ingwe, abathile baye ogwini lolwandle, bayofuna uselwa iNkosi eyonyathela
NGALO. 

Ibutho eliyintanga yeNkosi lifake umnyakanya wesakabuli, kube
yilelo libe nento eliyenzileyo elehluke NGAYO, noma okulenga esiphundu,
noma umqhele nje wombhijo wotshani obuthile. 

Umfundisi =Grout= lona nguye okwaqanjwa NGAYE umuzi waseMvoti othiwa
kuseGroutville.

Elesithathu yizimoto ababehamba NGAZO. 

Bathi dedelele lapho bezwa ukuthi akukho sigigaba esibabazekayo
abalandisa NGASO uMaqhuzu. 

Lingena nje sebeke bahlangana abazali bezigebengu, bavumelana
ngokuthi kungeze kwaba yinto enhle uma bethatha ummeli ngoba loko
kuyobonakala sengathi kuyindlela abavuna NGAYO izingane zabo, nabazama
ngayo ukuba izingane zabo zingasitholi isijezo esifanele isenzo sazo.


Amehlo awo wonke umuntu agqolozele ezitebhisini okwehle NGAZO
iphoyisa elilande indoda yesando esitokisini. 

Wawungacabanga ukuthi banezinyanga bavalelwa esitokisini ngendlela
abase bezace NGAYO. 

"NGAKHO-KE ngomuso kusasa," kuqhuba uMka bayi "nizothi lapho nibuya
kogeza emfuleni njengemihla yonke, bese ngimeme izwe ukuze ngimkhethe
ozolibusa, phambi kwalo, libona lonke.

Kwakuthi uma zivikisana nabazala bakhe ekhaya, kuzibonakalele nje
ukuthi yize abanye babo befunda emaNyuvesi, amanzi ayehlela NGAKUBO,
ivuthiwe insizwa kaMdletshe le ekhanda. 

Uthi uselihambe kakhulu naleli lakwaZulu kodwa akazange ayibone
intombi enhle NJENGAYO. 

Ungathi ngoba ubusa namuhla ucabange ukuthi wobusa NAMI.

Usazobona okukhulu, uzwe okukhulu ungakamlandeli NAWE uShaka.

"Usho uMbopha kaSithayi?" kubuza uDingane, ethuka NAYE amehlo akhe
evutha umlilo.

Komunye umhlangano WABO baveza icebo lokuba bathume umuntu
njengesikhonzi ayothola uJeqe ukuba naye abe ngakubona, abadlisele
uShaka ngobuthi ekudleni kwakhe. 

Nabafana BAMI base bembe baze bakhathala bengafinyeleli eqeni
eligangileyo lendlovukazi yezinyosi. 

Emva KWAKHO nje izolo Ngwane, kufike lapha uMaSithole ezosibona.


Ubaxoxela ngentombi enhle YAKUBO athi seyehlula namakhosi akhona.


Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu BAKHE, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 


Naphezu lokhu kuhlola abafana bami babeqale ngakho ngangikuphindela
ukuzenelisa ukuthi kwakungekho halakasha yini lwenyoka ezazingenise
emgodini WALO zihlala nalo izinyosi lezi.

Udumo lwayo nobuhle BAYO sekuze kwafika kude. 


ijaji selihleli endaweni YALO nabasizi balo ababili. 

Futhi mina angiboni nalusizo LWABO lobu bukhokheli bakhe lapha
ekhaya. 

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi BAKHE uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 

NGAKHO-ke akulungile ukuba ngiphume ebusizikazini, kuziphendulela
uMaZwane.

Wezwa lawo magama uNgwane QEDE wazibamba ukhanda, wabheka phansi.


Kwaba yimithonselana nje engemingaki eyathi UKUHAMBAHAMBA emgxaleni
wami, yabuye yazibuyelela emuva yayosithela. 

Ngiyabona. Athule isikhashana uMaqhuzu, uthule nje uyazinxaphela
ngengaphakathi, uzwa kahle ukuthi ubhede WABHEDISISA. 

Ukuba akangifanele ngabe angizange ngizihluphe NOKUZIHLUPHA
ngokumthatha. 

Futhi basebezwile ngezinhloli zabo ukuthi kukhona izwe lena
eNingizimu eligobhoza ubisi liconsa uju lwezinyosi; kuthiwa lizihlalele
nje, abantu abakhe kulo bayingcosana kakhulu, abamnyama, futhi kabakho
ABAMHLOPHE abaningi.

Ngithe ONQOBILE ohluliwe kosweleka azi kahle ukuthi wahluliwe,
angaphindi asuse uchuku ezweni.

Manje-ke zase ZIMATASATASA zigonxana noju. 

'Sukuma, Nkosi yesizwe, wena omiswe NGABANGASEKHO ukuba ubuse
elikaSenzangakhona." esho eqondisa kuDingane.

UJeqe laphaya enhla nesibaya usevunule naye, usebase umlilo wabeka
imbiza LAPHO iNkosi izopheka khona uselwa. 

Ecaleni laphaya ngasesangweni lamathole sekubaswe omkhulu umlilo
LAPHO kuzokosiwa inyama le yengwe neyezinkunzi ezimnyama ebibulawa
amabutho ngayizolo. 

Zisuke zizilungiselela isiqubu sokukhuza ibuya LAPHO zisuke zizothi
zingalwa uma zinqotshwa zemuke. 

Bala washesha ukuwamukela loko abe ekufundiswa, into eyakhombisa
uMaqhuzu ukuthi wabe ezimisele kangakanani ukufa LAPHO efa khona.


Kepha inqaba LAPHO ikhona ayivumi ukuqoma. 

Lathi liqambe liba sokhakhayini, base bebuyile ukuyoyigcwalisa
ithange, benzela ukuthi umsebenzi wabo ungaphazanyiswa yinto
ewubuphukuphuku njengokuphelelwa u-petrol bengakafiki LAPHO beya khona.


Esabasebenza ngemvubu abafana `umbhidi' kwangena othisha,
abanumzane uNgubane noNgobeni bevela LAPHO babehlala khona lapho babekade
besayokudla ukudla kwasemini. 

Cishu sakhohlwa ukulanda ukuthi laphaya oPhongolo LAPHA uJeqe
wayegula khona, kukhona inja yakuwo lowo muzi eyamejwayela, kuthi
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe, ihambe naye,
adle nokuncane ayishiyele, yaze yamejwayela, kwathi mhla ehambayo
yamlandela ngomkhondo yaze yamfica, yaba seyiba yinja yakhe njalo.


Kwakuzibonakalela nje ukuthi LAPHO besuka khona indlala abayazi
bayizwa ngendaba. 

Wasondela emzini wabona ukuthi kuphekwe emnyango, waququbala
buqamamana nomuzi, baze bephula bangena endlini, wasondela, izinja
zamuzwa, zamkhonkotha wabuyela emuva, wafuna isu lokuyothatha
isikhuni esivuthayo LAPHO bekade bepheke khona. 

"Ngicela elakho isu, wena owabona ilanga ngingakacatshangwa, wena
owavula LAPHO kuvalwe khona."

Inceku enkulu ibasa umlilo omkhulu, ibekwe elangabini ishe ize
iphele eduze nomnyango waleyondlu LAPHO laba abathathu bebona khona.

Wathi akube yilowo aziyele LAPHO ethanda khona. 

Bathi dedelele LAPHO bezwa ukuthi akukho sigigaba esibabazekayo
abalandisa ngaso uMaqhuzu. 

Ekuseni LAPHO ilanga liphuma ilichinsa ngomhlanga, obhotshozelwe
imbobo ebheke empumalanga, lapho lishona ilichinse ngembobo ebheke
entshonalanga. 

Lomfo wasebuThonga uxoxa ezakubo LAPHA aphuma khona. 

Esabasebenza ngemvubu abafana `umbhidi' kwangena othisha,
abanumzane uNgubane noNgobeni bevela lapho babehlala khona LAPHO babekade
besayokudla ukudla kwasemini. 

Umbiko lowo waye watholwa nangabangane bakhe imbala, bathi yize
noma babexakeke kangakaya ezindaweni ezahlukene LAPHO babesebenza
khona, babengeke behluleka ukuza esifweni sikayise womngane wabo. 

Phela lapha YILAPHO zazisithela khona izinyosi. 

Umuntu uya athi fuqaqa phansi noma yini abeyenza, akukhathalekile
ukuthi beyibaluleke kangakanani, aphuthume LAPHO kuvele khona isidumo.


Ekuseni lapho ilanga liphuma ilichinsa ngomhlanga, obhotshozelwe
imbobo ebheke empumalanga, LAPHO lishona ilichinse ngembobo ebheke
entshonalanga. 

Sizobuyela futhi ukuze siyizwe kahle lendaba, siyiqale ekuqaleni
size sizofika LAPHO uDingane asusa khona isenzo esashaqisa izwe lonke.

Yilapho-ke LAPHO bamthathelela khona abangane bakhe, bambhebhezela
ukuba angabi yisiphukuphuku sensizwa, bamgxisha ngomoya wokuthi kufanele
uPamella azikhombise zonke izidingo zokuthi uyintombi lapha kuMaqhuzu,
hhayi umngane. 

Kwafika umqondo othi ake nisuke lapha nihambe, mhlawumbe ningase
nithole enye ingosi engcono kunalena LAPHO ningahlala khona nabantwana
benu ngokuthula nangoxolo, nisuke eduze namaNgisi.

LAPHO indaba ikhulunywa kuhlaluke ukuthi zombili lezi zintombi
zeNkosi ziyelelesa. 

Zafika zakhuluma NABAKHONA uJeqe engazi ukuthi kukhulunywa
ngani.

Kuphume NESINEDOLO namhlanje. 
Weqa ukhalo, wagijima, wagijima engaqondi NALAPHO eya khona. 

NABABENGAHLAKANIPHILE ngaphezu kwakhe babenamathuba angcono kunaye
uma benazo izitifiketi ezikhomba ukuthi bafunda bagcina emabangeni
angaphezu kwalelo yena agcina kulo. 

Anginalo isoka, NGOKUNJALO futhi anginaye umkhwenyana. 

Amadoda asondela kuye abuza ukuthi uphumaphi, wawatshela ukuthi
uphuma kwaZulu uze kulelizwe uzofuna imithi yokwelapha ngoba wezwa
idumela NGABASUKA lapha bethi miningi imithi. 

Ekuseni uNozitshela usehlezi emnyango ukuba emukele okuphumayo
angenise OKUDINGEKAYO. 

Ekuseni uNozitshela usehlezi emnyango ukuba emukele OKUPHUMAYO
angenise okudingekayo. 

Kuthandazelwa ABAGULAYO. 

Phela wona ayenazo izigqila ezimnyama, ziziningi impela,
esetshenzelwa yizo; futhi nje wona ayenomqondo othi bonke abantu
abamnyama badalelwa ukukhonza OMHLOPHE, abe yisigqila sakhe.

Bala washesha ukuwamukela LOKO abe ekufundiswa, into eyakhombisa
uMaqhuzu ukuthi wabe ezimisele kangakanani ukufa lapho efa khona.


Bahamba-ke ABAKWANDLOVU beya kubayeni kanye nenjana yakhe
engasaliyo. 

Usede ethi enhliziyweni baqinisile ABATHI ngayesuswa uShaka phansi
komthunzi welanga. 

Munye kuphela owasola sengathi kukhona OKOKHONA phakathi kukaMkabayi
noDingane - uMhlangana: ngoba nalapho bekhuluma esigodlweni sikaMkabayi
uDingane kwaba sengathi ukwazi konke okwasekuqondwe nguMkabayi - nokho
kaze azihlupha kakhulu ngalokho; naye wayengakulindele neze lokho
ababekuqondile.

Kwaba khona ABAVUNGAMAYO kubafana lena emuva nehholo. 

Munye kuphela OWASOLA sengathi kukhona okukhona phakathi kukaMkabayi
noDingane - uMhlangana: ngoba nalapho bekhuluma esigodlweni sikaMkabayi
uDingane kwaba sengathi ukwazi konke okwasekuqondwe nguMkabayi - nokho
kaze azihlupha kakhulu ngalokho; naye wayengakulindele neze lokho
ababekuqondile.

ONGALIPHETHE lolo qwenjana wayeyogcina esangweni, akukhathalekile
ukuthi waziwa kangakanani nokuthi wejwayele kangakanani ukuzophuza
kwaMaqhuzu. 

Sonke lesi sikhathi ibutho elithile sekuphele inyanga liye kozingela
ingwe, ABATHILE baye ogwini lolwandle, bayofuna uselwa iNkosi eyonyathela
ngalo. 

Akekho ONGATHANDI ukuzizwela isigwebo sendoda yesando. 

Hamba umtshene ukuthi ngithi kakukho ENGIKWESABAYO mina lapha
ezweni.

OFIHLAYO wayengasho nje ukuthi ungqubuzeke odongeni, noma kambe
athi uvule isivalo budedengu saye samsakaza, kodwa kwakucace njengezinqe
zeselesele ukuthi yizisihle zesibhakela leziya. 

Luyavuthwa laphaya uselwa, iNkosi iqale yaluhlabela ngoba nxa
lungaphathwanga yiyo ABAKWAZULU bathi aluvuthwa. 

Abantu sebethule bethe du, uDingane noMkabayi bebheke phansi engekho OBHEKE omunye.

ONGAKABIBIKHO endaweni yakhe ngummangalelwa uSimon umfo kaMpungose.


Lembuzi ayidliwa OKUKHISHWE kuyo igazi. 

NoSolomon Mpungose useduze kwebhokisi lofakazi ngenqola
YABAKHUBAZEKILE. 

Kwathi ESANDA kufika nje uJeqe esigodlweni iNkosi yamsondeza kuyo.


Wezwa engasazizwa uJeqe, wazimisela ukuthi SENGATHI angayibona
ngamehlo akhe. 

UJeqe athi: "Nami ngiyabona ukuthi iNkosi le inomhawu SENGATHI
ingabusa lonke izwe kungabiko enye iNkosi." 

USEDE ethi enhliziyweni baqinisile abathi ngayesuswa uShaka phansi
komthunzi welanga. 

Kanti ixoxwa nje lendaba uJeqe usengenwe yisifiso esikhulu
SENGATHI angake ayibone lentombi eseyehlule amadoda nenhle kangaka.


Munye kuphela owasola sengathi kukhona okukhona phakathi kukaMkabayi
noDingane - uMhlangana: ngoba nalapho bekhuluma esigodlweni sikaMkabayi
uDingane kwaba SENGATHI ukwazi konke okwasekuqondwe nguMkabayi - nokho
kaze azihlupha kakhulu ngalokho; naye wayengakulindele neze lokho
ababekuqondile.

Amabutho nhlangothi zombili agxume kube SENGATHI azodumelana.

"Khuluma, Ndongeni, ungade ugwinya amathe SENGATHI kawazi ukuthi
uthini."

Naye futhi wayeyazisa SENGATHI umuntu. 

Sekuzwakala nezigqi zokuphefumula kubantu: umoya lona ungasathi
nyaka, nezinyoni imbala ezabe zixokozela, zathula, KWASENGATHI
zitsheliwe ukuthi nansi indaba embi.

Njengoba insila yeNkosi imbelwa nayo, wanele wabona nje uJeqe
ukuthi iNkosi yakhe SEBEYIGWAZILE, sekumelwe ukuba abulawe nxashana
isilahlwa, wafikelwa imicabango eminingi. 

Bathe lapho beziphonsa phakathi esizibeni oNdongeni noSiphepho
noZidumo bamfica ESEPHANGALELE okaSenzangakhona.

Kanti ixoxwa nje lendaba uJeqe usengenwe yisifiso esikhulu
sengathi angake ayibone lentombi ESEYEHLULE amadoda nenhle kangaka.


Uthi USELIHAMBE kakhulu naleli lakwaZulu kodwa akazange ayibone
intombi enhle njengayo. 

SENGISHILO ngathi okaSithayi uyafa namuhla. Ngithumele kuZidumo
ngathi kakhulume naye.

Besesukuma uMkabayi ephonsa elakhe kusenjalo abantu besadabukile,
enzela ukuze bayaqala bayacabanga USELIPHONSILE.

Kwathi ashone phansi uJeqe, pho, uzothini SEKUKHULUME izulu
eliphezulu. 

Inyanga ISIYIQOBE imithi isiyesabeka, nengwe isihlinziwe yabengwa,
nenyama yezinkunzi ezimnyama isibengiwe. 

Bahlala-ke SEBELUNGELE ukuze kulungiswe ingcwaba layo. 

Asukume eme ngezinyawo lapho uDingane, ESETHUKUTHELE esebila,
isifuba sakhe sesigubhazela nje.

Anikwe amakhubalo aqinile abe yisibonda esiqinile seNkosi, kuzawulwe
ocabangweni lwakhe uJeqe, kungeniswe imbuzi emnyama ayibambe, athi nxa
ESEYIBAMBILE ibhotshozwe malungana nenhliziyo kuthathwe igazi layo,
lithakwe namafutha engwe, nebhubesi, nenhlwathi, iNkosi incinde, uJeqe
akhothe udengezi. 

BASEPHUCILE eyethu inkatha ngokugudluza uMhlangana, embangweni.
Nithini, Zulu?"

Ngaso leso sikhathi amabutho amasha ayengekho eye kohlasela le
kwaSoshangane, abanye SEBEFIKE bazikhonzela kwezinye izizwe bathi:
Sikhathele uShaka esibulalisa ngezinye izizwe! 

Uthe ebuyela ezigabeni wafika lesi sithunywa sikaDingane SESIHAMBILE,
ethi uzosixoxela lendaba embi nebuhlungu yokuhlinza umuntu wesifazane
ekhulelwe. 

Izinhliziyo zabantu SEZINAMATHELE kuDingane ezethemba ukuthi izwe
uzo-ke aliphumuze empini. 

Ecaleni laphaya ngasesangweni lamathole SEKUBASWE omkhulu umlilo
lapho kuzokosiwa inyama le yengwe neyezinkunzi ezimnyama ebibulawa
amabutho ngayizolo. 

Ngesikhashana esincane nje yilelo selimi kweyalo indawo, ESEHLOME
esephelele, aseyahaya. 

Kanti ixoxwa nje lendaba uJeqe USENGENWE yisifiso esikhulu
sengathi angake ayibone lentombi eseyehlule amadoda nenhle kangaka.


Ngabe uyambona ukuba USEBUYILE Ma. 

"Kulungile, ngomuso kusasa nizoqonda emfuleni, njengemihla yonke,
nithi nibuya lapho bese niyovunula seniza ebandla, lapho kobe
SEKUBUTHENE abantu abazobikelwa ngenkatha.

Bamupha ukudla, wadla walala kanti USEYE wabikwa enduneni,
yathuma izinsizwa ezimbili zayombika eNkosini le emzini wayo. 

USEHLEZI ebheke ithuba lokuba aye ezigabeni abe yilokhu ebuza
iThonga ngalentombi. 

Nxa SEBEGEZILE babuyele ekhaya, kufafazwe enye intelezi emnyango
welawu leNkosi, ingene khona, alandele uJeqe, afike endlale, ilale
elawini ngalobo busuku emva kokuba ikade ilala endlini yamakhosi
namadlozi. 

"Lalela-ke, Dingane. Indaba kaMbopha kaSithayi SENGIYILUNGISILE.

Lapho SEBEBUYILE ekugezeni badla, ngesikhathi zibuya inhlazane,
baqale manje ukuvunulela umkhosi. 

Kuthe lapha kuthi hwaqa, wabanga emasimini, lokhu uwafica
ekhihliza, nemfe ISIYIKHIPHILE iminyani, lokhu ingakavuthwa kahle. 

Sonke lesi sikhathi ibutho elithile SEKUPHELE inyanga liye kozingela
ingwe, abathile baye ogwini lolwandle, bayofuna uselwa iNkosi eyonyathela
ngalo.
 
Ukuze asondele eNkosini uShaka kwaya ngoba wadunyiswa enye induna
yathi uyifundile imithi yasenyakatho, kunjalo nje USESINDISE abaningi
ngamakhambi. 

Izinduna lapho SEZIJULUKE zimanzi zishaya, ziqoqa, eputshuka
ngalapha nangalapha. 

ESEWELELE kwelama Thonga yahlonga imizi eduze nomfula, wahamba
waze wadundubala phezu kwesihlambo somfula kwaba yikhona ebona imizi,
ezwa izinkomo zikhonya. 

Futhi ungeneliswa nayilokho, ubuye ugange," kusho enye kwenye.
Zibe SEZIDUMELENE, zishayane, ziklwebhane, zilumane kube nje. 

Ngizokutshena ukuthi uMhlangana SENGIMBONELE elakhe icebo, kodwa kusweleke
siqaphe ngoba unabalandeli abaningi okungaswelekile baboneukuthi siqondeni.

Yabe inenhliziyo elukhuni njengetshe; ingesabi lutho' umzimba wayo
umuhle ubunjwe kahle kakhulu, uthandeka; amehlo ayo lawa ekhanya
inhlansi, elokoza umlilo - lapho ESETHUKUTHELE ayeba bomvu sengathi
agcwele igazi.

UJeqe laphaya enhla nesibaya USEVUNULE naye, usebase umlilo wabeka
imbiza lapho iNkosi izopheka khona uselwa. 

Ngesikhashana esincane nje yilelo SELIMI kweyalo indawo, esehlome
esephelele, aseyahaya. 

Futhi BASEBEZWILE ngezinhloli zabo ukuthi kukhona izwe lena
eNingizimu eligobhoza ubisi liconsa uju lwezinyosi; kuthiwa lizihlalele
nje, abantu abakhe kulo bayingcosana kakhulu, abamnyama, futhi kabakho
abamhlophe abaningi.

Izwe ladliwa kumaXhoza, kwamiswa iziMantshi, ukuba zilibuse,
SELAHLUKANISIWE.

Abantu SEBETHULE bethe du, uDingane noMkabayi bebheke phansi engekho
obheke omunye.

Kuthe ngakusasa ESEDLILE esethi useyahamba, bathi.

Lapho SEKUTHULE kuthe du.

"Awu, wena kaBaba," kububula uDingane, ezesula ngesandla ibunzi
lakhe ELASE lijulukile limanzi.

Kwaba sobala ukuthi ZASEZITSHELIWE konke lokho.

Njengoba WAYESEHAMBE bonke ubusuku, kwenye indawo ehamba
ngokugijima, wazumeka waze wavuka emini enkulu, kwabe nokulamba
sekuthe ngilapha. 

Lumphinde futhi uvalo uMhlangana, ngoba phela WAYESEZWILE ngoZungu
ukuthi lezo zinduna zikaMkabayi, oNdongeni noSphepho noZidumo yibo akade
belapho khona ngalobo busuku.

Munye kuphela owasola SENGATHI kukhona okukhona phakathi kukaMkabayi
noDingane - uMhlangana: ngoba nalapho bekhuluma esigodlweni sikaMkabayi
uDingane kwaba sengathi ukwazi konke okwasekuqondwe nguMkabayi - nokho
kaze azihlupha kakhulu ngalokho; naye wayengakulindele neze lokho
ababekuqondile.

Bayasho-ke ASEBAKE balunguza khona ukuthi akusibhakela sidida
ompetha. 

SEKUKHONA imvunge enkulu phakathi kwabantu, kodwa engayazi ngoba
besaba ukumtshela. 

Yawakhipha SEYIYOPHUMA ngomnyanmgo amagama okugcina into yakwabo. 

Bala kwaba wukuqeda inkomishi yetiye ababemenzele yona ukwehlisa
izintuli zendlela, wabe ESEBEMBA ebheke eMnsinsini emaphoyiseni. 

Kuqhamuke iphoyisa ebelimlandile, ngejubane, SELIHEFUZELA. 

ijaji SELIHLELI endaweni yalo nabasizi balo ababili. 

Wathi ubafundisa ukukhamisa ngoba WAYESETHOLE kahle ukuthi
bayabhimba. 

Lingena nje SEBEKE bahlangana abazali bezigebengu, bavumelana
ngokuthi kungeze kwaba yinto enhle uma bethatha ummeli ngoba loko
kuyobonakala sengathi kuyindlela abavuna ngayo izingane zabo, nabazama
ngayo ukuba izingane zabo zingasitholi isijezo esifanele isenzo sazo.


Lokhu zikwenzela ukuba sithi sifinyelela ojwini lwazo sifice itshe
SELOME inhlama. 

Libe-ke SELIHLEHILISWELWA olunye usuku icala, kunqunywe nemali
engaba yisibambiso sokukhululwa kwakhe okwaleso sikhashana ibheyili.


`Singamlekelela nathi basizikazi abanye uma ESEBAMBEKE kanjalo
okhuleni ukunokuba aze ayeke umsebenzi weNkosi ongaka', kuncenga
uMaNzuza'. 

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma SEKUHLAZIYWA kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

Phela zenza kanjalo uma SEZIBONA isitha siphikelele emaqeni azo
ekhethelo. 

Asukume umshushisi athi: `Nkosi yeNkantolo! Ummangalelwa kula macala
awuchungechunge, uSimon Mpungose USESHONILE.' 

Konke esasikwenza nabafana bami oSiphiwosakhe noSibongiseni SASE
sikwenza ngokuphangisa. 

Ngingena njena SASESIDAMBILE isiwombe sazo sokuhlasela kithina
bahlaseli bazo. 

Ilanga LASE lingamtsha wendoda. 

Manje-ke ZASE zimatasatasa zigonxana noju. 

Lathi liqambe liba sokhakhayini, BASE bebuyile ukuyoyigcwalisa
ithange, benzela ukuthi umsebenzi wabo ungaphazanyiswa yinto
ewubuphukuphuku njengokuphelelwa u-petrol bengakafiki lapho beya khona.


Nabafana bami BASE bembe baze bakhathala bengafinyeleli eqeni
eligangileyo lendlovukazi yezinyosi. 

Wabheda wabheda uMaMzobe, kuthe lapho ethi =Amen= khona, LASE lithule
okokugcina ikhehla lakhe. 

Nazo ZASE ziphelelwe yithemba. 

ZASE zilele zithe bukululu. 

Kwake kwathi ukwedlula iNgelosi WASE ethatha uSiphepho ngezwi
elimumethe ulaka. 

KWASE kuzobakhona nesiqiniseko sokuthi umuntu uzoziphuzela
ngenkululeko, angathi ephethe ingilazi yotshwala ngapha, ebe ejeqeza,
elindele ukudonsa ivolovolo ngokuphazima kweso. 

Wawungacabanga ukuthi banezinyanga bavalelwa esitokisini ngendlela
ABASE bezace ngayo. 

Uhlalile impela ngoba usuke lapha SELIYA kozilahla kunina. 

ESEZIPHENDULELA ebuzwa nguMshushisi phambi kwezihlwele umfo
kaMpungose wathi abelungu ubabulala ngoba uyabazonda. 

Wabe ESEYICABANGISISA wadepha indaba yokuziqhuba izifundo zakhe
ngembawula, okungenani abekeke ebangeni leshumi. 

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, BESE
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

SESEHLUKANA uzwakalise isifiso sokuthi bekungaba yinto enhle uma
ethukuswa uNobuhle ngoba ziyanda izinsongo zalaba bafana, zokuthi bafuna
ukuyibulala ingane yami. 

Lapho yasukuma yaze yagquma into yakwabo, kwazise umkhaba
wawunyomfozeka uma isukuma BESE incisheka umoya. 

Lesi simo sabe SESIMVULA amehlo uMaqhuzu, wazibona kahle ukuthi
ukuhlakanipha kwakhe kuphelela obala uma kungenasesekelo
esiyisitifiketi. 

Kwafika umqondo othi ake nisuke lapha nihambe, mhlawumbe NINGASE
nithole enye ingosi engcono kunalena lapho ningahlala khona nabantwana
benu ngokuthula nangoxolo, nisuke eduze namaNgisi.

Uselwa lwalukhethelwa abalo njalo okuye kuthi nxa iNkosi
ISIZOKWESHWAMA baye kolukha eduze nolwandle. 

UMfundisi =Adams= kwaqanjwa ngaye umuzi owaziwayo waseAdams,
oseManzimtoti, BASE benza-ke belinga ukuthambisa izinhliziyo
zabakwaZulu.

Kuthe ebusuku efikelwe isihlambi sobuthongo, ngoba buyinkosi, noma
umuntu elinde isidumbu wethuka ESENGQUPHAZELA nje, waphupha uJeqe.


Izinkomo sithi sibuya nazo zimboze izintaba nezinkalo, igazi
labaningi bakithi lichithekele ezizweni, singakaphumuli USEYASIBIZA
ukuba siyekohlasela kwezinye izindawo." 

UNdlovu lo naye akuyena umuntu wokudabuka ebuThonga, wafika
ehamba ngokufuna imithi, ephuma emaHlutshini, wafika lingafi nkonyane,
wejwayela WAYESEHLALA khona esenomuzi. 

Ngesikhashana esincane nje yilelo selimi kweyalo indawo, esehlome
esephelele, ASEYAHAYA. 

Nxa umuntu ebuka ubona SEKUMNYAMA izinkalo abantu. 

Nxa umuntu ebuka ubona SEKUMNYAMA izinkalo abantu. 

Cishu sakhohlwa ukulanda ukuthi laphaya oPhongolo lapha uJeqe
wayegula khona, kukhona inja yakuwo lowo muzi eyamejwayela, kuthi
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe, ihambe naye,
adle nokuncane ayishiyele, yaze yamejwayela, kwathi mhla ehambayo
yamlandela ngomkhondo yaze yamfica, yaba SEYIBA yinja yakhe njalo.


SEkungena inyama yona ephekwe uNozitshela, namasi athiwe uye
uqobo. 

Ayilandise kahle, ayitshele nokuthi uzwe ESESENDLELENI kuthiwa
uShaka ubulewe umnawakhe uDingane. 

Ngisize phela nakhu igazi lomfowethu ongasekho SELIFUNWA kimi.

Ubaxoxela ngentombi enhle yakubo athi SEYEHLULA namakhosi akhona.


Kuzothi-ke lapho inyanga ithathe yonke lemibengo iyixube ndawonye
emqubeni, iyifafaze ngemithi ibe ISIYOSIWA. 

Abantu nezinduna SEZIDE zixoxa noDingane. 


Phela LABESELIKHALA igazi likaShaka, selibizwa kuye.

Namabutho AYESEZIKHALELA ethi: Size siqhakaze izimvu singaganiwe,
singabazi ubumnandi bokuhlala emakhaya, kube yilokhu sihamba
ezintabeni, silale endle, sifa yindlala! 


SEKUKHONA izinkunzi ezimbili ezimnyama ezicijileyo, ezihlabayo,
ezingazange ziyizeke insikazi, ezanela ukwephusa zakhethwa eziyobanjwa
amabutho ngezandla bazidonye ngesibhakele zize zife. 


Phela labeselikhala igazi likaShaka, SELIBIZWA kuye.

Yasondela, YAYISIKHULUMA nabantu ezwini lakhe.

Naso-ke isizathu sokuqala esabangela amaBhunu siwabone ESEPHUNGWA
ngezithebe kwaZulu, ekhumbuza uDingane izinkonjane ezabikwa nguShaka
mhla efayo.

NoMkabayi ahlale phansi, lapho SEKUNGUYE uDingane ophethe
izintambo.

Ekuseni uNozitshela USEHLEZI emnyango ukuba emukele okuphumayo
angenise okudingekayo. 

Wezwa ESENGENWA uthando lwayo engazange eyibona. 


Phela ngalesisikathi BASE bebaningana aBelungu kwaZulu, ngoba
ngonyaka ka-1835 kwafika abafundisi abaziwayo kwaZulu, bezoshumayela
iVangeli.

Phezu kwakho konke lokhu OSEKULUTHUTHUVA phakathi kukaZulu abanye
babengavumelani. 

Liyaphuma ilanga amabutho ASEYA emfuleni aseyogeza, sekugcwele
abafana namantombazana abalethele amabutho ukudla. 

Uthe lapho eseseduze nezinkomo ilanga selibantubahle, wababona
abafana SEBEZIQOQA, nemizi eseyibona eduze namasimu wahlala phansi
waphumula. 

Lapho uDingane SEKUTHI makaquleke uvalo, nolaka, kanye nokuzisola.

Asukume eme ngezinyawo lapho uDingane, esethukuthele esebila,
isifuba sakhe SESIGUBHAZELA nje.

SEKUZWAKALA nezigqi zokuphefumula kubantu: umoya lona ungasathi
nyaka, nezinyoni imbala ezabe zixokozela, zathula, kwasengathi
zitsheliwe ukuthi nansi indaba embi.

Esibayeni lapha SEKUHAMBA imbongi yodwa ibonga amakhosi. 


Kuthe ngakusasa esedlile esethi USEYAHAMBA, bathi.

Uthe lapho eseseduze nezinkomo ilanga selibantubahle, wababona
abafana sebeziqoqa, nemizi ESEYIBONA eduze namasimu wahlala phansi
waphumula. 

Phela KWASE kubusa iNkosikazi elungileyo phesheya ngalesikathi,
igama layo linguNkosikazi =Victoria=.

Kuthe lapho ESEBUSA umfo kaSenzangakhona uDingane emva kokubulala
kwabo uShaka, kwafika izwi kuye livela kuMkabayi, udadewabo
kaSenzangakhona, lithi ufuna ukuba kebabonane bobabili.

Kuthe lapho ESEHLANGANA khona lapho, sekuzosuka impi enkulu
eyesabekayo, kwaqhamuka uDingane ehlobe evathe ephelele.

Namhla ESEWELA uSuthu yahlamba eduze kwesikebhe yaye yaphumela
ngaphesheya. 

Wona amehlo ayeselokoza umlilo, isifuba lesi sakhe sehla senyuka,
kubonakala ukuthi uZibambile SEKUTHI makaqhume.

"Kulungile, ngomuso kusasa nizoqonda emfuleni, njengemihla yonke,
nithi nibuya lapho bese niyovunula SENIZA ebandla, lapho kobe
sekubuthene abantu abazobikelwa ngenkatha.

ABESE qhubeka masinyane ethi.

BASEBEBIZA lesi sithunywa ababesithume kuJeqe, bathi. 

Ithe lapho ISILIVEZA obala ezindlebeni zikaDingane lelocebo
lokugudluza uMhlangana noMbopha endleleni, uDingane wezwa eshaywa uvalo
olukhulu.

Onke amehlo abantu anamathela kuDingane, bambona ubuso bakhe
SEBUMANZI zinyembezi, ziwohloka emehlweni.

Naye WAYESEZE wejwayela ukubulala abantu ngoba noma into iyimbi
inxa umuntu eseyenzele futhi ayibe isabambi. 

Udumo lwayo nobuhle bayo SEKUZE kwafika kude. 

Wawungafunga ukuthi ubekhona kuntshontshwa izimbuzi zomnumzane
mumbe, ngoba kwakhuthi lapho amaphoyisa ecela ukuba awacebise ukuthi
NGASE kube lowo monakalo wenziwe ngubani, amane ashaye emhloleni, bala
ngqi, abanjwe amasela. 

Ekuxoxeni BASHESHE bezwana noJeqe, bejwayelana, nenja kaJeqe
yejwayela idla amasi. 

Wachiphichiphiza uMaMzobe kwaze kwezwa omakhelwane, BALA beza
bazomhlalisa. 

Noma-ke ngingebe lusizo mina, KODWA usizo lomfundisi uyoludinga
ngelinye ilanga. 

BALA kwaba wukuqeda inkomishi yetiye ababemenzele yona ukwehlisa
izintuli zendlela, wabe esebamba ebheke eMnsinsini emaphoyiseni. 

NEMPELA laqalwa-ke futhi iculo liqalwa nguye umfo kaMshengu
ngesihosho sakhe sezwi. 

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi OKUNGENANI yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

BALA washesha ukuwamukela loko abe ekufundiswa, into eyakhombisa
uMaqhuzu ukuthi wabe ezimisele kangakanani ukufa lapho efa khona.


Isivakashi sasiyokwamukelwa kuphela uma sihamba nomuntu ophethe
uqwenjana lolo, aphinde FUTHI anikeze isiqiniseko sokuthi singumuntu onjani.


BALA kwathi phakathi kwamabili langa limbe, wacela ukhehla uKhumalo
ukuba isalukazi sakhe uMaMzobe, athandaze. 

NEMPELA kwenziwa kanjalo. 

FUTHI mina angiboni nalusizo lwabo lobu bukhokheli bakhe lapha
ekhaya. 

KEPHA-KE Mntanami, uMaZwane besisahambisana kahle kabi naye
ebusizikazini. 

Cishe ukuba sathakaselwa nguwonk' uwonke lesi sinyathelo ngoba VELE
eGoli akwethenjwa muntu. 


Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
FUTHI bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

Ofihlayo wayengasho nje ukuthi ungqubuzeke odongeni, noma KAMBE
athi uvule isivalo budedengu saye samsakaza, kodwa kwakucace njengezinqe
zeselesele ukuthi yizisihle zesibhakela leziya. 

NOKHO wabuye wafekela lowo mqondo, wabona ukuthi kuyobe uyasehlisa
isithunzi sakhe, nokuhlonishwa kwakhe, nokwaziwa kwakhe njengomuntu
ongasohlangothini lomthetho. 

PHELA uma ikhona, babethi omakade ebona babasingi, uzibona
ngokubungela kwazo othini; zingqengqe ngalo uma ulushutheka esidlekeni
sazo njengomkhuba ezisuke ziwejwayele. 

PHELA lapha yilapho zazisithela khona izinyosi. 

NOKHO aqhubeke. 

PHELA zenza kanjalo uma sezibona isitha siphikelele emaqeni azo
ekhethelo. 

Wathi ukubulala ngesando wayekuthanda ngoba kungujuqu kanti FUTHI
kunesinono. 

Kwakuxabene ubendle lapha kuye ekhanda, kukhona nanomqondo
wokuthi amane athathe isikhali, ayozibhokoda kube kanye lezi zinja,
kuphele KONKE ngazo. 


Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
OKUSAZIKHALI abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 

Bakwenza LOKHO abafundi. 

Kuningi abanye ABABEKUNGABAZA ngokuphelela kwazo lapha kumfo
kaMshengu. 

Ungifanele Ma. Ngineqiniso LALOKO. 

Uma ngabe LOKO akuhambisani nawe, akusho ukuthi umshado ngeke
wabakhona. 

Wagcina NGAKHO nje ukusukuma waxhiliba. 

Ya! Washo ngabona. YINGAKO nje uzwana kangaka noMnu. =Cole=? 

Mathathu amaphuzu ayefakazela LOKO. 


Kufanele akwazi LOKU, senzele ukuthi noma ngabe kwenzekani
kuNobuhle, noma ngabe kwenzekani lapha ekhaya, angasisoli ukuthi
sasingamtsheli ngani. 


WAKUBONA kuwumsebenzi wakhe oKaMemela ukuthi kubekhona akushoyo,
yize kwabe kungeke kwawuphendula umbuzo kaSiphepho. 


Izinkomo sithi sibuya nazo zimboze izintaba nezinkalo, igazi
labaningi bakithi lichithekele ezizweni, SINGAKAPHUMULI useyasibiza
ukuba siyekohlasela kwezinye izindawo." 


SESEHLUKANA uzwakalise isifiso sokuthi bekungaba yinto enhle uma
ethukuswa uNobuhle ngoba ziyanda izinsongo zalaba bafana, zokuthi bafuna
ukuyibulala ingane yami. 


OSiphiwosakhe benoSibongiseni BESAZITIKA ngoju nezinja zisazitika
ngamakhafilithi amanye ayemfimfithwa aphinyiswe yibo abanikazi bazo
izinja laba, ngaphumelela ukushutheka umgxala ungene ntshi phakathi
kwamatshe lawo. 


Namhla ESEWELA uSuthu yahlamba eduze kwesikebhe yaye yaphumela
ngaphesheya. 

NGINGENA njena sasesidambile isiwombe sazo sokuhlasela kithina
bahlaseli bazo. 


ESEWELELE kwelama Thonga yahlonga imizi eduze nomfula, wahamba
waze wadundubala phezu kwesihlambo somfula kwaba yikhona ebona imizi,
ezwa izinkomo zikhonya. 


Kanti IXOXWA nje lendaba uJeqe usengenwe yisifiso esikhulu
sengathi angake ayibone lentombi eseyehlule amadoda nenhle kangaka.



ISIMNYAMA manje iNkosi ihlikihlwa, inindwa ngemithi, ayisabonakali
isimo sayo. 


EBUZWA ukuthi uyazisola yini ngalezi zenzo zakhe zokubulala laba
belungu abaningi kangaka wathi, cha. 


UKHULUMA nje lomfo uShaka uyamphikisa uthi: "Awukalihambi leli
lakithi ubone izintombi ezinhle. 


UMFUNDISI esizwa kuthiwa uDingane wamvumela ukuba ahlale eduze
naye afundise abantu bakhe, kuthiwa nguMfundisi =Owen= Lowo.

Umfo wasebuThonga UKHULUMA nje uJeqe ulapha eduze neNkosi
ulalele. 


EBUZWA ukuthi kukhona yini azikhalela kukho wathi, cha.

ESEZIPHENDULELA ebuzwa nguMshushisi phambi kwezihlwele umfo
kaMpungose wathi abelungu ubabulala ngoba uyabazonda. 


ESABASEBENZA ngemvubu abafana `umbhidi' kwangena othisha,
abanumzane uNgubane noNgobeni bevela lapho babehlala khona lapho babekade
besayokudla ukudla kwasemini. 

Ekuseni ilanga LINGAKAPHUMI, umuntu usezwa umsindo ezigabeni,
behaya amagama bebhema insangu, bebonga amakhosi. 

SEKUPHUME ilanga kwaphuthunywa kwayoshwaywa izincingo kwabizwa
izingane zakhe. Ucingo lwesifo aluphendulwa-ke. 

Zisuke zizilungiselela isiqubu sokukhuza ibuya lapho ZISUKE zizothi
zingalwa uma zinqotshwa zemuke. 

ZISUKE zizilungiselela isiqubu sokukhuza ibuya lapho zisuke zizothi
zingalwa uma zinqotshwa zemuke. 

Wathi akantshontshi emizini asuke ebulele kuwona ngoba USUKE
engangenele kona ukuntshontsha. 

USUKE ezobulala kuphela. 

Wathi akantshontshi emizini ASUKE ebulele kuwona ngoba usuke
engangenele kona ukuntshontsha. 

Phela uma ikhona, babethi omakade ebona babasingi, uzibona
ngokubungela kwazo othini; zingqengqe ngalo uma ulushutheka esidlekeni
sazo njengomkhuba EZISUKE ziwejwayele. 


Mayelana nokuthi ungena kanjani ngaphakathi wathi ziningi
izindlela namasu okuvula izicabha namafasitela njengoba labo ASUKE
ezobabulala uqala ngokubashunqisela udosi lwempisi. 


Uma-ke umuntu kuthiwa uyobingelela iMantshi KUSUKE kuqondwe ukuthi
uzovela nje phambi kweNkatholo, ibikelwe iMantshi ukuthi lo ngusibanibani
wakwabani, owethweswe icala elithile, alenza ngosuku oluthile. 

KWATHI emva kweviki, bayovela eNkantolo oMaqhuzu, ngenhloso
yokubingelela iMantshi. 

ZATHI ziyalithatha laphezulu kakhulu. 


ZATHI ziyalithatha futhi laphika. 

WATHI uyaphinda uyazibhidisa kwaba amabhekedwane. 


YATHI ukuhlangana futhi isibhidiswa ngumuntu owayeyazi kahle into
ayenzayo, elazi kahle neculo. 

WATHI ukulehlisa u`Thakathi.' 

Kwake KWATHI ukwedlula iNgelosi wase ethatha uSiphepho ngezwi
elimumethe ulaka. 

Kwaba yimithonselana nje engemingaki EYATHI ukuhambahamba emgxaleni
wami, yabuye yazibuyelela emuva yayosithela. 

UMaZwane ngizoke NGITHI ukumyeka-ke aqhubeke nokusonta. 

KUTHE la kumpondozankomo, engazange ehlangana namuntu, wangena
esihlahleni wahlala. 

KUTHE lapha kuthi hwaqa, wabanga emasimini, lokhu uwafica
ekhihliza, nemfe isiyikhiphile iminyani, lokhu ingakavuthwa kahle. 

KUTHE lapho esehlangana khona lapho, sekuzosuka impi enkulu
eyesabekayo, kwaqhamuka uDingane ehlobe evathe ephelele.

KUTHE lapho esebusa umfo kaSenzangakhona uDingane emva kokubulala
kwabo uShaka, kwafika izwi kuye livela kuMkabayi, udadewabo
kaSenzangakhona, lithi ufuna ukuba kebabonane bobabili.

KUTHE lapho besikhipha isidumbu sakhe emanzini, kwahlaluka ukuthi
okaSenzangakhona wabefinyele umsipha, wambamba ngamandla esemanzini
ajulile, kazathola nathuba lokuphefumula.

KUTHE lapho abaNtwana bengena emfuleni ehlamba kwezwakala izwi
elibuhlungu livela kuye ongasekho limemeza, ethi `Ngaminza, mfowethu,
ngaminza!'

Wawungafunga ukuthi ubekhona kuntshontshwa izimbuzi zomnumzane
mumbe, ngoba KWAKHUTHI lapho amaphoyisa ecela ukuba awacebise ukuthi
ngase kube lowo monakalo wenziwe ngubani, amane ashaye emhloleni, bala
ngqi, abanjwe amasela. 

Cishu sakhohlwa ukulanda ukuthi laphaya oPhongolo lapha uJeqe
wayegula khona, kukhona inja yakuwo lowo muzi eyamejwayela, KUTHI
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe, ihambe naye,
adle nokuncane ayishiyele, yaze yamejwayela, kwathi mhla ehambayo
yamlandela ngomkhondo yaze yamfica, yaba seyiba yinja yakhe njalo.


BATHE lapho bekhuleka kuMkabayi amehlo abantu ayenamathele kubo
nezindlebe zivulekile, zilinde ukucosha abazokusho.

ITHE lapho isiliveza obala ezindlebeni zikaDingane lelocebo
lokugudluza uMhlangana noMbopha endleleni, uDingane wezwa eshaywa uvalo
olukhulu.

BATHE lapho beziphonsa phakathi esizibeni oNdongeni noSiphepho
noZidumo bamfica esephangalele okaSenzangakhona.

UTHE lapho eseseduze nezinkomo ilanga selibantubahle, wababona
abafana sebeziqoqa, nemizi eseyibona eduze namasimu wahlala phansi
waphumula. 

KUTHE lapho isidumbu besikhiphela phandle waquleka oweNkosi,"
esho ebheka uDingane.

"Ngakho-ke ngomuso kusasa," kuqhuba uMka bayi "NIZOTHI lapho nibuya
kogeza emfuleni njengemihla yonke, bese ngimeme izwe ukuze ngimkhethe
ozolibusa, phambi kwalo, libona lonke.

KUZOTHI-ke lapho inyanga ithathe yonke lemibengo iyixube ndawonye
emqubeni, iyifafaze ngemithi ibe isiyosiwa. 

Bala KWATHI phakathi kwamabili langa limbe, wacela ukhehla uKhumalo
ukuba isalukazi sakhe uMaMzobe, athandaze. 

Balala, KUTHE ekuseni uJeqe bamthatha bamyisa eNkosini. 

Cishu sakhohlwa ukulanda ukuthi laphaya oPhongolo lapha uJeqe
wayegula khona, kukhona inja yakuwo lowo muzi eyamejwayela, kuthi
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe, ihambe naye,
adle nokuncane ayishiyele, yaze yamejwayela, KWATHI mhla ehambayo
yamlandela ngomkhondo yaze yamfica, yaba seyiba yinja yakhe njalo.


UMaZwane WATHI ngokubona ukuthi uzalelwe yinja endlini, wacela
umkhokheli uMaNzuza ukuba azomncengela uMdlalose ukuba asihoxise isinqumo
sakhe sokumkhipha enkonzweni. 

KWATHI ngonyaka ka-1883 kwafika izwi livela phesheya elithi zonke
izigqila azikhululwe abaninizo ziyekwe zifane nabantu bonke.

KUTHE ngelinye ilanga kwabakhona abayeni bezolobola intombi emzini
oseduze nakwaNdlovu. 

KUTHE ngonyaka othile kwasuka uthuthuva olubi lwempi khona belu
eKoloni, amaXhoza elwa nabeLungu.

Ithi nxa iziqhayisa `Mina ngothanda insizwa OKUYOTHI noma impofu,
ingenankomo ibe ithandwa yimi ngenhliziyo yami nayo ingithanda. 

Uselwa lwalukhethelwa abalo njalo okuye KUTHI nxa iNkosi
isizokweshwama baye kolukha eduze nolwandle. 

Anikwe amakhubalo aqinile abe yisibonda esiqinile seNkosi, kuzawulwe
ocabangweni lwakhe uJeqe, kungeniswe imbuzi emnyama ayibambe, ATHI nxa
eseyibambile ibhotshozwe malungana nenhliziyo kuthathwe igazi layo,
lithakwe namafutha engwe, nebhubesi, nenhlwathi, iNkosi incinde, uJeqe
akhothe udengezi. 

ITHI nxa iziqhayisa `Mina ngothanda insizwa okuyothi noma impofu,
ingenankomo ibe ithandwa yimi ngenhliziyo yami nayo ingithanda. 

Intamo yinde, amehlo mahle, ITHI nxa ibheka ivunywe amashiya ayo.


ATHI angalithola ithuba aye exhibeni lalo, limzekele okuningi
ngalentombi, waze wacishe wayazi engezange ayibone. 

WATHI angaqeda ukubabhaxabula abafana wayeseculisa izindlela zonke
ngayinye. 

Wabheda wabheda uMaMzobe, KUTHE lapho ethi =Amen= khona, lase lithule
okokugcina ikhehla lakhe. 

KWATHI esanda kufika nje uJeqe esigodlweni iNkosi yamsondeza kuyo.


LATHI liqambe liba sokhakhayini, base bebuyile ukuyoyigcwalisa
ithange, benzela ukuthi umsebenzi wabo ungaphazanyiswa yinto
ewubuphukuphuku njengokuphelelwa u-petrol bengakafiki lapho beya khona.


WATHI ungathi shiqe ngawugwadlula. 

Kwase kuzobakhona nesiqiniseko sokuthi umuntu uzoziphuzela
ngenkululeko, ANGATHI ephethe ingilazi yotshwala ngapha, ebe ejeqeza,
elindele ukudonsa ivolovolo ngokuphazima kweso. 

Naye kahlalanga sikhathi eside kwaZulu, ngoba KWATHI esahlezi
izinyanga ezine kuphela uDingane wasusa isidumo esikhulu kwaZulu, okuze
kube namuhla sisashaqisa izwe lonke.

"KUTHE kunjalo wavuka esihlwathini oweNkosi, wavuka ekhala
izinyembezi, wathi mabamfihle khona lapho okayise.

KUTHE kusenjalo kwafika izwi livela phesheya kuHulumeni lithi:
"Izwe lelo elithunjwe nguHulumeni walelizwe kumaXhosa malibuyiselwe
kuwona."

KUTHE sebe kude-buduze nezwe laseNatali, sebevinjelwe uKhahlamba
kuphela, uMnumzane uPieter =Retief= nedlanzana labanye nezinqola zabo,
balandulela iqembu elikhulu, baze batheleka lapha eNatali ngonyaka
ka-1837.

KUTHE ebusuku efikelwe isihlambi sobuthongo, ngoba buyinkosi, noma
umuntu elinde isidumbu wethuka esengquphazela nje, waphupha uJeqe.

KUTHE ngakusasa esedlile esethi useyahamba, bathi.

UTHE ephandle umqondo wokweqa wagunya. 

UTHE engena nje uDingane kwaba sobala ukuthi kabafunani
nokubhekana noMhlangana.

UTHE ebuyela ezigabeni wafika lesi sithunywa sikaDingane sesihambile,
ethi uzosixoxela lendaba embi nebuhlungu yokuhlinza umuntu wesifazane
ekhulelwe. 

Waphaphama uJeqe, UTHE ephaphama enye yezinceku yayikhwezela
isihlonti soqunga, wacikica amehlo, wacabanga. 

UTHE esuka lapho uMkabayi wayembiza ngegama.

Ofihlayo wayengasho nje ukuthi ungqubuzeke odongeni, noma kambe
ATHI uvule isivalo budedengu saye samsakaza, kodwa kwakucace njengezinqe
zeselesele ukuthi yizisihle zesibhakela leziya. 

"Kulungile, ngomuso kusasa nizoqonda emfuleni, njengemihla yonke,
NITHI nibuya lapho bese niyovunula seniza ebandla, lapho kobe
sekubuthene abantu abazobikelwa ngenkatha.

Izinkomo SITHI sibuya nazo zimboze izintaba nezinkalo, igazi
labaningi bakithi lichithekele ezizweni, singakaphumuli useyasibiza
ukuba siyekohlasela kwezinye izindawo." 

UTHI uDingane efika esigodlweni sakhe, kwakufika inceku kaMkabayi,
uZungu, ethi.

Lokhu zikwenzela ukuba SITHI sifinyelela ojwini lwazo sifice itshe
selome inhlama. 

Zisuke zizilungiselela isiqubu sokukhuza ibuya lapho zisuke ZIZOTHI
zingalwa uma zinqotshwa zemuke. 

KWATHI ashone phansi uJeqe, pho, uzothini sekukhulume izulu
eliphezulu. 

Laba abasekwayeni wathi ANGATHI abakhiphe iminwe, wathi abacule
baphumele phandle bagcwale igceke. 

KUTHE kuntambama kwakufika izinsizwa eziyisihlanu ziphuma eNkosini
ithi azilande uJeqe aye kuyo. 

WATHI ukuba afike eNkosini, waba isithunywa senyanga yeNkosi
sokuya koxebula amagxolo angamakhubalo nokuya kokukha amakhambi. 

YATHI ukuba ingene esigodlweni sikaDingane, yangena maqede washaywa
uvalo uDingane, kwazise ukuthi yabe inesithunzi esesabekayo kakhulu.

YATHI lendaba ukuba iphumele ngaphandle kubantu kwaya ngokwanda
ukunengeka kukaShaka. 

LATHI ukuba lifike lelizwi nganeno amaBhunu athukuthela, akhohlwa
nawukukhuluma.

KWATHI ukuba sisuke isidumo leso uMfundisi =Owen= wabopha
okungokwakhe wabamba indlela eqonde eThekwini, lapho wafika khona
wadlulela phesheya eNgilande.

UTHE ukuba angene egcekeni, amabutho ehlukana phakathi, azilahla
phansi izikhali zawo, kwaduma ihlombe elikhulu.

UTHE ukuba afike eNatali wenza onke amalungiselelo okuba abonane
neNkosi uDingane.

KWAKUTHI uma zivikisana nabazala bakhe ekhaya, kuzibonakalele nje
ukuthi yize abanye babo befunda emaNyuvesi, amanzi ayehlela ngakubo,
ivuthiwe insizwa kaMdletshe le ekhanda. 

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke KUTHE uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, OKUYOTHI labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 

Wazi ngani noma lo muntu OTHI uyamthatha ukulungele. 

YA! Washo ngabona. Yingako nje uzwana kangaka noMnu. =Cole=? 

Ebuzwa ukuthi uyazisola yini ngalezi zenzo zakhe zokubulala laba
belungu abaningi kangaka wathi, CHA. 

HHAYI indaba okusibabazela ukuthi benithilileka kwasha kwacima.


NAMHLA esewela uSuthu yahlamba eduze kwesikebhe yaye yaphumela
ngaphesheya. 

MANJE-ke zase zimatasatasa zigonxana noju. 

Kuthe NGAKUSASA esedlile esethi useyahamba, bathi.

Sekuphume ilanga KWAPHUTHUNYWA kwayoshwaywa izincingo kwabizwa
izingane zakhe. Ucingo lwesifo aluphendulwa-ke. 

UKUBA akangifanele ngabe angizange ngizihluphe nokuzihlupha
ngokumthatha. 

UKUBA ngiyeshelwa ngabe kade ngaqoma, noma ngabe kade ngashada.


"UKUBA bewuyimi ubuzokwenzenjani wena:" Kubuza uMaqhuzu. 

UKUBA uMaqhuzu wayenazo ezinye izindlela zokuziphilisa, neziletha
imali ngamawala njengomsebenzi wokudayisa utshwala, wayezothatha zona,
abuyeke utshwala ngoba babusondeza abantu abaningi eduze kwakhe, into
eyayingenza ukuthi nesitha esiqonde ukwenza umonakalo, singene kalula
ekhaya. 

Ayisebenzi indaba yokuthi UKUBA benginguwe. 

Mayelana NOKUTHI ungena kanjani ngaphakathi wathi ziningi
izindlela namasu okuvula izicabha namafasitela njengoba labo asuke
ezobabulala uqala ngokubashunqisela udosi lwempisi. 

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa NGOKUTHI okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oStevenoMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

Lingena nje sebeke bahlangana abazali bezigebengu, bavumelana
NGOKUTHI kungeze kwaba yinto enhle uma bethatha ummeli ngoba loko
kuyobonakala sengathi kuyindlela abavuna ngayo izingane zabo, nabazama
ngayo ukuba izingane zabo zingasitholi isijezo esifanele isenzo sazo.


Wayelivuma ELOKUTHI bangcono kunaye ngoba banezitifiketi ezingcono
kunaloko ayebambelele kukona, kodwa-ke yize kunjalo, umuntu akahlali
ephethe isitifiketi ngesandla. 

UKUZE asondele eNkosini uShaka kwaya ngoba wadunyiswa enye induna
yathi uyifundile imithi yasenyakatho, kunjalo nje usesindise abaningi
ngamakhambi. 

UKUZE angabonakali ukuthi uyeqa, waphuma entubeni engaphethe
zikhali, wahamba waye wafika emfuleni. 

UKUZE kuphele uchuku nengozi engasivele, kusweleke niye emfuleni
nezinceku zami kuphela, zisale ezenu ekhaya.

UMA kuvuma wayezozabalaza aqhubeke njalo aye ayogasela izifundo
zaseNyuvesi. 

UMA ngabe ugugile, ugugele mina. 

Wayengawazi amandla kaNobuhle uMaqhuzu, ngaleso sizathu wamfundisa
amasu nezindlela zokusetshenziswa kwesibhamu, enzela ukuthi UMA
imqhamukela kabi eyabafo, akwazi ukwelekelela uNobuhle. 

Nawe UMA umlalela uyokusiza ukuba uphenduke ukhethe iNkosi. 

Phela UMA ikhona, babethi omakade ebona babasingi, uzibona
ngokubungela kwazo othini; zingqengqe ngalo uma ulushutheka esidlekeni
sazo njengomkhuba ezisuke ziwejwayele. 

"Dingane, uma ungafuni, nawe Mhlangana UMA ungafuni ukuba lendaba
iphathwe ngeyami intando, yishoni khona manje.

UMA ngabe loko akuhambisani nawe, akusho ukuthi umshado ngeke
wabakhona. 

UMA wayeshilo kwakobulawa yena uJeqe kuthiwe umyekeleni. 

UMA-KE umuntu kuthiwa uyobingelela iMantshi kusuke kuqondwe ukuthi
uzovela nje phambi kweNkatholo, ibikelwe iMantshi ukuthi lo ngusibanibani
wakwabani, owethweswe icala elithile, alenza ngosuku oluthile. 

Abone uMkabayi ukuthi UMA engayiqedi lendaba zingahle zidumelane
khona lapho izinsizwa zomfowabo uSenzangakhona.

UMA ngabe ukhuluma indaba yokuthi uyashada nje uqonde ukuthi ushada
nalesiya salukazi engisaziyo, ngiyaxolisa ndodana, a-ngi-zi. 

"Dingane, uma ungafuni, nawe Mhlangana uma ungafuni ukuba lendaba
iphathwe ngeyami intando, yishoni khona manje.

Ngangingazi ukuthi ukuzinikela eNkosini yami kuyakungenza ngize
ngenze izinto EZINENGEKA kanje. 

Bobabili bamane bashaqeka nje ukuthi uThisha Omkhulu UQALE nini ukuba
ngumbhidi. 

Lapho sebebuyile ekugezeni badla, ngesikhathi zibuya inhlazane,
BAQALE manje ukuvunulela umkhosi. 

Izinkumbi zabantu eziphandle egcekeni ZEVE kakhulu kwezangayizolo.


Mina ngithi uwe ongevela nesu ngoba USONDELE kakhulu kuye kunabo
bonke abantu. 

OSiphiwosakhe benoSibongiseni besazitika ngoju nezinja zisazitika
ngamakhafilithi amanye ayemfimfithwa aphinyiswe yibo abanikazi bazo
izinja laba, ngaphumelela ukushutheka umgxala UNGENE ntshi phakathi
kwamatshe lawo. 

APHEFUMULE kakhulu lapho uSteve, abuye aqhubeke, "Asiqale ezinye
izindaba, ayikho lento." 

Ukuba uMaqhuzu wayenazo ezinye izindlela zokuziphilisa, neziletha
imali ngamawala njengomsebenzi wokudayisa utshwala, wayezothatha zona,
abuyeke utshwala ngoba babusondeza abantu abaningi eduze kwakhe, into
eyayingenza ukuthi nesitha esiqonde ukwenza umonakalo, SINGENE kalula
ekhaya. 

Mayelana nokuthi UNGENA kanjani ngaphakathi wathi ziningi
izindlela namasu okuvula izicabha namafasitela njengoba labo asuke
ezobabulala uqala ngokubashunqisela udosi lwempisi. 

UHLALILE impela ngoba usuke lapha seliya kozilahla kunina. 

UDingane uyaluzisa izwe nje lapha eNatali nakwaZulu, nakhona lena
eKoloni kwelamaXhoza, amaBhunu AYENGAHLALI nempela inhlalo emnandi.

Uze AKHULUME kanjalo nje uzweni. 

ATHULE kancane uZwangedwa egwinya amathe.

KWAHLALUKA futhi ukuthi inomuthi wentando, yikho nje inogazi
eNkosini. 

Wathi ubafundisa ukukhamisa ngoba WAYESETHOLE kahle ukuthi
bayabhimba. 


Ngithe onqobile ohluliwe kosweleka AZI kahle ukuthi wahluliwe,
angaphindi asuse uchuku ezweni.

Ngiyabona. Athule isikhashana uMaqhuzu, uthule nje uyazinxaphela
ngengaphakathi, UZWA kahle ukuthi ubhede wabhedisisa. 

Phela ZENZA kanjalo uma sezibona isitha siphikelele emaqeni azo
ekhethelo. 

YALWA kakhulu lempi, kwafa abantu abaningi.

BAJABULA kakhulu oDingane nabangani bakhe. 

Wezwakala ethanda UKUFUDUMALA impela uSteve. 

Yathi UKUHLANGANA futhi isibhidiswa ngumuntu owayeyazi kahle into
ayenzayo, elazi kahle neculo. 

KUTHULE futhi kuthi du.

Ngiyabona. Athule isikhashana uMaqhuzu, UTHULE nje uyazinxaphela
ngengaphakathi, uzwa kahle ukuthi ubhede wabhedisisa. 

Wabheda wabheda uMaMzobe, kuthe lapho ethi =Amen= khona, lase LITHULE
okokugcina ikhehla lakhe. 

Phela wayesazoveza ububi bakhe bonke uDingane; ngalenkathi WAYE
ngakaqini kangako.

Yiwona AYESHO njalo, iningi labanye abamhlophe lalingaboni lutho
olungako olwalukhalisa amaBhunu, olungaze luwalumise izinyawo ababange
ngokuhamba.

BENGINGAKABONI sici mina. 

"Ukuba bewuyimi UBUZOKWENZENJANI wena:" Kubuza uMaqhuzu. 

Wayebuza nje wayedidekile oKaMemela ukuthi umuntu oye koshaya
ucingo, khona lapha esitolo kwaMlamula, usengaze ALIBALE kangaka. 

Kwakusilele kona nje ukuthi zazingekho izincwadi ezazimfakazela
ukuthi UHLAKANIPHE kangakanani. 

Wathi ufuna ukuzwa ukuthi umculo UYAHLANGANA yini. 

Ungathi ngoba UBUSA namuhla ucabange ukuthi wobusa nami.

Bayasho-ke asebake balunguza khona ukuthi akusibhakela SIDIDA
ompetha. 

Wamane wasola uSteve ukuthi le ndaba kuyobe iyogcina kude uma IHAMBA
kanje. 

Kwakuyizinkumbi abantu baseMaBheleni, kuyilowo nalowo efuna
ukuzizwela ukuthi LIZOHAMBA kanjani. 

Usuke EZOBULALA kuphela. 

Lapho uDingane sekuthi MAKAQULEKE uvalo, nolaka, kanye nokuzisola.

Namabutho ayesezikhalela ethi: Size siqhakaze izimvu singaganiwe,
singabazi ubumnandi bokuhlala emakhaya, kube yilokhu sihamba
ezintabeni, silale endle, SIFA yindlala! 

"Awu, wena kaBaba," kububula uDingane, ezesula ngesandla ibunzi
lakhe elase LIJULUKILE limanzi.

Besephonsekile eduze kwawo uMkabayi, EVUTHA ulaka.

Kuthe ebusuku efikelwe isihlambi sobuthongo, ngoba buyinkosi, noma
umuntu elinde isidumbu wethuka ESENGQUPHAZELA nje, waphupha uJeqe.


Wawungafunga ukuthi ubekhona kuntshontshwa izimbuzi zomnumzane
mumbe, ngoba kwakhuthi lapho amaphoyisa ecela ukuba awacebise ukuthi
ngase kube lowo monakalo wenziwe ngubani, amane ashaye emhloleni, BALA
ngqi, abanjwe amasela. 

Insizwa ingena khona izazi ukuthi ayibhedelwa, kodwa ithotshiswe
ngabafana abancane, bayishaye badedelane ngayo ize ITHAMBE potololo.


NGIZWA kuthiwa noNdlela noNzobo izinduna zakho ezinkulu zigebela
ngakuye.

Bala WASHESHA ukuwamukela loko abe ekufundiswa, into eyakhombisa
uMaqhuzu ukuthi wabe ezimisele kangakanani ukufa lapho efa khona.


AQALA ukuhlanganisa amakhanda manje, efuna isu angalenza
lokubalekela ubuhlungu obungako.

Ukuba uMaqhuzu wayenazo ezinye izindlela zokuziphilisa, neziletha
imali ngamawala njengomsebenzi wokudayisa utshwala, wayezothatha zona,
abuyeke utshwala ngoba babusondeza abantu abaningi eduze kwakhe, into
eyayingenza ukuthi nesitha ESIQONDE ukwenza umonakalo, singene kalula
ekhaya. 

Lathi liqambe liba sokhakhayini, base BEBUYILE ukuyoyigcwalisa
ithange, benzela ukuthi umsebenzi wabo ungaphazanyiswa yinto
ewubuphukuphuku njengokuphelelwa u-petrol bengakafiki lapho beya khona.


Bathe lapho bekhuleka kuMkabayi amehlo abantu ayenamathele kubo
nezindlebe zivulekile, ZILINDE ukucosha abazokusho.

Wathi ANGAQEDA ukubabhaxabula abafana wayeseculisa izindlela zonke
ngayinye. 

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo ABAFISA ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 

SASIHLOSE ukubamba yona indlovukazi lena. 

Phinde zithambe, izinhliziyo ngoba uDingane uqobo lwakhe
WAYENGAFUNI ukuzwa lutho nje ngeVangeli leNkosi engabonwayo.

"O, wena weZulu, SESABA nokukhuluma," kuqhuba uNdongeni, ekhefuzela
uvalo.

Sesehlukana uzwakalise isifiso sokuthi bekungaba yinto enhle uma
ethukuswa uNobuhle ngoba ziyanda izinsongo zalaba bafana, zokuthi BAFUNA
ukuyibulala ingane yami. 

Ilokhu ethunywa uJeqe nje ukuba abulale abantu, iNkosi IFUNA
ukususa isihawu kuye abenjengayo ngesibindi sokubulala njengoba
eyinsila yayo nje. 

ULIBALA ukuya ehlathini uyofuna imithi, uxebula amagxolo, ukha
amakhambi. 

Wathi UFUNA ukuzwa ukuthi umculo uyahlangana yini. 

Kepha inqaba lapho ikhona AYIVUMI ukuqoma. 

Akekho ONGATHANDI ukuzizwela isigwebo sendoda yesando. 

Sekukhona izinkunzi ezimbili ezimnyama ezicijileyo, ezihlabayo,
ezingazange ziyizeke insikazi, EZANELA ukwephusa zakhethwa eziyobanjwa
amabutho ngezandla bazidonye ngesibhakele zize zife. 

Kwakuyizinkumbi abantu baseMaBheleni, kuyilowo nalowo EFUNA
ukuzizwela ukuthi lizohamba kanjani. 

Wezwakala ETHANDA ukufudumala impela uSteve. 

UMfundisi =Adams= kwaqanjwa ngaye umuzi owaziwayo waseAdams,
oseManzimtoti, base benza-ke BELINGA ukuthambisa izinhliziyo
zabakwaZulu.

Sekukhona imvunge enkulu phakathi kwabantu, kodwa engayazi ngoba
BESABA ukumtshela. 

Usede ETHI enhliziyweni baqinisile abathi ngayesuswa uShaka phansi
komthunzi welanga. 

Amadoda asondela kuye abuza ukuthi UPHUMAPHI, wawatshela ukuthi
uphuma kwaZulu uze kulelizwe uzofuna imithi yokwelapha ngoba wezwa
idumela ngabasuka lapha bethi miningi imithi. 

Bahamba-ke abakwaNdlovu BEYA kubayeni kanye nenjana yakhe
engasaliyo. 

NoMkabayi AHLALE phansi, lapho sekunguye uDingane ophethe
izintambo.

Ngangena umlomo womgodi WAFIKA okhalweni kimi. 

Bamupha ukudla, wadla walala kanti useye wabikwa enduneni,
yathuma izinsizwa ezimbili ZAYOMBIKA eNkosini le emzini wayo. 

Kwaba khona ABAVUNGAMAYO kubafana lena emuva nehholo. 

Kuthe kusenjalo kwafika izwi LIVELA phesheya kuHulumeni` lithi:
"Izwe lelo elithunjwe nguHulumeni walelizwe kumaXhosa malibuyiselwe
kuwona."

Wena WOZA emshadweni kwanombolo 2831. 

Kuthe lapha kuthi hwaqa, WABANGA emasimini, lokhu uwafica
ekhihliza, nemfe isiyikhiphile iminyani, lokhu ingakavuthwa kahle. 

Kwandlula izinyanga ezine uJeqe efikile esigodlweni, wabona enye
inceku ingena ngentuba yoMdlunkulu lokhu UHLEZI ethunzini lothango
unyezi, wathi: "Hawu, uthi umuntu wesifazana lowa?" 

Ukuze kuphele uchuku nengozi engasivele, kusweleke NIYE emfuleni
nezinceku zami kuphela, zisale ezenu ekhaya.

Kwafika umqondo othi ake nisuke lapha nihambe, mhlawumbe ningase
nithole enye ingosi engcono kunalena lapho NINGAHLALA khona nabantwana
benu ngokuthula nangoxolo, nisuke eduze namaNgisi.

ijaji SELIHLELI endaweni yalo nabasizi balo ababili. 

Nxa sebegezile babuyele ekhaya, kufafazwe enye intelezi emnyango
welawu leNkosi, ingene khona, alandele uJeqe, afike endlale, ILALE
elawini ngalobo busuku emva kokuba ikade ilala endlini yamakhosi
namadlozi. 

Kuthe sebe kude-buduze nezwe laseNatali, sebevinjelwe uKhahlamba
kuphela, uMnumzane uPieter =Retief= nedlanzana labanye nezinqola zabo,
balandulela iqembu elikhulu, baze BATHELEKA lapha eNatali ngonyaka
ka-1837.

Kwathi emva kweviki, BAYOVELA eNkantolo oMaqhuzu, ngenhloso
yokubingelela iMantshi.

Libhince umutsha walo nje okhawula phakathi kwamathanga ULINGANA
ndawo zonke ngemva nangaphambili. 

USika-ke yena njengomnikazi wesithuthi, owakhe umsebenzi kwakuzoba
wukuyinyatela ayinyathelisise, INGAYI ngasesiteshini eMthwalume, ngoba
leyo ndlela idlula emaphoyiseni aseMnsinsini, kodwa ayikhwabule ibheke
ngaseMzumbe =Home=. 

Wathi AKANTSHONTSHI emizini asuke ebulele kuwona ngoba usuke
engangenele kona ukuntshontsha. 

WAPHUMA endlini njengomuntu oya ngaphandle. 

"Ngakho-ke ngomuso kusasa," kuqhuba uMkabayi "nizothi lapho nibuya
KOGEZA emfuleni njengemihla yonke, bese ngimeme izwe ukuze ngimkhethe
ozolibusa, phambi kwalo, libona lonke.

"Kulungile, ngomuso kusasa NIZOQONDA emfuleni, njengemihla yonke,
nithi nibuya lapho bese niyovunula seniza ebandla, lapho kobe
sekubuthene abantu abazobikelwa ngenkatha.

Sonke lesi sikhati efuna umsebenzi, umqondo wakhe umtshela ukuthi
bayomcabangela labo abayomqasha, bamnike khathisimbe umsebenzi WOKUBHALA
ehhovisi limbe noma-ke bamfake emsebenzini wokwengamela ophikweni
oluthile. 

Umuntu uya athi fuqaqa phansi noma yini abeyenza, akukhathalekile
ukuthi beyibaluleke kangakanani, aphuthume lapho KUVELE khona isidumo.


Phela lapha yilapho ZAZISITHELA khona izinyosi. 

Emuva kwesikhashana washaya insimbi umfo kaShabalala izingane zonke
eziculayo ZABUTHANA ehholo zisaqhubeka nokumpongoloza zicula. 

Ukuze angabonakali ukuthi uyeqa, WAPHUMA entubeni wahamba waye
wafika emfuleni. 

Wonke umuntu waphuma enkantolo ebambe ongezansi ebone indoda yesando
ngamehlo.

Uhlalile impela ngoba USUKE lapha seliya kozilahla kunina. 

Emva kwakho nje izolo Ngwane, KUFIKE lapha uMaSithole ezosibona.


Abantu sebethule bethe du, uDingane noMkabayi BEBHEKE phansi engekho
obheke omunye.

Ngesikhashana esincane nje yilelo SELIMI kweyalo indawo, esehlome
esephelele, aseyahaya. 

Izinhliziyo zabantu SEZINAMATHELE kuDingane ezethemba ukuthi izwe
uzo-ke aliphumuze empini. 

Bathe lapho bekhuleka kuMkabayi amehlo abantu AYENAMATHELE kubo
nezindlebe zivulekile, zilinde ukucosha abazokusho.

Mhla kuzokusa kube umkhosi iNkosi iyophuma lapho endlini kuvalwe,
iholwe inyanga iphethe ukhamba lwentelezi, iyifafaze intelezi baye
BAFIKE emfuleni, uJeqe elandela iNkosi ephethe eminye imithi okuzofikwa
emfuleni phakathi kobusuku yelapha. 


Namabutho ayesezikhalela ethi: Size siqhakaze izimvu singaganiwe,
singabazi ubumnandi bokuhlala emakhaya, kube yilokhu sihamba
ezintabeni, SILALE endle, sifa yindlala! 

Kwakuvama ukuba BALWE emakhaya bebanga yena. 

Amabutho kaMhlangana agxume ABHEKE phezulu kuthi makazithathele
kwakaDingane.

Insizwa INGENA khona izazi ukuthi ayibhedelwa, kodwa ithotshiswe
ngabafana abancane, bayishaye badedelane ngayo ize ithambe potololo.


Phela iNkosikazi IBUSA nje eNgilandi ibhekelwe amadoda
ahlakaniphileyo kwamanye amazwe.

Lamadoda ayisandla sayo, njengoba nanamuhla iNkosi uGeroge weSihlanu
OBUSA eNgilandi ebanjelwe kulelizwe laseSouth Afrika nguLusibalukhulu.

Amadoda asondela kuye abuza ukuthi uphumaphi, wawatshela ukuthi
uphuma kwaZulu uze kulelizwe uzofuna imithi yokwelapha ngoba wezwa
idumela NGABASUKA lapha bethi miningi imithi. 

Libhince umutsha walo nje OKHAWULA phakathi kwamathanga ulingana
ndawo zonke ngemva nangaphambili. 

Ekuseni uNozitshela USEHLEZI emnyango ukuba emukele okuphumayo
angenise okudingekayo. 

Bayasho-ke asebake BALUNGUZA khona ukuthi akusibhakela sidida
ompetha. 

Wamane wasola uSteve ukuthi le ndaba kuyobe IYOGCINA kude uma ihamba
kanje. 

Wayedinwa AGQUNQE nasebusweni uma ecabanga ukuthi phakathi kwabantu
abaziyo abafunda emaNyuvesi, kukhona abehluleka ngokungazenzisi
ukuhlonza ukuthi bayizifundiswa kangakanani. 

"Ngicela elakho isu, wena owabona ilanga ngingakacatshangwa, wena
OWAVULA lapho kuvalwe khona."

Wazelula, WAPHUMA esihlahleni, wahamba eqonda ezinkomeni
ayezibona, ziklabile, ziyibanga. 

Waphupha kufike oyisemkhulu, onke amadlozi akubo ephelele, ATHI
kuye. 

Ngenxa yokwazi ukuthi kuhlwa ngomnyama njengoba inyanga yayifile,
NGANGENA mina emgodini owawusumbiwe abafana bami bewuqalelwe amachalaha
ami. 

WASONDELA emzini wabona ukuthi kuphekwe emnyango, waququbala
buqamamana nomuzi, baze bephula bangena endlini, wasondela, izinja
zamuzwa, zamkhonkotha wabuyela emuva, wafuna isu lokuyothatha
isikhuni esivuthayo lapho bekade bepheke khona. 

Wezwa lawo magama uNgwane qede wazibamba ukhanda, WABHEKA phansi.

Ukuze angabonakali ukuthi uyeqa, waphuma entubeni engaphethe
zikhali, wahamba waye WAFIKA emfuleni. 

Njengoba wayesehambe bonke ubusuku, kwenye indawo ehamba
ngokugijima, wazumeka waze WAVUKA emini enkulu, kwabe nokulamba
sekuthe ngilapha. 

Kuthe la kumpondozankomo, engazange ehlangana namuntu, WANGENA
esihlahleni wahlala. 

"Kuthe kunjalo WAVUKA esihlwathini oweNkosi, wavuka ekhala
izinyembezi, wathi mabamfihle khona lapho okayise.

WEDLULA kwabamaphephandaba, wabanika yonke imininingwane ngoyise,
enzela ukuba izihlobo ezikude nabangane bezwe ngesifo esivele,
wayesedlulela ekhaya. 

UJeqe wabizwa yiNkosi YATHI kuye: "Uzongena lapha, ngizogcatshwa
ngegazi lakho." 

Uthe lapho eseseduze nezinkomo ilanga selibantubahle, wababona
abafana sebeziqoqa, nemizi eseyibona eduze namasimu WAHLALA phansi
waphumula. 

Namhla esewela uSuthu YAHLAMBA eduze kwesikebhe yaye yaphumela
ngaphesheya. 

Wasondela emzini wabona ukuthi kuphekwe emnyango, waququbala
buqamamana nomuzi, baze bephula BANGENA endlini, wasondela, izinja
zamuzwa, zamkhonkotha wabuyela emuva, wafuna isu lokuyothatha
isikhuni esivuthayo lapho bekade bepheke khona. 

Udumo lwayo nobuhle bayo sekuze KWAFIKA kude. 

Amadoda ASONDELA kuye abuza ukuthi uphumaphi, wawatshela ukuthi
uphuma kwaZulu uze kulelizwe uzofuna imithi yokwelapha ngoba wezwa
idumela ngabasuka lapha bethi miningi imithi. 

Nababengahlakaniphile ngaphezu kwakhe babenamathuba angcono kunaye
uma benazo izitifiketi ezikhomba ukuthi bafunda BAGCINA emabangeni
angaphezu kwalelo yena agcina kulo. 

Bahamba-ke bedabula lezonkalo nemimango, nezintaba ezesabekayo, baze
BAFIKA lapha eNingizimu nezwe.

Esewelele kwelama Thonga yahlonga imizi eduze nomfula, wahamba
waze WADUNDUBALA phezu kwesihlambo somfula kwaba yikhona ebona imizi,
ezwa izinkomo zikhonya. 

Uthe ukuba angene egcekeni, amabutho EHLUKANA phakathi, azilahla
phansi izikhali zawo, kwaduma ihlombe elikhulu.

Waya wafika WAKHULEKA komunye umuzi, wahlala phansi komuthi. 

Waya wafika wakhuleka komunye umuzi, WAHLALA phansi komuthi. 

Wacosha imvubu yakhe wakhwela WADILIKA kubafana ababecula ibhesi.


Wasondela emzini wabona ukuthi kuphekwe emnyango, WAQUQUBALA
buqamamana nomuzi, baze bephula bangena endlini, wasondela, izinja
zamuzwa, zamkhonkotha wabuyela emuva, wafuna isu lokuyothatha
isikhuni esivuthayo lapho bekade bepheke khona. 

Kwathi ukuba sisuke isidumo leso uMfundisi =Owen= wabopha
okungokwakhe wabamba indlela eqonde eThekwini, lapho WAFIKA khona
wadlulela phesheya eNgilande.

Ukuphuthuma lokhu kwenziwa ukuba babegcina ukuthi yinhloli,
uthunywe kwaZulu ukuba azohlola kulandele impi ngoba ukulanda kwakhe
KOKUFIKA kwakhe ezweni labo akubahlabanga umxhwele. 

Kwaba yimithonselana nje engemingaki eyathi UKUHAMBAHAMBA emgxaleni
wami, yabuye yazibuyelela emuva yayosithela. 

UNdlovu lo naye akuyena umuntu WOKUDABUKA ebuThonga, wafika
ehamba ngokufuna imithi, ephuma emaHlutshini, wafika lingafi nkonyane,
wejwayela wayesehlala khona esenomuzi.

Namabutho ayesezikhalela ethi: Size siqhakaze izimvu singaganiwe,
singabazi ubumnandi BOKUHLALA emakhaya, kube yilokhu sihamba
ezintabeni, silale endle, sifa yindlala! 

Bala washesha ukuwamukela loko abe ekufundiswa, into eyakhombisa
uMaqhuzu ukuthi wabe ezimisele kangakanani UKUFA lapho efa khona.

Kwathi esanda kufika nje uJeqe ESIGODLWENI iNkosi yamsondeza kuyo.


Ngingena njena sasesidambile isiwombe sazo SOKUHLASELA kithina
bahlaseli bazo. 

Umbiko lowo waye watholwa nangabangane bakhe imbala, bathi yize
noma babexakeke kangakaya ezindaweni ezahlukene lapho babesebenza
khona, babengeke behluleka UKUZA esifweni sikayise womngane wabo. 

Ulibala UKUYA ehlathini uyofuna imithi, uxebula amagxolo, ukha
amakhambi. 

Ongaliphethe lolo qwenjana wayeyogcina esangweni, akukhathalekile
ukuthi waziwa kangakanani nokuthi wejwayele kangakanani UKUZOPHUZA
kwaMaqhuzu. 


Ibutho eliyintanga yeNkosi lifake umnyakanya wesakabuli, kube
yilelo libe nento eliyenzileyo elehluke ngayo, noma OKULENGA esiphundu,
noma umqhele nje wombhijo wotshani obuthile. 

Umfula wawungamanyathelo athi akabe ngama-30 KUSUKA esidlekeni
sezinyosi. 

Nabala basifihla isidumbu sakhe emhlangeni-ULELE khona
okaSenzangakhona."

Imisebenzi yami IMILE lapha ekhaya. 

Kwakuxabene UBENDLE lapha kuye ekhanda, kukhona nanomqondo
wokuthi amane athathe isikhali, ayozibhokoda kube kanye lezi zinja,
kuphele konke ngazo. 

"Sifile Ndaba. OweNkosi kasekho - UYE koyisemkhulu-" ufile.

BAGEZE khona lapho kwesikabhadakazi wonke umuntu ulele. 

Isigubhu samanzi SIHLEZI lapha eduze. 

"UMINZE emfuleni - wafela khona lapho."

Sonke lesi sikhathi ibutho elithile sekuphele inyanga liye kozingela
ingwe, abathile BAYE ogwini lolwandle, bayofuna uselwa iNkosi eyonyathela
ngalo. 

LIQONDE kumshushisi. 

Kwathi ukuba sisuke isidumo leso uMfundisi =Owen= wabopha
okungokwakhe wabamba indlela EQONDE eThekwini, lapho wafika khona
wadlulela phesheya eNgilande.

Umbiko lowo waye watholwa nangabangane bakhe imbala, bathi yize
noma babexakeke kangakaya ezindaweni EZAHLUKENE lapho babesebenza
khona, babengeke behluleka ukuza esifweni sikayise womngane wabo. 

Kwathi ukuba sisuke isidumo leso uMfundisi =Owen= wabopha
okungokwakhe wabamba indlela EQONDE eThekwini, lapho wafika khona
wadlulela phesheya eNgilande.

Futhi basebezwile ngezinhloli zabo ukuthi kukhona izwe lena
eNingizimu eligobhoza ubisi liconsa uju lwezinyosi; kuthiwa lizihlalele
nje, abantu ABAKHE kulo bayingcosana kakhulu, abamnyama, futhi kabakho
abamhlophe abaningi.

Bala kwaba wukuqeda inkomishi yetiye ababemenzele yona ukwehlisa
izintuli zendlela, wabe esebamba EBHEKE eMnsinsini emaphoyiseni. 

Wasondela emzini wabona ukuthi kuphekwe emnyango, waququbala
buqamamana nomuzi, baze bephula bangena endlini, wasondela, izinja
zamuzwa, zamkhonkotha wabuyela emuva, wafuna isu lokuyothatha
isikhuni esivuthayo lapho bekade BEPHEKE khona. 

Ekuseni lapho ilanga liphuma ilichinsa ngomhlanga, obhotshozelwe
imbobo ebheke empumalanga, lapho lishona ilichinse ngembobo EBHEKE
entshonalanga. 

Asuke-ke amaBhunu ngonyaka ka-1836, EQONDE eNingizimu.

Ekuseni lapho ilanga liphuma ilichinsa ngomhlanga, obhotshozelwe
imbobo EBHEKE empumalanga, lapho lishona ilichinse ngembobo ebheke
entshonalanga. 

Kumnandi abantu BEHLEZI emakhaya izwi lithule. 

Lapho SEBEBUYILE ekugezeni badla, ngesikhathi zibuya inhlazane,
baqale manje ukuvunulela umkhosi. 

Kwandlula izinyanga ezine uJeqe EFIKILE esigodlweni, wabona enye
inceku ingena ngentuba yoMdlunkulu lokhu uhlezi ethunzini lothango
unyezi, wathi: "Hawu, uthi umuntu wesifazana lowa?" 


Wathi akantshontshi emizini asuke EBULELE kuwona ngoba usuke
engangenele kona ukuntshontsha. 

Lathi liqambe liba sokhakhayini, base bebuyile ukuyoyigcwalisa
ithange, benzela ukuthi umsebenzi wabo ungaphazanyiswa yinto
ewubuphukuphuku njengokuphelelwa u-petrol bengakafiki lapho BEYA khona.


Wathi akube yilowo aziyele lapho ETHANDA khona. 

Lathi liqambe liba sokhakhayini, base bebuyile ukuyoyigcwalisa
ithange, benzela ukuthi umsebenzi wabo ungaphazanyiswa yinto
ewubuphukuphuku njengokuphelelwa u-petrol BENGAKAFIKI lapho beya khona.


Inceku enkulu ibasa umlilo omkhulu, ibekwe elangabini ishe ize
iphele eduze nomnyango waleyondlu lapho laba abathathu BEBONA khona.


UNdlovu lo naye akuyena umuntu wokudabuka ebuThonga, wafika
ehamba ngokufuna imithi, ephuma emaHlutshini, wafika lingafi nkonyane,
wejwayela WAYESEHLALA khona esenomuzi. 

Cishu sakhohlwa ukulanda ukuthi laphaya oPhongolo lapha uJeqe
WAYEGULA khona, kukhona inja yakuwo lowo muzi eyamejwayela, kuthi
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe, ihambe naye,
adle nokuncane ayishiyele, yaze yamejwayela, kwathi mhla ehambayo
yamlandela ngomkhondo yaze yamfica, yaba seyiba yinja yakhe njalo.


Esabasebenza ngemvubu abafana `umbhidi' kwangena othisha,
abanumzane uNgubane noNgobeni bevela lapho BABEHLALA khona lapho babekade
besayokudla ukudla kwasemini. 

Ongaliphethe lolo qwenjana WAYEYOGCINA esangweni, akukhathalekile
ukuthi waziwa kangakanani nokuthi wejwayele kangakanani ukuzophuza
kwaMaqhuzu.
 
Umbiko lowo waye watholwa nangabangane bakhe imbala, bathi yize
noma babexakeke kangakaya ezindaweni ezahlukene lapho BABESEBENZA
khona, babengeke behluleka ukuza esifweni sikayise womngane wabo. 


Uselwa lwalukhethelwa abalo njalo okuye kuthi nxa iNkosi
isizokweshwama BAYE kolukha eduze nolwandle. 

Akukabi sikhathi sokuba UYE kwagoqanyawo Jeqe kukhulu izwe lakini
osazolenzela kona kunokuhlabana kwakho uhlabanela uShaka. 

USika-ke yena njengomnikazi wesithuthi, owakhe umsebenzi kwakuzoba
wukuyinyatela ayinyathelisise, ingayi ngasesiteshini eMthwalume, ngoba
leyo ndlela idlula emaphoyiseni aseMnsinsini, kodwa ayikhwabule IBHEKE
ngaseMzumbe =Home=. 


Umfundisi esizwa kuthiwa uDingane wamvumela ukuba AHLALE eduze
naye afundise abantu bakhe, kuthiwa nguMfundisi =Owen= Lowo.

Yathi ukuba INGENE esigodlweni sikaDingane, yangena maqede washaywa
uvalo uDingane, kwazise ukuthi yabe inesithunzi esesabekayo kakhulu.

Bahlala endlini, noma beyogeza bayabuya BANGENE endlini. 

Sizobuyela futhi ukuze siyizwe kahle lendaba, siyiqale ekuqaleni
size SIZOFIKA lapho uDingane asusa khona isenzo esashaqisa izwe lonke.

Uthe ukuba ANGENE egcekeni, amabutho ehlukana phakathi, azilahla
phansi izikhali zawo, kwaduma ihlombe elikhulu.

Usehlezi ebheke ithuba lokuba AYE ezigabeni abe yilokhu ebuza
iThonga ngalentombi. 

Umuntu uya athi fuqaqa phansi noma yini abeyenza, akukhathalekile
ukuthi beyibaluleke kangakanani, APHUTHUME lapho kuvele khona isidumo.


AHLEKE emva kwalawo magama. 

Wawungafunga ukuthi ubekhona kuntshontshwa izimbuzi zomnumzane
mumbe, ngoba kwakhuthi lapho amaphoyisa ecela ukuba awacebise ukuthi
ngase kube lowo monakalo wenziwe ngubani, amane ASHAYE emhloleni, bala
ngqi, abanjwe amasela. 

Inceku enkulu ibasa umlilo omkhulu, ibekwe elangabini ishe ize
IPHELE eduze nomnyango waleyondlu lapho laba abathathu bebona khona.

Kwafika umqondo othi ake NISUKE lapha nihambe, mhlawumbe ningase
nithole enye ingosi engcono kunalena lapho ningahlala khona nabantwana
benu ngokuthula nangoxolo, nisuke eduze namaNgisi.

Athi angalithola ithuba AYE exhibeni lalo, limzekele okuningi
ngalentombi, waze wacishe wayazi engezange ayibone. 

Uthe ukuba AFIKE eNatali wenza onke amalungiselelo okuba abonane
neNkosi uDingane.

Wathi ukuba AFIKE eNkosini, waba isithunywa senyanga yeNkosi
sokuya koxebula amagxolo angamakhubalo nokuya kokukha amakhambi. 

Kwathi ASHONE phansi uJeqe, pho, uzothini sekukhulume izulu
eliphezulu. 

Amadoda asondela kuye abuza ukuthi uphumaphi, wawatshela ukuthi
uphuma kwaZulu UZE kulelizwe uzofuna imithi yokwelapha ngoba wezwa
idumela ngabasuka lapha bethi miningi imithi. 

Kwafika umqondo othi ake nisuke lapha nihambe, mhlawumbe ningase
nithole enye ingosi engcono kunalena lapho ningahlala khona nabantwana
benu ngokuthula nangoxolo, NISUKE eduze namaNgisi.

Nxa sebegezile babuyele ekhaya, kufafazwe enye intelezi emnyango
welawu leNkosi, INGENE khona, alandele uJeqe, afike endlale, ilale
elawini ngalobo busuku emva kokuba ikade ilala endlini yamakhosi
namadlozi. 

Ngakho-ke akulungile ukuba NGIPHUME ebusizikazini, kuziphendulela
uMaZwane. 

Kuthe kuntambama kwakufika izinsizwa eziyisihlanu ziphuma eNkosini
ithi azilande uJeqe AYE kuyo. 

Ukuze ASONDELE eNkosini uShaka kwaya ngoba wadunyiswa enye induna
yathi uyifundile imithi yasenyakatho, kunjalo nje usesindise abaningi
ngamakhambi. 

Kutholakale imihlubulo nemilenze yezimbuzi kufihlwe emahlathini
KUMBE emigedeni. 

Kwafika umqondo wokuthi kuhle AYODLULA ekhaya, wawususa lomqondo
ngokuthi funa kubulawe wonke umuzi kayise nxashana eficwe esekhaya. 

Izinkomo sithi sibuya nazo zimboze izintaba nezinkalo, igazi
labaningi bakithi lichithekele ezizweni, singakaphumuli useyasibiza
ukuba SIYEKOHLASELA kwezinye izindawo." 

Ngalesi sikhathi iqembu elikhulu lamaBhunu, elalilandela, lafika nalo
lamisa otende bezindlu eduze nomfula uThukela, abanye njalo benyukela enhla
BAYOKWAKHA enhla noMnambithi.

UJeqe wabizwa yiNkosi yathi kuye: "UZONGENA lapha, ngizogcatshwa
ngegazi lakho." 

Liyaphuma ilanga amabutho ASEYA emfuleni aseyogeza, sekugcwele
abafana namantombazana abalethele amabutho ukudla. 

"NGITHI kuMhlangana, kusasa kuzoqedwa lombango phakathi kwenu
ngenkatha.

BAHLALA endlini, noma beyogeza bayabuya bangene endlini. 

Amadoda asondela kuye abuza ukuthi uphumaphi, wawatshela ukuthi
UPHUMA kwaZulu uze kulelizwe uzofuna imithi yokwelapha ngoba wezwa
idumela ngabasuka lapha bethi miningi imithi. 

USika-ke yena njengomnikazi wesithuthi, owakhe umsebenzi kwakuzoba
wukuyinyatela ayinyathelisise, ingayi ngasesiteshini eMthwalume, ngoba
leyo ndlela IDLULA emaphoyiseni aseMnsinsini, kodwa ayikhwabule ibheke
ngaseMzumbe =Home=. 

Baqhamuka beyizimbungculu nje lapha emakhanda kubonakala ukuthi
BAPHUMA endaweni enzima kakhulu. 

Kuya ngoba UHLALA lapha koMkhulu, awuzizwa izindaba ezikhulunywa
ngabantu ezifundeni lapha. 


Nababengahlakaniphile ngaphezu kwakhe babenamathuba angcono kunaye
uma benazo izitifiketi ezikhomba ukuthi bafunda bagcina emabangeni
angaphezu kwalelo yena AGCINA kulo. 

Wayedinwa agqunqe nasebusweni uma ecabanga ukuthi phakathi kwabantu
abaziyo ABAFUNDA emaNyuvesi, kukhona abehluleka ngokungazenzisi
ukuhlonza ukuthi bayizifundiswa kangakanani. 

Kwakuzibonakalela nje ukuthi lapho BESUKA khona indlala abayazi
bayizwa ngendaba. 

Lomfo wasebuThonga uxoxa ezakubo lapha aphuma KHONA. 

Ziyajabula izinsizwa ezikhululekileyo EZIYA lapho zithanda khona.

Ziyajabula izinsizwa ezikhululekileyo eziya lapho ZITHANDA khona.


Waphuma endlini njengomuntu OYA ngaphandle. 

Weqa ukhalo, wagijima, wagijima engaqondi nalapho EYA khona. 

Bala washesha ukuwamukela loko abe ekufundiswa, into eyakhombisa
uMaqhuzu ukuthi wabe ezimisele kangakanani ukufa lapho EFA khona.


Kufanele kuzwakale ezinhlamvini zamagama EZIPHUMA emlonyeni wakhe
ukuthi unaso isitifiketi esiseqophelweni eliphezulu. 


Kuthe lapho esebusa umfo kaSenzangakhona uDingane emva kokubulala
kwabo uShaka, kwafika izwi kuye LIVELA kuMkabayi, udadewabo
kaSenzangakhona, lithi ufuna ukuba kebabonane bobabili.

Onke amehlo abantu anamathela kuDingane, bambona ubuso bakhe
sebumanzi zinyembezi, ZIWOHLOKA emehlweni.

Namabutho ayesezikhalela ethi: Size siqhakaze izimvu singaganiwe,
singabazi ubumnandi bokuhlala emakhaya, kube yilokhu SIHAMBA
ezintabeni, silale endle, sifa yindlala! 

UNdlovu lo naye akuyena umuntu wokudabuka ebuThonga, wafika
ehamba ngokufuna imithi, EPHUMA emaHlutshini, wafika lingafi nkonyane,
wejwayela wayesehlala khona esenomuzi. 

"Kulungile, ngomuso kusasa nizoqonda emfuleni, njengemihla yonke,
nithi nibuya lapho bese niyovunula SENIZA ebandla, lapho kobe
sekubuthene abantu abazobikelwa ngenkatha.

Izinduna lapho sezijuluke zimanzi zishaya, ziqoqa, EPUTSHUKA
ngalapha nangalapha. 

Kuthe kuntambama kwakufika izinsizwa eziyisihlanu ZIPHUMA eNkosini
ithi azilande uJeqe aye kuyo. 

Nxa sebegezile babuyele ekhaya, kufafazwe enye intelezi emnyango
welawu leNkosi, ingene khona, alandele uJeqe, afike endlale, ilale
elawini ngalobo busuku emva kokuba ikade ILALA endlini yamakhosi
namadlozi. 

Kwathi ngonyaka ka-1883 kwafika izwi LIVELA phesheya elithi zonke
izigqila azikhululwe abaninizo ziyekwe zifane nabantu bonke.

Ukudazisana ngohlobo lwesigwebo okwakucatshangwa ukuthi uMpungose
wayezosithola kwaqala abantu BEPHUMA nje emnyango wenkantolo. 

Yayingasali noma EYAPHI. 

Wazelula, waphuma esihlahleni, wahamba EQONDA ezinkomeni
ayezibona, ziklabile, ziyibanga. 

Uthe ESUKA lapho uMkabayi wayembiza ngegama.

"Ungethuki, Dingane," izwe lakhe uMkabayi lalipholile, LIHLABA
emongweni.

Munye kuphela owasola sengathi kukhona okukhona phakathi kukaMkabayi
noDingane - uMhlangana: ngoba nalapho BEKHULUMA esigodlweni sikaMkabayi
uDingane kwaba sengathi ukwazi konke okwasekuqondwe nguMkabayi - nokho
kaze azihlupha kakhulu ngalokho; naye wayengakulindele neze lokho
ababekuqondile.

Wageza enzela ukuba abe nendlela emhlophe njengoba nakhu ESUKA
esidunjini. 

Cishu sakhohlwa ukulanda ukuthi laphaya oPhongolo lapha uJeqe
wayegula khona, kukhona inja yakuwo lowo muzi eyamejwayela, kuthi
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla EYA kuJeqe, ihambe naye,
adle nokuncane ayishiyele, yaze yamejwayela, kwathi mhla ehambayo
yamlandela ngomkhondo yaze yamfica, yaba seyiba yinja yakhe njalo.


Uthi uDingane EFIKA esigodlweni sakhe, kwakufika inceku kaMkabayi,
uZungu, ethi.

Kwakuthi uma zivikisana nabazala bakhe ekhaya, kuzibonakalele nje
ukuthi yize abanye babo BEFUNDA emaNyuvesi, amanzi ayehlela ngakubo,
ivuthiwe insizwa kaMdletshe le ekhanda. 

Kuthe lapho ESEHLANGANA khona lapho, sekuzosuka impi enkulu
eyesabekayo, kwaqhamuka uDingane ehlobe evathe ephelele.

Esabasebenza ngemvubu abafana `umbhidi' kwangena othisha,
abanumzane uNgubane noNgobeni BEVELA lapho babehlala khona lapho babekade
besayokudla ukudla kwasemini. 

"Kulungile, ngomuso kusasa nizoqonda emfuleni, njengemihla yonke.
nithi NIBUYA lapho bese niyovunula seniza ebandla, lapho kobe
sekubuthene abantu abazobikelwa ngenkatha.

Weqa ukhalo, wagijima, wagijima ENGAQONDI nalapho eya khona. 

Mhla kuzokusa kube umkhosi iNkosi IYOPHUMA lapho endlini kuvalwe,
iholwe inyanga iphethe ukhamba lwentelezi, iyifafaze intelezi baye
bafike emfuleni, uJeqe elandela iNkosi ephethe eminye imithi okuzofikwa
emfuleni phakathi kobusuku yelapha. 

Uma-ke umuntu kuthiwa uyobingelela iMantshi kusuke kuqondwe ukuthi
UZOVELA nje phambi kweNkatholo, ibikelwe iMantshi ukuthi lo ngusibanibani
wakwabani, owethweswe icala elithile, alenza ngosuku oluthile. 

Yathi ukuba ingene esigodlweni sikaDingane, YANGENA maqede washaywa
uvalo uDingane, kwazise ukuthi yabe inesithunzi esesabekayo kakhulu.

Zafika ZAKHULUMA nabakhona uJeqe engazi ukuthi kukhulunywa
ngani.

Ekuseni uNozitshela usehlezi emnyango ukuba EMUKELE okuphumayo
angenise okudingekayo. 

Nawe uma umlalela uyokusiza ukuba uphenduke UKHETHE iNkosi. 

Kuphume nesinedolo namhlanje. 

Ngisho naphakathi nesonto uMaZwane wehla ENYUKA nemisebenzi yeSonto
nje kuphela.
 
Yasondela, YAYISIKHULUMA nabantu ezwini lakhe.

NGIZOKHULUMA nawe ngefu engilibonayo.

Owokuqala umqondo wakhe ukuba AFE neNkosi yakhe njengoba nasempini
wayelungele ukufa. 

Ayi-ke WAHLALA nezwe lithulile bedla utshwala naye. 

Waqhamuka EHAMBA nezinduna zakhe zihlomile zonke.

Lomfo ufika uyabika uthi: "Ngimlinge ngamaqhinga amaningi uJeqe
ngithi ASIHLANGANE naye adlise uShaka." 

Ngoba nike NAXOXA naye uButhelezi, kuhle uphindele umncenge uthi
uDingane uyokuhlanza bonke ubumnyama bensila kaShaka akwakhele umuzi
omkhulu emva kokuba usugezwe ngentelezi, futhi mhla efayo uShaka
uyokulondoloza ungambelwa naye." 

Sengishilo ngathi okaSithayi uyafa namuhla. Ngithumele kuZidumo
ngathi KAKHULUME naye.

Kwathi ngonyaka ka-1883 kwafika izwi livela phesheya elithi zonke
izigqila azikhululwe abaninizo ziyekwe ZIFANE nabantu bonke.

Cishu sakhohlwa ukulanda ukuthi laphaya oPhongolo lapha uJeqe
wayegula khona, kukhona inja yakuwo lowo muzi eyamejwayela, kuthi
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe, IHAMBE NAYE,
adle nokuncane ayishiyele, yaze yamejwayela, kwathi mhla ehambayo
yamlandela ngomkhondo yaze yamfica, yaba seyiba yinja yakhe njalo.


"Nganelisiwe mina, Ndaba, uma nezikaDingane zizosala, SIHAMBE
nezakho sobabili."

Uma ngabe ukhuluma indaba yokuthi uyashada nje uqonde ukuthi USHADA
nalesiya salukazi engisaziyo, ngiyaxolisa ndodana, a-ngi-zi. 

"MGOFAMA nawe, Dingane," kuphendula uMhlangana, ethukuthela naye.

Abantu nezinduna sezide ZIXOXA noDingane. 

Izinkomo sithi SIBUYA nazo zimboze izintaba nezinkalo, igazi
labaningi bakithi lichithekele ezizweni, singakaphumuli useyasibiza
ukuba siyekohlasela kwezinye izindawo." 

Kwasalapha ngabe NGIFIKA nehwanqa noma nentshebe noma nempandla.

Isivakashi sasiyokwamukelwa kuphela uma SIHAMBA nomuntu ophethe
uqwenjana lolo, aphinde futhi anikeze isiqiniseko sokuthi singumuntu onjani.


Naphezu lokhu kuhlola abafana bami babeqale ngakho ngangikuphindela
ukuzenelisa ukuthi kwakungekho halakasha yini lwenyoka ezazingenise
emgodini walo ZIHLALA nalo izinyosi lezi. 

Kuthe ngonyaka othile kwasuka uthuthuva olubi lwempi khona belu
eKoloni, amaXhoza ELWA nabeLungu.

Libiziwe-ke lelibandla yiNkosi LIXOXA nayo. 

WAGCINA ngakho nje ukusukuma waxhiliba. 

sukume EME ngezinyawo lapho uDingane, esethukuthele esebila,
isifuba sakhe sesigubhazela nje.

Kwandlula izinyanga ezine uJeqe efikile esigodlweni, wabona enye
inceku INGENA ngentuba yoMdlunkulu lokhu uhlezi ethunzini lothango
unyezi, wathi: "Hawu, uthi umuntu wesifazana lowa?" 

Angiboni ukuthi IHLANGENE ngani noMnu. =Cole= le nto engiyishoy. 

WASHO ngokunengwa uNobuhle ngoba unina wabe embuza into esobala.

Ngenxa yokwazi ukuthi KUHLWA ngomnyama njengoba inyanga yayifile,
ngangena mina emgodini owawusumbiwe abafana bami bewuqalelwe amachalaha
ami. 

WAZI ngani noma lo muntu othi uyamthatha ukulungele. 

Amehlo awo wonke umuntu agqolozele ezitebhisini OKWEHLE ngazo
iphoyisa elilande indoda yesando esitokisini. 

Lingena nje sebeke bahlangana abazali bezigebengu, bavumelana
ngokuthi kungeze kwaba yinto enhle uma bethatha ummeli ngoba loko
kuyobonakala sengathi kuyindlela ABAVUNA ngayo izingane zabo, nabazama
ngayo ukuba izingane zabo zingasitholi isijezo esifanele isenzo sazo.


Nababusi bawo abakhulu ABABEBUSA ngesikathi amaNgisi engakanqobi
izwe, babe nalowomqondo: umuntu omnyama yisichaka somhlophe, futhi basho
baqinise ukuthi noma umuntu umphethe kabi, noma umenzani, kakusono leso,
ngoba uyinto yomhlophe phela.

ASUKE-KE amaBhunu ngonyaka ka-1836, eqonde eNingizimu.

UMnumzane uSir =Benjamin= =D'Urban= nguye abeLungu ABAQAMBA ngaye
idolobha laseThekwini, behlonipha igama lakhe phela.

Lingena nje sebeke bahlangana abazali bezigebengu, bavumelana
ngokuthi kungeze kwaba yinto enhle uma bethatha ummeli ngoba loko
kuyobonakala sengathi kuyindlela abavuna ngayo izingane zabo, NABAZAMA
ngayo ukuba izingane zabo zingasitholi isijezo esifanele isenzo sazo.


Futhi BASEBEZWILE ngezinhloli zabo ukuthi kukhona izwe lena
eNingizimu eligobhoza ubisi liconsa uju lwezinyosi; kuthiwa lizihlalele
nje, abantu abakhe kulo bayingcosana kakhulu, abamnyama, futhi kabakho
abamhlophe abaningi.

Phela uma ikhona, babethi omakade ebona babasingi, uzibona
ngokubungela kwazo othini; ZINGQENGQE ngalo uma ulushutheka esidlekeni
sazo njengomkhuba ezisuke ziwejwayele. 

Wathi ubazondiswa ulunya nesihluku ABAXHAPHAZA ngaso abantu bakubo
uma bebasebenzela. 

WASHO ngelibi izwi uDingane.

Ngithi wonke umuntu olapha ehholo AKAME ngezinyawo afake iminwe
emibili emlonyeni. 

Wathi UKUBULALA ngesando wayekuthanda ngoba kungujuqu kanti futhi
kunesinono. 

Sibona UKUPHUMA nje kwezimali zami ngendlela engemthetho ziyothelwa
laphaya eSontweni. 

Ambuke ngamehlo omabili uMkabayi, kodwa KAZAPHENDULA
ngaleyonkathi.

Yathi lendaba ukuba iphumele ngaphandle kubantu KWAYA ngokwanda
ukunengeka kukaShaka. 

Lapho abantu BEME ngezinyawo bonke.

Elokuqala yindlela imizimba yabo eyayibonakala INONOPHELE ngayo.


BEME ngezinyawo kusuke esikhulu isidumo.

Ibutho eliyintanga yeNkosi lifake umnyakanya wesakabuli, kube
yilelo libe nento eliyenzileyo ELEHLUKE ngayo, noma okulenga esiphundu,
noma umqhele nje wombhijo wotshani obuthile. 

Yiwona ayesho njalo, iningi labanye abamhlophe lalingaboni lutho
olungako olwalukhalisa amaBhunu, olungaze luwalumise izinyawo ABABANGE
ngokuhamba.

Wawungacabanga ukuthi banezinyanga bavalelwa esitokisini ngendlela
abase BEZACE ngayo. 

Isithunywa sithi: "Qha, Buthelezi, abantu BANGEPHELE ngomuntu
oyedwa. 

Yawakhipha SEYIYOPHUMA ngomnyanmgo amagama okugcina into yakwabo. 

Elesithathu yizimoto ABABEHAMBA ngazo. 

Elesibili yindlela ABABEGQOKE ngayo. 

Naphezu lokhu kuhlola abafana bami BABEQALE ngakho ngangikuphindela
ukuzenelisa ukuthi kwakungekho halakasha yini lwenyoka ezazingenise
emgodini walo zihlala nalo izinyosi lezi. 

NABABENGAHLAKANIPHILE ngaphezu kwakhe babenamathuba angcono kunaye
uma benazo izitifiketi ezikhomba ukuthi bafunda bagcina emabangeni
angaphezu kwalelo yena agcina kulo. 

Lathi ukuba LIFIKE lelizwi nganeno amaBhunu athukuthela, akhohlwa
nawukukhuluma.

Wedlula kwabamaphephandaba, wabanika yonke imininingwane ngoyise,
enzela ukuba izihlobo ezikude nabangane BEZWE ngesifo esivele,
wayesedlulela ekhaya. 

Kwakuxabene ubendle lapha kuye ekhanda, kukhona nanomqondo
wokuthi amane athathe isikhali, ayozibhokoda kube kanye lezi zinja,
KUPHELE konke ngazo. 

Sonke lesi sikhathi ibutho elithile sekuhele inyanga liye kozingela
ingwe, abathile baye ogwini lolwandle, bayofuna uselwa iNkosi EYONYATHELA
ngalo. 

BAKHALA ngezingane zabo eziphelela ezimpini. 

Mayelana nokuthi ungena kanjani ngaphakathi wathi ziningi
izindlela namasu okuvula izicabha namafasitela njengoba labo asuke
ezobabulala UQALA ngokubashunqisela udosi lwempisi. 

Kwake kwathi ukwedlula iNgelosi wase ETHATHA uSiphepho ngezwi
elimumethe ulaka. 

Njengoba wayesehambe bonke ubusuku, kwenye indawo EHAMBA
ngokugijima, wazumeka waze wavuka emini enkulu, kwabe nokulamba
sekuthe ngilapha. 

LeNkosikazi yasemaNgisini yayinenhliziyo emhlophe impela, ithanda
izinto ezilungileyo zodwa, IBUSA ngesandla esilungileyo, esinozwela,
esikhuthazayo kuzo zonke izinhlangothi zezizwe ezingaphansi kwentende
yombuso wayo; kakhulu ezizweni ezimnyama, nezibuthakathaka, yayifike
igcizelele ekuthini bonke abaziphetheyo - isho oHulumeni phela
ababengaphansi koMbuso waseNgilandi - mabazikhuthaze ekuhlaleni kwazo,
bazivulele izintuba zokuzakha, nazo zibengabantu abazihloniphayo
nabazethembayo, ingafuni nempela ukuba kube khona umahluko ekubusweni
kwabantu, kuthiwe laba banje ngakho kufanele baphathwe kanje.

UNdlovu lo naye akuyena umuntu wokudabuka ebuThonga, wafika
EHAMBA ngokufuna imithi, ephuma emaHlutshini, wafika lingafi nkonyane,
wejwayela wayesehlala khona esenomuzi. 

Munye kuphela OWASOLA sengathi kukhona okukhona phakathi kukaMkabayi
noDingane - uMhlangana: ngoba nalapho bekhuluma esigodlweni sikaMkabayi
uDingane kwaba sengathi ukwazi konke okwasekuqondwe nguMkabayi - nokho
kaze azihlupha kakhulu ngalokho; naye wayengakulindele neze lokho
ababekuqondile.

SENGISHILO ngathi okaSithayi uyafa namuhla. Ngithumele kuZidumo
ngathi kakhulume naye.

Ukuze asondele eNkosini uShaka KWAYA ngoba wadunyiswa enye induna
yathi uyifundile imithi yasenyakatho, kunjalo nje usesindise abaningi
ngamakhambi. 

UNGATHI ngoba ubusa namuhla ucabange ukuthi wobusa nami.

Ngizokutshena ukuthi uMhlangana sengimbonele elakhe icebo, kodwa
kusweleke SIQAPHE ngoba unabalandeli abaningi okungaswelekile babone
ukuthi siqondeni.

Phinde ZITHAMBE, izinhliziyo ngoba uDingane uqobo lwakhe
wayengafuni ukuzwa lutho nje ngeVangeli leNkosi engabonwayo.

Kwathi ashone phansi uJeqe, pho, UZOTHINI sekukhulume izulu
eliphezulu. 

Ngizokutshena ukuthi uMhlangana sengimbonele elakhe icebo, kodwa
kusweleke siqaphe ngoba unabalandeli abaningi okungaswelekile babone
ukuthi SIQONDENI.

"Khuluma, Ndongeni, ungade ugwinya amathe sengathi kawazi ukuthi
UTHINI."

"Jeqe, thatha lomfazi ubheke umkhonto omfishanyana, umqaqe isisu
kesibone ukuthi ingane IHLALA kanjani esiswini ingakazalwa." 

NGINGENA njena sasesidambile isiwombe sazo sokuhlasela kithina
bahlaseli bazo. 

Ofihlayo wayengasho nje ukuthi ungqubuzeke odongeni, noma kambe
athi uvule isivalo budedengu saye samsakaza, kodwa KWAKUCACA njengezinqe
zeselesele ukuthi yizisihle zesibhakela leziya. 

Inkantolo igcwele IYAPHUPHUMA njengayizolo. 

"Jeqe, THATHA lomfazi ubheke umkhonto omfishanyana, umqaqe isisu
kesibone ukuthi ingane ihlala kanjani esiswini ingakazalwa." 

YAYINGASALI noma eyaphi. 

Suka uhambe khona manje UNGALINDI noma kuze kuse. 

"ANGAZI, noma kubuhlungu kangaka ukubona abantu imihla namalanga
becekelwa phansi lapha ekhaya nangemikhonto yezizwe." 

"Wena UQONDE uDingane kuphela kukho konke okukhulumayo," kusho
uDingane kuMhlangana.

Athule nje uMkabayi; KUKHULUME amehlo akhe kuphela.

Ofihlayo wayengasho nje ukuthi ungqubuzeke odongeni, noma kambe
athi UVULE isivalo budedengu saye samsakaza, kodwa kwakucace njengezinqe
zeselesele ukuthi yizisihle zesibhakela leziya. 

"Inkatha yamadlozi obaba IDLA uDingane kalokhu.

UMnumzane uSir =Benjamin= =D'Urban= nguye abeLungu abaqamba ngaye
idolobha laseThekwini, BEHLONIPHA igama lakhe phela.

Ukuze kuphele uchuku nengozi engasivele, kusweleke niye emfuleni
nezinceku zami kuphela, ZISALE ezenu ekhaya.

Ngithe onqobile ohluliwe kosweleka azi kahle ukuthi wahluliwe,
angaphindi ASUSE uchuku ezweni.

Kuthe ngonyaka othile KWASUKA uthuthuva olubi lwempi khona belu
eKoloni, amaXhoza elwa nabeLungu.

Phela kwase KUBUSA iNkosikazi elungileyo phesheya ngalesikathi,
igama layo linguNkosikazi =Victoria=.

Ngelinye ilanga KWASUKA esikhulu isidumo esigodlweni kuthukana
izintombi ezimbili ezinguMdlunkulu kaShaka zixabene. 

Kuthe lapho esebusa umfo kaSenzangakhona uDingane emva kokubulala
kwabo uShaka, KWAFIKA izwi kuye livela kuMkabayi, udadewabo
kaSenzangakhona, lithi ufuna ukuba kebabonane bobabili.

Kwase kuzobakhona nesiqiniseko sokuthi umuntu uzoziphuzela
ngenkululeko, angathi EPHETHE ingilazi yotshwala ngapha, ebe ejeqeza,
elindele ukudonsa ivolovolo ngokuphazima kweso. 

"Bengingathi WATHATHA nomuthi esokeni lakho ukuba ubulale iNkosi."


Esewelele kwelama Thonga YAHLONGA imizi eduze nomfula, wahamba
waze wadundubala phezu kwesihlambo somfula kwaba yikhona ebona imizi,
ezwa izinkomo zikhonya. 

UJeqe laphaya enhla nesibaya usevunule naye, usebase umlilo WABEKA
imbiza lapho iNkosi izopheka khona uselwa. 

"Dingane, ubizwe yimi, ngoba uMhlangana uthi nawe kusweleke ube
khona lapha nxashana siqala lendaba YOKUQEDA lombango phakathi kwenu."

Ithe lapho isiliveza obala ezindlebeni zikaDingane lelocebo
LOKUGUDLUZA uMhlangana noMbopha endleleni, uDingane wezwa eshaywa uvalo
olukhulu.

Ilokhu ethunywa uJeqe nje ukuba abulale abantu, iNkosi ifuna
UKUSUSA isihawu kuye abenjengayo ngesibindi sokubulala njengoba
eyinsila yayo nje. 

Wasondela emzini wabona ukuthi kuphekwe emnyango, waququbala
buqamamana nomuzi, baze bephula bangena endlini, wasondela, izinja
zamuzwa, zamkhonkotha wabuyela emuva, wafuna isu LOKUYOTHATHA
isikhuni esivuthayo lapho bekade bepheke khona. 

"Wena uqonde uDingane kuphela kukho konke okukhulumayo," KUSHO
uDingane kuMhlangana.

BAFAKE amashoba abo ezingalweni nasezithweni, kube kuhle kudele.

Uwela nje usesifundeni sikaNdlebende iNkosi EPHETHE amaThonga
lapho. 

Wayebuza nje wayedidekile oKaMemela ukuthi umuntu OYE koshaya
ucingo, khona lapha esitolo kwaMlamula, usengaze alibale kangaka. 

Ngithi wonke umuntu olapha ehholo akame ngezinyawo AFAKE iminwe
emibili emlonyeni. 

Kwafika umqondo othi ake nisuke lapha nihambe, mhlawumbe ningase
NITHOLE enye ingosi engcono kunalena lapho ningahlala khona nabantwana
benu ngokuthula nangoxolo, nisuke eduze namaNgisi.

Wathi abaculi bonke abakhamise BAFAKE iminwe emibili emlonyeni. 

Ngaso leso sikhathi iNkosi ibize uNozitshela noJeqe BAYE koqula
elikhulu icala ngaphakathi esigodlweni. 

Kuthe ngelinye ilanga kwabakhona abayeni BEZOLOBOLA intombi emzini
oseduze nakwaNdlovu. 

Lomfo wasebuThonga UXOXA ezakubo lapha aphuma khona. 

Kuthe lapho ESEBUSA umfo kaSenzangakhona uDingane emva kokubulala
kwabo uShaka, kwafika izwi kuye livela kuMkabayi, udadewabo
kaSenzangakhona, lithi ufuna ukuba kebabonane bobabili.

Ayi-ke wahlala nezwe lithulile BEDLA utshwala naye. 

BASEPHUCILE eyethu inkatha ngokugudluza uMhlangana, embangweni.
Nithini, Zulu?"

Ukuba uMaqhuzu wayenazo ezinye izindlela zokuziphilisa, NEZILETHA
imali ngamawala njengomsebenzi wokudayisa utshwala, wayezothatha zona,
abuyeke utshwala ngoba babusondeza abantu abaningi eduze kwakhe, into
eyayingenza ukuthi nesitha esiqonde ukwenza umonakalo, singene kalula
ekhaya. 

KUQHAMUKE iphoyisa ebelimlandile, ngejubane, selihefuzela. 

Amadoda asondela kuye abuza ukuthi uphumaphi, wawatshela ukuthi
uphuma kwaZulu uze kulelizwe uzofuna imithi yokwelapha ngoba WEZWA
idumela ngabasuka lapha bethi miningi imithi. 

Kwase kuzobakhona nesiqiniseko sokuthi umuntu uzoziphuzela
ngenkululeko, angathi ephethe ingilazi yotshwala ngapha, ebe ejeqeza,
elindele UKUDONSA ivolovolo ngokuphazima kweso. 

Phinde zithambe, izinhliziyo ngoba uDingane uqobo lwakhe
wayengafuni UKUZWA lutho nje ngeVangeli leNkosi engabonwayo.

Wayelivuma elokuthi bangcono kunaye ngoba banezitifiketi ezingcono
kunaloko ayebambelele kukona, kodwa-ke yize kunjalo, umuntu akahlali
EPHETHE isitifiketi ngesandla. 

Wonke umuntu waphuma enkantolo ebambe ongezansi EBONE indoda yesando
ngamehlo.

Kusobala ukuthi uShaka UZOQEDA abantu ngezikhali zempi. 

Usehlezi ebheke ithuba lokuba aye ezigabeni abe yilokhu EBUZA
iThonga ngalentombi. 

"Khuluma, Ndongeni, ungade UGWINYA amathe sengathi kawazi ukuthi
uthini."

SIPHAWULA yena ngoba yena noMnumzane =Pieter= =Retief= idololobha elikhulu
laseMgungundlovu laqanjwa ngabo.

Noma ngumfundi noma nguthisha AKENZE lokho okushiwo nguShabalala, ngoba
nguShabalala. 

Naye wayeseze wejwayela UKUBULALA abantu ngoba noma into iyimbi
inxa umuntu eseyenzele futhi ayibe isabambi. 

Amadoda asondela kuye abuza ukuthi uphumaphi, wawatshela ukuthi
uphuma kwaZulu uze kulelizwe UZOFUNA imithi yokwelapha ngoba wezwa
idumela ngabasuka lapha bethi miningi imithi. 

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba ISUKE imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

Akusavunywa ukuba IPHUZE utshwala ngoba buphekwa abesifazane. 

Komunye umhlangano wabo baveza icebo lokuba BATHUME umuntu
njengesikhonzi ayothola uJeqe ukuba naye abe ngakubona, abadlisele
uShaka ngobuthi ekudleni kwakhe. 

Mayelana nokuthi ungena kanjani ngaphakathi wathi ziningi
izindlela namasu OKUVULA izicabha namafasitela njengoba labo asuke
ezobabulala uqala ngokubashunqisela udosi lwempisi. 

"Angazi, noma kubuhlungu kangaka UKUBONA abantu imihla namalanga
becekelwa phansi lapha ekhaya nangemikhonto yezizwe." 

Kuthe kuntambama KWAKUFIKA izinsizwa eziyisihlanu ziphuma eNkosini
ithi azilande uJeqe aye kuyo. 

Namabutho ayesezikhalela ethi: Size SIQHAKAZE izimvu singaganiwe,
singabazi ubumnandi bokuhlala emakhaya, kube yilokhu sihamba
ezintabeni, silale endle, sifa yindlala! 

"Ngicela elakho isu, wena OWABONA ilanga ngingakacatshangwa, wena
owavula lapho kuvalwe khona."

Kwandlula izinyanga ezine uJeqe efikile esigodlweni, WABONA enye
inceku ingena ngentuba yoMdlunkulu lokhu uhlezi ethunzini lothango
unyezi, wathi: "Hawu, uthi umuntu wesifazana lowa?" 

Zazikhamise kakhulu ZAKHIPHA izilimi zihefuzela. 

Sizoke siyizwe lento enkulu eyasusa uthuli olungako ezweni
lakwaZulu, YAPHEMBA umlilo omkhulu ongacimiyo kuze kube namuhla usazinge
ulokoza.

Uthe ebuyela ezigabeni wafika lesi sithunywa sikaDingane sesihambile,
ethi uzosixoxela lendaba embi nebuhlungu YOKUHLINZA umuntu wesifazane
ekhulelwe. 

"Ngifana nawe, Dingane," KUPHENDULA uMhlangana, ethukuthela naye.

KWANDLULA izinyanga ezine uJeqe efikile esigodlweni, wabona enye
inceku ingena ngentuba yoMdlunkulu lokhu uhlezi ethunzini lothango
unyezi, wathi: "Hawu, uthi umuntu wesifazana lowa?" 

KWAPHELA isonto uJeqe neNkosi nenyanga bevumbeleke kuleyondlu,
ibaphethe inyanga ibagcaba, iphalazisa iNkosi ngezintelezi ezinkulu,
ezimhlophe nezimnyama. 

Kuthe kusenjalo KWAFIKA izwi livela phesheya kuHulumeni lithi:
"Izwe lelo elithunjwe nguHulumeni walelizwe kumaXhosa malibuyiselwe
kuwona."

Esabasebenza ngemvubu abafana `umbhidi' KWANGENA othisha,
abanumzane uNgubane noNgobeni bevela lapho babehlala khona lapho babekade
besayokudla ukudla kwasemini. 

Phela ngalesisikathi base bebaningana aBelungu kwaZulu, ngoba
ngonyaka ka-1835 KWAFIKA abafundisi abaziwayo kwaZulu, bezoshumayela
iVangeli.

Kuthe lapho esehlangana khona lapho, sekuzosuka impi enkulu
eyesabekayo, KWAQHAMUKA uDingane ehlobe evathe ephelele.

Esibayeni lapha SEKUHAMBA imbongi yodwa ibonga amakhosi. 

Uthi uDingane efika esigodlweni sakhe, KWAKUFIKA inceku kaMkabayi,
uZungu, ethi.

Uma wayeshilo KWAKOBULAWA yena uJequ kuthiwe umyekeleni. 

KUBUZA uMkabayi, ethukuthela evutha.

"Awu, wena kaBaba," KUBUBULA uDingane, ezesula ngesandla ibunzi
lakhe elase lijulukile limanzi.

"Usho uMbopha kaSithayi?" KUBUZA uDingane, ethuka naye amehlo akhe
evutha umlilo.

KUFIKA nezithunywa zamakhosi acebileyo zizoyeshela, kepha idimde
ihleke usulu nje. 

Kwathi ngonyaka ka-1883 KWAFIKA izwi livela phesheya elithi zonke
izigqila azikhululwe abaninizo ziyekwe zifane nabantu bonke.

Ngaso leso sikhathi amabutho amasha ayengekho eye kohlasela le
kwaSoshangane, abanye sebefike bazikhonzela kwezinye izizwe bathi:
SIKHATHELE uShaka esibulalisa ngezinye izizwe! 

UJeqe athi: "Nami ngiyabona ukuthi iNkosi le inomhawu sengathi
INGABUSA lonke izwe kungabiko enye iNkosi." 

Akukho sizwe ESINGAHLASELA uZulu ezithulele. 

Usazobona okukhulu, UZWE okukhulu ungakamlandeli nawe uShaka.

Wayitshela ngesimekemeke sendaba ayenziwe yiNkosi ukuba AQAQE
owesifazane ekhulelwe. 

"O, wena weZulu, sesaba nokukhuluma," KUQHUBA uNdongeni, ekhefuzela
uvalo.

Futhi basebezwile ngezinhloli zabo ukuthi kukhona izwe lena
eNingizimu ELIGOBHOZA ubisi liconsa uju lwezinyosi; kuthiwa lizihlalele
nje, abantu abakhe kulo bayingcosana kakhulu, abamnyama, futhi kabakho
abamhlophe abaningi.

Esewelele kwelama Thonga yahlonga imizi eduze nomfula, wahamba
waze wadundubala phezu kwesihlambo somfula kwaba yikhona ebona imizi,
ezwa izinkomo zikhonya. 

Ekuseni ilanga lingakaphumi, umuntu usezwa umsindo ezigabeni,
BEHAYA amagama bebhema insangu, bebonga amakhosi. 

Phela LABESELIKHALA igazi likaShaka, selibizwa kuye.

Esewelele kwelama Thonga yahlonga imizi eduze nomfula, wahamba
waze wadundubala phezu kwesihlambo somfula kwaba yikhona EBONA imizi,
ezwa izinkomo zikhonya. 

Besesukuma uMkabayi EPHONSA elakhe kusenjalo abantu besadabukile,
enzela ukuze bayaqala bayacabanga useliphonsile.

UMaZwane wathi ngokubona ukuthi uzalelwe yinja endlini, WACELA
umkhokheli uMaNzuza ukuba azomncengela uMdlalose ukuba asihoxise isinqumo
sakhe sokumkhipha enkonzweni. 

Bala kwathi phakathi kwamabili langa limbe, WACELA ukhehla uKhumalo
ukuba isalukazi sakhe uMaMzobe, athandaze. 

Ngaso leso sikhathi iNkosi IBIZE uNozitshela noJeqe baye koqula
elikhulu icala ngaphakathi esigodlweni. 

Yilapho-ke lapho bamthathelela khona abangane bakhe, bambhebhezela
ukuba angabi yisiphukuphuku sensizwa, bamgxisha ngomoya wokuthi KUFANELE
uPamella azikhombise zonke izidingo zokuthi uyintombi lapha kuMaqhuzu,
hhayi umngane. 

Komunye umhlangano wabo baveza icebo lokuba bathume umuntu
njengesikhonzi AYOTHOLA uJeqe ukuba naye abe ngakubona, abadlisele
uShaka ngobuthi ekudleni kwakhe. 

Wakhohlwa ukuba UZOTSHELA bani ukuthi ubone lomuntu nokuthi
umehlule ngamandla. 

Buthelezi, uyazi nje ukuthi sekukhona uzungu phakathi kukaZulu ukuba
uShaka lo abulawe KUBUSE uDingane ukuze abantu ke baphumule ezimpini?


"Ngakho-ke ngomuso kusasa," kuqhuba uMkabayi "nizothi lapho nibuya
kogeza emfuleni njengemihla yonke, bese NGIMEME izwe ukuze ngimkhethe
ozolibusa, phambi kwalo, libona lonke.

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo BAPHATHE izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 

Uthe ukuba afike eNatali WENZA onke amalungiselelo okuba abonane
neNkosi uDingane.

Waphaphama uJeqe, uthe ephaphama enye yezinceku yayikhwezela
isihlonti soqunga, WACIKICA amehlo, wacabanga. 

Izinhliziyo zagcwala ZAPHUPHUMA ukuthukuthela nokuzonda.

Emuva kwesikhashana WASHAYA insimbi umfo kaShabalala izingane zonke
eziculayo zabuthana ehholo zisaqhubeka nokumpongoloza zicula. 

WAQHWEBA uZwangedwa, induna yakhe enkulu eyabiphethe yonke imikhosi
yakhe.

Kwathi ukuba sisuke isidumo leso uMfundisi =Owen= wabopha
okungokwakhe WABAMBA indlela eqonde eThekwini, lapho wafika khona
wadlulela phesheya eNgilande.

WEQA ukhalo, wagijima, wagijima engaqondi nalapho eya khona. 

Kwathi ukuba sisuke isidumo leso uMfundisi Owen WABOPHA
okungokwakhe wabamba indlela eqonde eThekwini, lapho wafika khona
wadlulela phesheya eNgilande.

WEZWA lawo magama uNgwane qede wazibamba ukhanda, wabheka phansi.

WAFULA ummbila wawetshatha, wakhohlwa manje ukuthi uzowosa
ngani.
 
Bamupha ukudla, wadla walala kanti useye wabikwa enduneni,
YATHUMA izinsizwa ezimbili zayombika eNkosini le emzini wayo. 

Wabe eseyicabangisisa WADEPHA indaba yokuziqhuba izifundo zakhe
ngembawula, okungenani abekeke ebangeni leshumi. 

BADLA utshwala nenyama kwathula kwathi du. 

Weqela ngaphesheya wasiphula isiqunga, WAHLAFUNA impande yaso
wakhwifa, esusa wona umnyama wesidumbu. 

Wasondela emzini wabona ukuthi kuphekwe emnyango, waququbala
buqamamana nomuzi, baze bephula bangena endlini, wasondela, izinja
zamuzwa, zamkhonkotha wabuyela emuva, WAFUNA isu lokuyothatha
isikhuni esivuthayo lapho bekade bepheke khona. 

WACOSHA imvubu yakhe wakhwela wadilika kubafana ababecula ibhesi.


Kuthe lapho besikhipha isidumbu sakhe emanzini, kwahlaluka ukuthi
okaSenzangakhona wabefinyele umsipha, wambamba ngamandla esemanzini
ajulile, KAZATHOLA nathuba lokuphefumula.

Wachiphichiphiza uMaMzobe kwaze KWEZWA omakhelwane, bala beza
bazomhlalisa. 

Laba abasekwayeni wathi angathi ABAKHIPHE iminwe, wathi abacule
baphumele phandle bagcwale igceke. 

Kuthe kuntambama kwakufika izinsizwa eziyisihlanu ziphuma eNkosini
ithi AZILANDE uJeqe aye kuyo. 

Aphefumule kakhulu lapho uSteve, abuye aqhubeke, "ASIQALE ezinye
izindaba, ayikho lento." 

Cabanga ukuthi kubantu abanomqondo onjalo izwi elithi "KHULULANI
izigqila!" lezwakala kanjani ezindlebeni zabo.

KHIPHANI izwi lokugcina.

Ukuba uMaqhuzu wayenazo ezinye izindlela zokuziphilisa, neziletha
mali ngamawala njengomsebenzi wokudayisa utshwala, wayezothatha zona,
abuyeke utshwala ngoba babusondeza abantu abaningi eduze kwakhe, into
eyayingenza ukuthi nesitha esiqonde UKWENZA umonakalo, singene kalula
ekhaya. 

Yawakhipha seyiyophuma ngomnyanmgo amagama OKUGCINA into yakwabo. 

Ngaphezu kokudideka kwakukhona novalo lokuthi loku KUHAMBA
isikhathi eside kangaka, kwakuzomxabanisa noyise, uSiphepho, uPamella.

Kwake kwathi UKWEDLULA iNgelosi wase ethatha uSiphepho ngezwi
elimumethe ulaka. 

Zisuke zizilungiselela isiqubu SOKUKHUZA ibuya lapho zisuke zizothi
zingalwa uma zinqotshwa zemuke. 

UNdlovu lo naye akuyena umuntu wokudabuka ebuThonga, wafika
ehamba NGOKUFUNA imithi, ephuma emaHlutshini, wafika lingafi nkonyane,
wejwayela wayesehlala khona esenomuzi. 

Basephucile eyethu inkatha NGOKUGUDLUZA uMhlangana, embangweni.
Nithini, Zulu?"

Sasihlose UKUBAMBA yona indlovukazi lena. 

Bala kwaba WUKUQEDA inkomishi yetiye ababemenzele yona ukwehlisa
izintuli zendlela, wabe esebamba ebheke eMnsinsini emaphoyiseni. 

Wathi ukuba afike eNkosini, waba isithunywa senyanga yeNkosi
SOKUYA koxebula amagxolo angamakhubalo nokuya kokukha amakhambi. 

Bathe lapho bekhuleka kuMkabayi amehlo abantu ayenamathele kubo
nezindlebe zivulekile, zilinde UKUCOSHA abazokusho.

Awunalo ilungelo LOKWETHUKA umfazi wami Ma. 

Ebuzwa ukuthi uyazisola yini ngalezi zenzo zakhe ZOKUBULALA laba
belungu abaningi kangaka wathi, cha. 

ENgilandi kabasivumanga isenzo somnumzane omkhulu uSir =Benjamin=
=D'Urban= SOKUDLA izwe labantu.

Phela wona ayenazo izigqila ezimnyama, ziziningi impela,
esetshenzelwa yizo; futhi nje wona ayenomqondo othi bonke abantu
abamnyama badalelwa UKUKHONZA omhlophe, abe yisigqila sakhe.

Le emva iphehliwe indaba YOKUSUSA uShaka. 

Uselwa LOKUNYATHELA iNkosi lwalungathunywa bonke abantu. 

Yathi lendaba ukuba iphumele ngaphandle kubantu kwaya NGOKWANDA
ukunengeka kukaShaka. 

Wathi ukuba afike eNkosini, waba isithunywa senyanga yeNkosi
sokuya koxebula amagxolo angamakhubalo nokuya KOKUKHA amakhambi. 

KWAFIKA umqondo wokuthi kuhle ayodlula ekhaya, wawususa lomqondo
ngokuthi funa kubulawe wonke umuzi kayise nxashana eficwe esekhaya. 

KWAFIKA umqondo othi ake nisuke lapha nihambe, mhlawumbe ningase
nithole enye ingosi engcono kunalena lapho ningahlala khona nabantwana
benu ngokuthula nangoxolo, nisuke eduze namaNgisi.

Yalwa kakhulu lempi, KWAFA abantu abaningi.

Uthe ukuba angene egcekeni, amabutho ehlukana phakathi, azilahla
phansi izikhali zawo, KWADUMA ihlombe elikhulu.

Pho, KUSIZANI lokhu ngimelwe ukuba ngibe lapho kukhona iNkosi
yami. 

Waphupha KUFIKE oyisemkhulu, onke amadlozi akubo ephelele, athi
kuye. 

Sonke lesi sikhathi ibutho elithile SEKUPHELE inyanga liye kozingela
ingwe, abathile baye ogwini lolwandle, bayofuna uselwa iNkosi eyonyathela
ngalo. 

Liyaphuma ilanga amabutho aseya emfuleni aseyogeza, SEKUGCWELE
abafana namantombazana abalethele amabutho ukudla. 

Kwathi ashone phansi uJeqe, pho, uzothini SEKUKHULUME izulu
eliphezulu. 

Ukuze KUPHELE uchuku nengozi engasivele, kusweleke niye emfuleni
nezinceku zami kuphela, zisale ezenu ekhaya.

Beme ngezinyawo KUSUKE esikhulu isidumo.

Asukume KUDUME inkundla yonke.

Sonke isikhathi ivulwa kuphela nxa KUZONGENA iNkosi noma unina
weNkosi, nabo bangene kukhona inyanga enkulu yeNkosi. 

Kuthe lapho esehlangana khona lapho, SEKUZOSUKA impi enkulu
eyesabekayo, kwaqhamuka uDingane ehlobe evathe ephelele.

"Ngizwile, Zulu. Mana njalo wena kaNdaba." KUBONGA uDingane.

"Ngakho-ke ngomuso kusasa," KUQHUBA uMkabayi "nizothi lapho nibuya
kogeza emfuleni njengemihla yonke, bese ngimeme izwe ukuze ngimkhethe
ozolibusa, phambi kwalo, libona lonke.

Kodwa ukuba ngumkhokheli ngifuna akugcine ngci khona nje namhlanje,
KUSHO uMdlalose. 

"Qha; ngiyambona umfokazana lowo," KUPHENDULA uMkabayi.

SeKUNGENA inyama yona ephekwe uNozitshela, namasi athiwe uye
uqobo. 

Wakhohlwa ukuba uzotshela bani ukuthi UBONE lomuntu nokuthi
umehlule ngamandla. 

LIBHINCE umutsha walo nje okhawula phakathi kwamathanga ulingana
ndawo zonke ngemva nangaphambili. 

Ibutho eliyintanga yeNkosi LIFAKE umnyakanya wesakabuli, kube
yilelo libe nento eliyenzileyo elehluke ngayo, noma okulenga esiphundu,
noma umqhele nje wombhijo wotshani obuthile. 

UJeqe laphaya enhla nesibaya usevunule naye, USEBASE umlilo wabeka
imbiza lapho iNkosi izopheka khona uselwa. 

Yabe inenhliziyo elukhuni njengetshe; ingesabi lutho' umzimba wayo
umuhle ubunjwe kahle kakhulu, uthandeka; amehlo ayo lawa ekhanya
inhlansi, elokoza umlilo - lapho esethukuthele ayeba bomvu sengathi
AGCWELE igazi.

Masinyane emva kwaleso senzo uDingane kahlalanga sikathi eside
ENGENZANGA esinye futhi isenzo esibi.

Amehlo awo wonke umuntu agqolozele ezitebhisini okwehle ngazo
iphoyisa ELILANDE indoda yesando esitokisini. 

Abantu sebethule bethe du, uDingane noMkabayi bebheke phansi engekho
OBHEKE omunye.

Kanti ixoxwa nje lendaba uJeqe usengenwe isifiso esikhulu
sengathi angake ayibone lentombi ESEYEHLULE amadoda nenhle kangaka.


NoMkabayi ahlale phansi, lapho sekunguye uDingane OPHETHE
izintambo.

Liphinde limemeze iphoyisa ELIPHETHE imfuma yamafayela amacala
osuku. 

Isivakashi sasiyokwamukelwa kuphela uma sihamba nomuntu OPHETHE
uqwenjana lolo, aphinde futhi anikeze isiqiniseko sokuthi singumuntu onjani.


Kwake kwathi ukwedlula iNgelosi wase ethatha uSiphepho ngezwi
ELIMUMETHE ulaka. 

Mhla kuzokusa kube umkhosi iNkosi iyophuma lapho endlini kuvalwe,
iholwe inyanga IPHETHE ukhamba lwentelezi, iyifafaze intelezi baye
bafike emfuleni, uJeqe elandela iNkosi ephethe eminye imithi okuzofikwa
emfuleni phakathi kobusuku yelapha. 

Usehlezi EBHEKE ithuba lokuba aye ezigabeni abe yilokhu ebuza
iThonga ngalentombi. 

Kuzothi-ke lapho inyanga ITHATHE yonke lemibengo iyixube ndawonye
emqubeni, iyifafaze ngemithi ibe isiyosiwa. 

Kuthe lapho besikhipha isidumbu sakhe emanzini, kwahlaluka ukuthi
okaSenzangakhona WABEFINYELE umsipha, wambamba ngamandla esemanzini
ajulile, kazathola nathuba lokuphefumula.

Wonke umuntu waphuma enkantolo EBAMBE ongezansi ebone indoda yesando
ngamehlo.

Uze akhulume kanjalo nje UZWENI. 

Lokhu zikwenzela ukuba sithi sifinyelela ojwini lwazo sifice itshe
SELOME inhlama. 

Kuthe ebusuku efikelwe isihlambi sobuthongo, ngoba buyinkosi, noma
umuntu ELINDE isidumbu wethuka esengquphazela nje, waphupha uJeqe.

Ukuze angabonakali ukuthi uyeqa, waphuma entubeni ENGAPHETHE
zikhali, wahamba waye wafika emfuleni. 

Ngaso leso sikhathi amabutho amasha ayengekho EYE kohlasela le
kwaSoshangane, abanye sebefike bazikhonzela kwezinye izizwe bathi:
Sikhathele uShaka esibulalisa ngezinye izizwe! 

Waqonda ukuthi imizi iseduze, ANGABONA amasimu uyokweba ukudla.


Mhla kuzokusa kube umkhosi iNkosi iyophuma lapho endlini kuvalwe,
iholwe inyanga iphethe ukhamba lwentelezi, iyifafaze intelezi baye
bafike emfuleni, uJeqe elandela iNkosi EPHETHE eminye imithi okuzofikwa
emfuleni phakathi kobusuku yelapha. 

Nababusi bawo abakhulu ababebusa ngesikathi amaNgisi ENGAKANQOBI
izwe, babe nalowomqondo: umuntu omnyama yisichaka somhlophe, futhi basho
baqinise ukuthi noma umuntu umphethe kabi, noma umenzani, kakusono leso,
ngoba uyinto yomhlophe phela.

Sonke lesi sikhati EFUNA umsebenzi, umqondo wakhe umtshela ukuthi
bayomcabangela labo abayomqasha, bamnike khathisimbe umsebenzi wokubhala
ehhovisi limbe noma-ke bamfake emsebenzini wokwengamela ophikweni
oluthile. 

Wona amehlo AYESELOKOZA umlilo, isifuba lesi sakhe sehla senyuka,
kubonakala ukuthi uZibambile sekuthi makaqhume.

BABEDLUBHE amasudi akwanokusho bobane. 

Yiwona ayesho njalo, iningi labanye abamhlophe LALINGABONI lutho
olungako olwalukhalisa amaBhunu, olungaze luwalumise izinyawo ababange
ngokuhamba.

Oyena wayiqedayo OWAYEPHETHE amabutho amhlophe nguSir =Harry= =Smith=.

Waqhweba uZwangedwa, induna yakhe enkulu EYABIPHETHE yonke imikhosi
yakhe.

Wacosha imvubu yakhe wakhwela wadilika kubafana ABABECULA ibhesi.

Ukuba uMaqhuzu wayenazo ezinye izindlela zokuziphilisa, neziletha
imali ngamawala njengomsebenzi wokudayisa utshwala, WAYEZOTHATHA zona,
abuyeke utshwala ngoba babusondeza abantu abaningi eduze kwakhe, into
eyayingenza ukuthi nesitha esiqonde ukwenza umonakalo, singene kalula
ekhaya. 

"Jeqe, thatha lomfazi UBHEKE umkhonto omfishanyana, umqaqe isisu
kesibone ukuthi ingane ihlala kanjani esiswini ingakazalwa." 

Thina esike SIHAMBE izwe nje singakutshela ngabantwanyana
bakwaZulu. 

`Sukuma, Nkosi yesizwe, wena omiswe ngabangasekho ukuba UBUSE
elikaSenzangakhona." esho eqondisa kuDingane.

`Singamlekelela nathi basizikazi abanye uma esebambeke kanjalo
okhuleni ukunokuba aze AYEKE umsebenzi weNkosi ongaka', kuncenga
uMaNzuza'. 

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba BASHIYE
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 

Kwakuxabene ubendle lapha kuye ekhanda, kukhona nanomqondo
wokuthi amane ATHATHE isikhali, ayozibhokoda kube kanye lezi zinja,
kuphele konke ngazo. 

Izinkomo sithi sibuya nazo ZIMBOZE izintaba nezinkalo, igazi
labaningi bakithi lichithekele ezizweni, singakaphumuli useyasibiza
ukuba siyekohlasela kwezinye izindawo." 

Ngangingazi ukuthi ukuzinikela eNkosini yami kuyakungenza ngize
NGENZE izinto ezinengeka kanje. 

Kufika nezithunywa zamakhosi acebileyo zizoyeshela, kepha idimde
IHLEKE usulu nje. 

Ilokhu ethunywa uJeqe nje ukuba ABULALE abantu, iNkosi ifuna
ukususa isihawu kuye abenjengayo ngesibindi sokubulala njengoba
eyinsila yayo) nje. 

"Bengingathi wathatha nomuthi esokeni lakho ukuba UBULALE iNkosi."


Ngiyabona. ATHULE isikhashana uMaqhuzu, uthule nje uyazinxaphela
ngengaphakathi, uzwa kahle ukuthi ubhede wabhedisisa. 

Ukhuluma nje lomfo uShaka uyamphikisa uthi: "Awukalihambi leli
lakithi UBONE izintombi ezinhle. 

Anikwe amakhubalo aqinile abe yisibonda esiqinile seNkosi, kuzawulwe
ocabangweni lwakhe uJeqe, kungeniswe imbuzi emnyama ayibambe, athi nxa
eseyibambile ibhotshozwe malungana nenhliziyo kuthathwe igazi layo,
lithakwe namafutha engwe, nebhubesi, nenhlwathi, iNkosi incinde, uJeqe
AKHOTHE udengezi. 

Cishu sakhohlwa ukulanda ukuthi laphaya oPhongolo lapha uJeqe
wayegula khona, kukhona inja yakuwo lowo muzi eyamejwayela, kuthi
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe, ihambe naye,
ADLE nokuncane ayishiyele, yaze yamejwayela, kwathi mhla ehambayo
yamlandela ngomkhondo yaze yamfica, yaba seyiba yinja yakhe njalo.


Laba abasekwayeni wathi angathi abakhiphe iminwe, wathi abacule
baphumele phandle BAGCWALE igceke. 

Uma kuvuma wayezozabalaza aqhubeke njalo aye AYOGASELA izifundo
zaseNyuvesi.

Ithi nxa iziqhayisa `Mina NGOTHANDA insizwa okuyothi noma impofu,
ingenankomo ibe ithandwa yimi ngenhliziyo yami nayo ingithanda. 

Ayekhona futhi amanye amaBhunu ayaziwa lapho, kodwa SIZOPHAWULA libe
linye kuphela, uMnumzane =Gert= =Maritz=.

Ungathi ngoba ubusa namuhla ucabange ukuthi WOBUSA nami.

UJeqe laphaya enhla nesibaya usevunule naye, usebase umlilo wabeka
imbiza lapho iNkosi izopheka KHONA uselwa. 

USAZOBONA okukhulu, uzwe okukhulu ungakamlandeli nawe uShaka.

Phela ngalesisikathi base bebaningana aBelungu kwaZulu, ngoba
ngonyaka ka-1835 kwafika abafundisi abaziwayo kwaZulu, BEZOSHUMAYELA
iVangeli.

Sonke lesi sikhathi ibutho elithile sekuphele inyanga liye kozingela
ingwe, abathile baye ogwini lolwandle, BAYOFUNA uselwa iNkosi eyonyathela
ngalo. 

Inceku enkulu IBASA umlilo omkhulu, ibekwe elangabini ishe ize
iphele eduze nomnyango waleyondlu lapho laba abathathu bebona khona.


Lapho sebebuyile ekugezeni badla, ngesikhathi ZIBUYA inhlazane,
baqale manje ukuvunulela umkhosi. 

NGISHO umfowenu lona uMhlangana.

Ulibala ukuya ehlathini uyofuna imithi, uxebula amagxolo, UKHA
amakhambi. 

SIBONA ukuphuma nje kwezimali zami ngendlela engemthetho ziyothelwa
laphaya eSontweni. 

Ulibala ukuya ehlathini uyofuna imithi, UXEBULA amagxolo, ukha
amakhambi. 

Futhi mina ANGIBONI nalusizo lwabo lobu bukhokheli bakhe lapha
ekhaya. 

ASIBONI nakuphenduka kwanhliziyo yakhe nokuziphatha kwakhe. 

Wathi izingane akazibulali zona ngoba AZIKAHLUKUMEZI muntu wakubo.


"Kangithule, Zulu," KUBUBULA uDingane.

"Ngiyakuqinisa, ngoba usazobhekana nokukhulu OKWEDLULA lokhu.

Asikho esinye isizwe ESIZALA izintombi ezinhle kangaka. 

Nokho wayengakehlelwa yilokhu okwamehlela ngelinye ilanga,
besesigodlweni esingaphandle lapho KUHLALA khona izinceku eziganiweyo.



LeNkosikazi yasemaNgisini yayinenhliziyo emhlophe impela, ITHANDA
izinto ezilungileyo zodwa, ibusa ngesandla esilungileyo, esinozwela,
esikhuthazayo kuzo zonke izinhlangothi zezizwe ezingaphansi kwentende
yombuso wayo; kakhulu ezizweni ezimnyama, nezibuthakathaka, yayifike
igcizelele ekuthini bonke abaziphetheyo - isho oHulumeni phela
ababengaphansi koMbuso waseNgilandi - mabazikhuthaze ekuhlaleni kwazo,
bazivulele izintuba zokuzakha, nazo zibengabantu abazihloniphayo
nabazethembayo, ingafuni nempela ukuba kube khona umahluko ekubusweni
kwabantu, kuthiwe laba banje ngakho kufanele baphathwe kanje.

Namhla ESEWELA uSuthu yahlamba eduze kwesikebhe yaye yaphumela
ngaphesheya. 

Kuthe lapho isidumbu besikhiphela phandle waquleka oweNkosi,"
esho EBHEKA uDingane.

Yabe inenhliziyo elukhuni njengetshe; ingesabi lutho' umzimba wayo
umuhle ubunjwe kahle kakhulu, uthandeka; amehlo ayo lawa EKHANYA
inhlansi, elokoza umlilo - lapho esethukuthele ayeba bomvu sengathi
agcwele igazi.

"Usho uMbopha kaSithayi?" kubuza uDingane, ethuka naye amehlo akhe
EVUTHA umlilo.

"Kuthe kunjalo wavuka esihlwathini oweNkosi, wavuka EKHALA
izinyembezi, wathi mabamfihle khona lapho okayise.

Kwakuvama ukuba balwe emakhaya BEBANGA yena. 

Yabe inenhliziyo elukhuni njengetshe; ingesabi lutho' umzimba wayo
umuhle ubunjwe kahle kakhulu, uthandeka; amehlo ayo lawa ekhanya
inhlansi, ELOKOZA umlilo - lapho esethukuthele ayeba bomvu sengathi
agcwele igazi.

BASEBEBIZA lesi sithunywa ababesithume kuJeqe, bathi. 


Aqala ukuhlanganisa amakhanda manje, EFUNA isu angalenza
lokubalekela ubuhlungu obungako.

"O, wena weZulu, sesaba nokukhuluma," kuqhuba uNdongeni, EKHEFUZELA
uvalo.

Yonke indlela lena bahamba BELWA izimpi ezingapheliyo nezizwe zabantu
ezasakazeka nezwe lonke belwa nezilwanyazana zasendle, belwa nezifo nendlala.

Uma ngabe UKHULUMA indaba yokuthi uyashada nje uqonde ukuthi ushada
nalesiya salukazi engisaziyo, ngiyaxolisa ndodana, a-ngi-zi. 

Ekuseni ilanga lingakaphumi, umuntu usezwa umsindo ezigabeni,
behaya amagama bebhema insangu, BEBONGA amakhosi. 

Weqela ngaphesheya wasiphula isiqunga, wahlafuna impande yaso
wakhwifa, ESUSA wona umnyama wesidumbu. 

Ekuseni ilanga lingakaphumi, umuntu usezwa umsindo ezigabeni,
behaya amagama BEBHEMA insangu, bebonga amakhosi. 

Ekuxoxeni basheshe bezwana noJeqe, bejwayelana, nenja kaJeqe
yejwayela IDLA amasi. 

Bahamba-ke BEDABULA lezonkalo nemimango, nezintaba ezesabekayo, baze
bafika lapha eNingizimu nezwe.

Lingena nje sebeke bahlangana abazali bezigebengu, bavumelana
ngokuthi kungeze kwaba yinto enhle uma BETHATHA ummeli ngoba loko
kuyobonakala sengathi kuyindlela abavuna ngayo izingane zabo, nabazama
ngayo ukuba izingane zabo zingasitholi isijezo esifanele isenzo sazo.


Athule kancane uZwangedwa EGWINYA amathe.

Esibayeni lapha sekuhamba imbongi yodwa IBONGA amakhosi. 

Futhi basebezwile ngezinhloli zabo ukuthi kukhona izwe lena
eNingizimu eligobhoza ubisi LICONSA uju lwezinyosi; kuthiwa lizihlalele
nje, abantu abakhe kulo bayingcosana kakhulu, abamnyama, futhi kabakho
abamhlophe abaningi.

Ubaxoxela ngentombi enhle yakubo athi SEYEHLULA namakhosi akhona.


Yabe inenhliziyo elukhuni njengetshe; INGESABI lutho' umzimba wayo
umuhle ubunjwe kahle kakhulu, uthandeka; amehlo ayo lawa ekhanya
inhlansi, elokoza umlilo- lapho esethukuthele ayeba bomvu sengathi
agcwele igazi.

Uma-ke umuntu kuthiwa UYOBINGELELA iMantshi kusuke kuqondwe ukuthi
uzovela nje phambi kweNkatholo, ibikelwe iMantshi ukuthi lo ngusibanibani
wakwabani, owethweswe icala elithile, alenza ngosuku oluthile. 

Waqonda ukuthi imizi iseduze, angabona amasimu UYOKWEBA ukudla.


Ulibala ukuya ehlathini UYOFUNA imithi, uxebula amagxolo, ukha
amakhambi. 

Sonke lesi sikhathi ibutho elithile sekuphele inyanga liye KOZINGELA
ingwe, abathile baye ogwini lolwandle, bayofuna uselwa iNkosi eyonyathela
ngalo. 

Sasiphezu komfula uMngeni kwelakithi kwaSwayimana, nezinja zami
oBahlangene benoBathini ezazingasali uma SIYOSINGA izinyosi. 

ijaji LIZOKHIPHA isigwebo. 

Wayezizwa kahle umfokaKhumalo ukuthi kuyoyonke le misebenzi
ababhekene nayo, nguyena owabe EZOKWENZA umsebenzi osemqoka kunabo
bonke. 

"NGICELA elakho isu, wena owabona ilanga ngingakacatshangwa, wena
owavula lapho kuvalwe khona."

UKUKHALIPHA komqondo wakhe nxa kubuthene amadoda, kwakumeleka
ngesithunzi esimphumela waso kwabe kuwukuhlonishwa ngisho nayiyo inkosi
mbala. 

Kwakuyizinkumbi ABANTU baseMaBheleni, kuyilowo nalowo efuna
ukuzizwela ukuthi lizohamba kanjani. 

BAQHAMUKA beyizimbungculu nje lapha emakhanda kubonakala ukuthi
baphuma endaweni enzima kakhulu. 

UNdlovu lo naye akuyena umuntu wokudabuka ebuThonga, WAFIKA
ehamba ngokufuna imithi, ephuma emaHlutshini, wafika lingafi nkonyane,
wejwayela wayesehlala khona esenomuzi. 

Yonke indlela lena BAHAMBA belwa izimpi ezingapheliyo nezizwe zabantu
ezasakazeka nezwe lonke belwa nezilwanyazana zasendle, belwa nezifo nendlala.

Ayilandise kahle, ayitshele nokuthi UZWE esesendleleni kuthiwa
uShaka ubulewe umnawakhe uDingane. 

Abantu SEBETHULE bethe du, uDingane noMkabayi bebheke phansi engekho
obheke omunye.

WEZWA engasazizwa uJeqe, wazimisela ukuthi sengathi angayibona
ngamehlo akhe. 

WEZWA esengenwa uthando lwayo engazange eyibona. 

UNdlovu lo naye akuyena umuntu wokudabuka ebuThonga, wafika
ehamba ngokufuna imithi, ephuma emaHlutshini, WAFIKA lingafi nkonyane,
wejwayela wayesehlala khona esenomuzi. 

BAHAMBA-ke abakwaNdlovu beya kubayeni kanye nenjana yakhe
engasaliyo. 

Kuthe ebusuku efikelwe isihlambi sobuthongo, ngoba buyinkosi, noma
umuntu elinde isidumbu WETHUKA esengquphazela nje, waphupha uJeqe.


"Kuthe kunjalo wavuka esihlwathini oweNkosi, WAVUKA ekhala
izinyembezi, wathi mabamfihle khona lapho okayise.

WATHULA, Dingane, ubukhosi bakho buzulelwa amanqe.

Uthe ebuyela ezigabeni WAFIKA lesi sithunywa sikaDingane sesihambile,
ethi uzosixoxela lendaba embi nebuhlungu yokuhlinza umuntu wesifazane
ekhulelwe. 

BAHLALA-ke sebelungele ukuze kulungiswe ingcwaba layo. 

Weqa ukhalo, wagijima, WAGIJIMA engaqondi nalapho eya khona. 

WAQHAMUKA ehamba nezinduna zakhe zihlomile zonke.

Ekuxoxeni basheshe bezwana noJeqe, bejwayelana, nenja kaJeqe
YEJWAYELA idla amasi. 

WAPHUPHA kufike oyisemkhulu, onke amadlozi akubo ephelele, athi
kuye. 

Weqela ngaphesheya wasiphula isiqunga, wahlafuna impande yaso
WAKHWIFA, esusa wona umnyama wesidumbu. 

Nabafana bami base bembe baze BAKHATHALA bengafinyeleli eqeni
eligangileyo lendlovukazi yezinyosi. 

WAGEZA enzela ukuba abe nendlela emhlophe njengoba nakhu esuka
esidunjini. 

Wazelula, waphuma esihlahleni, WAHAMBA eqonda ezinkomeni
ayezibona, ziklabile, ziyibanga. 

WAGCINA eyinike uNgubane kwaya wathi akaqhubeke yena nayo. 

BAHAMBA-KE bedabula lezonkalo nemimango, nezintaba ezesabekayo, baze
bafika lapha eNingizimu nezwe.

Ukudazisana ngohlobo lwesigwebo okwakucatshangwa ukuthi uMpungose
wayezosithola KWAQALA abantu bephuma nje emnyango wenkantolo. 

Lapho SEKUTHULE kuthe du.

Sonke isikhathi ivulwa kuphela nxa kuzongena iNkosi noma unina
weNkosi, nabo BANGENE kukhona inyanga enkulu yeNkosi. 

BAPHUME, bengabhekani.

USEHLEZI ebheke ithuba lokuba aye ezigabeni abe yilokhu ebuza
iThonga ngalentombi. 

Uthi bangaphezu kwesikhombisa abantu ABAHLUKENE ebezwa beyikhuluma
le ndaba. 

Lathi LIQAMBE liba sokhakhayini, base bebuyile ukuyoyigcwalisa
ithange, benzela ukuthi umsebenzi wabo ungaphazanyiswa yinto
ewubuphukuphuku njengokuphelelwa u-petrol bengakafiki lapho beya khona.


Ngesikhashana esincane nje yilelo selimi kweyalo indawo, ESEHLOME
esephelele, aseyahaya. 

Zase ZILELE zithe bukululu. 

Asukume eme ngezinyawo lapho uDingane, ESETHUKUTHELE esebila,
isifuba sakhe sesigubhazela nje.

Kuthe ngakusasa ESEDLILE esethi useyahamba, bathi.

Uthe ebuyela ezigabeni wafika lesi sithunywa sikaDingane SESIHAMBILE,
ethi uzosixoxela lendaba embi nebuhlungu yokuhlinza umuntu wesifazane
ekhulelwe. 

Wazelula, waphuma esihlahleni, wahamba eqonda ezinkomeni
ayezibona, ZIKLABILE, ziyibanga. 

Izinduna lapho SEZIJULUKE zimanzi zishaya, ziqoqa, eputshuka
ngalapha nangalapha. 

LeNkosikazi yasemaNgisini yayinenhliziyo emhlophe impela, ithanda
izinto ezilungileyo zodwa, ibusa ngesandla esilungileyo, esinozwela,
esikhuthazayo kuzo zonke izinhlangothi zezizwe ezingaphansi kwentende
yombuso wayo; kakhulu ezizweni ezimnyama, nezibuthakathaka, YAYIFIKE
igcizelele ekuthini bonke abaziphetheyo - isho oHulumeni phela
ababengaphansi koMbuso waseNgilandi - mabazikhuthaze ekuhlaleni kwazo,
bazivulele izintuba zokuzakha, nazo zibengabantu abazihloniphayo
nabazethembayo, ingafuni nempela ukuba kube khona umahluko ekubusweni
kwabantu, kuthiwe laba banje ngakho kufanele baphathwe kanje.

"Ungethuki, Dingane," izwe lakhe uMkabayi LALIPHOLILE, lihlaba
emongweni.

ASUKUME esemanzi ubuso njalo uDingane.

Ush' ukuthi kufanele NGIHAMBE ngivimbela izinsizwa phandle lapha
ngithi ngicela zingeshele khona ngizoziqoma. 

Lokhu zikwenzela ukuba sithi sifinyelela ojwini lwazo SIFICE itshe
selome inhlama. 

ASUKUME eme ngezinyawo lapho uDingane, esethukuthele esebila,
isifuba sakhe sesigubhazela nje.

Ngisho naphakathi nesonto uMaZwane WEHLA enyuka nemisebenzi yeSonto
nje kuphela. 

Nxa umuntu ebuka UBONA sekumnyama izinkalo abantu. 

Ithe lapho isiliveza obala ezindlebeni zikaDingane lelocebo
lokugudluza uMhlangana noMbopha endleleni, uDingane WEZWA eshaywa uvalo
olukhulu.

LINGENA nje sebeke bahlangana abazali bezigebengu, bavumelana
ngokuthi kungeze kwaba yinto enhle uma bethatha ummeli ngoba loko
kuyobonakala sengathi kuyindlela abavuna ngayo izingane zabo, nabazama
ngayo ukuba izingane zabo zingasitholi isijezo esifanele isenzo sazo.


Bala kwaba wukuqeda inkomishi yetiye ababemenzele yona ukwehlisa
izintuli zendlela, wabe ESEBAMBA ebheke eMnsinsini emaphoyiseni. 

Phela zenza kanjalo uma SEZIBONA isitha siphikelele emaqeni azo
ekhethelo. 

Kwase kuzobakhona nesiqiniseko sokuthi umuntu uzoziphuzela
ngenkululeko, angathi ephethe ingilazi yotshwala ngapha, ebe EJEQEZA,
elindele ukudonsa ivolovolo ngokuphazima kweso. 

Loko kwakufakazelwa yizisihle ezazibonakala lapha phansi kwamehlo abo
uma USONDELA ubabhekisisa kahle. 

Lapho yasukuma yaze yagquma into yakwabo, kwazise umkhaba
wawunyomfozeka uma ISUKUMA bese incisheka umoya. 

Kuthe lapho isidumbu besikhiphela phandle waquleka oweNkosi,"
ESHO ebheka uDingane.

UMfundisi =Adams= kwaqanjwa ngaye umuzi owaziwayo waseAdams,
oseManzimtoti, base BENZA-KE belinga ukuthambisa izinhliziyo
zabakwaZulu.

BESESUKUMA uMkabayi ephonsa elakhe kusenjalo abantu besadabukile,
enzela ukuze bayaqala bayacabanga useliphonsile.

"Usho uMbopha kaSithayi?" kubuza uDingane, ETHUKA naye amehlo akhe
evutha umlilo.

Liyaphuma ilanga amabutho aseya emfuleni ASEYOGEZA, sekugcwele
abafana namantombazana abalethele amabutho ukudla. 

"Kulungile, ngomuso kusasa nizoqonda emfuleni, njengemihla yonke,
nithi nibuya lapho bese NIYOVUNULA seniza ebandla, lapho kobe
sekubuthene abantu abazobikelwa ngenkatha.

Naye kahlalanga sikathi eside kwaZulu, ngoba kwathi ESAHLEZI
izinyanga ezine kuphela uDingane wasusa isidumo esikhulu kwaZulu, okuze
kube namuhla sisashaqisa izwe lonke.

Naye KAHLALANGA sikathi eside kwaZulu, ngoba kwathi esahlezi
izinyanga ezine kuphela uDingane wasusa isidumo esikhulu kwaZulu, okuze
kube namuhla sisashaqisa izwe lonke.

WATHULA eside isikhathi, amehlo akhe ethe mbe kuDingane.

Masinyane emva kwaleso senzo uDingane KAHLALANGA sikathi eside
engenzanga esinye futhi isenzo esibi.

Njengoba WAYESEHAMBE bonke ubusuku, kwenye indawo ehamba
ngokugijima, wazumeka waze wavuka emini enkulu, kwabe nokulamba
sekuthe ngilapha. 

Suka UHAMBE khona manje ungalindi noma kuze kuse. 

Sengishilo ngathi okaSithayi UYAFA namuhla. Ngithumele kuZidumo
ngathi kakhulume naye.

CISHE ukuba sathakaselwa nguwonk' uwonke lesi sinyathelo ngoba vele
eGoli akwethenjwa muntu. 

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, WABONA
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 

Ush' ukuthi KUFANELE ngihambe ngivimbela izinsizwa phandle lapha
ngithi ngicela zingeshele khona ngizoziqoma. 

Ngakho-ke AKULUNGILE ukuba ngiphume ebusizikazini, kuziphendulela
uMaZwane. 

KWAKUVAMA ukuba balwe emakhaya bebanga yena. 

AKUVAMILE ukuba ummangalelwa abuzwe ukuthi uyalivuma yini noma
uyaliphika icala abekwe lona. 

LeNkosikazi yasemaNgisini yayinenhliziyo emhlophe impela, ithanda
izinto ezilungileyo zodwa, ibusa ngesandla esilungileyo, esinozwela,
esikhuthazayo kuzo zonke izinhlangothi zezizwe ezingaphansi kwentende
yombuso wayo; kakhulu ezizweni ezimnyama, nezibuthakathaka, yayifike
igcizelele ekuthini bonke abaziphetheyo - isho oHulumeni phela
ababengaphansi koMbuso waseNgilandi - mabazikhuthaze ekuhlaleni kwazo,
bazivulele izintuba zokuzakha, nazo zibengabantu abazihloniphayo
nabazethembayo, INGAFUNI nempela ukuba kube khona umahluko ekubusweni
kwabantu, kuthiwe laba banje ngakho kufanele baphathwe kanje.

NoNkulunkulu UYAVUMA ukuba luvivinywe ukholo lwethu. 

UMaZwane NGIFUNA ehlukane nje nya nalezi zevatho zakhe
zobukhokheli. 

Kuthe lapho esebusa umfo kaSenzangakhona uDingane emva kokubulala
kwabo uShaka, kwafika izwi kuye livela kuMkabayi, udadewabo
kaSenzangakhona, lithi UFUNA ukuba kebabonane bobabili.

Ush' ukuthi kufanele ngihambe ngivimbela izinsizwa phandle lapha
ngithi NGICELA zingeshele khona ngizoziqoma. 

Kodwa ukuba ngumkhokheli NGIFUNA akugcine ngci khona nje namhlanje,
kusho uMdlalose. 

Izimpendulo zikaNobuhle zazingaphezulu kwemibuzo kaMaqhuzu, into
EYENZA ukuba akhanyelwe uMaqhuzu ukuthi ufeleba lo unguphuma-langa-sikothe
nje nasekhanda uvuthiwe. 

"Dingane, uma ungafuni, nawe Mhlangana uma UNGAFUNI ukuba lendaba
iphathwe ngeyami intando, yishoni khona manje.

Wawungafunga ukuthi ubekhona kuntshontshwa izimbuzi zomnumzane
mumbe, ngoba kwakhuthi lapho amaphoyisa ECELA ukuba awacebise ukuthi
ngase kube lowo monakalo wenziwe ngubani, amane ashaye emhloleni, bala
ngqi, abanjwe amasela. 

Wamane WASOLA uSteve ukuthi le ndaba kuyobe iyogcina kude uma ihamba
kanje. 

Amadoda asondela kuye ABUZA ukuthi uphumaphi, wawatshela ukuthi
uphuma kwaZulu uze kulelizwe uzofuna imithi yokwelapha ngoba wezwa
idumela ngabasuka lapha bethi miningi imithi. 

Njengoba insila yeNkosi imbelwa nayo, wanele WABONA nje uJeqe
ukuthi iNkosi yakhe sebeyigwazile, sekumelwe ukuba abulawe nxashana
isilahlwa, wafikelwa imicabango eminingi. 

Wasondela emzini WABONA ukuthi kuphekwe emnyango, waququbala
buqamamana nomuzi, baze bephula bangena endlini, wasondela, izinja
zamuzwa, zamkhonkotha wabuyela emuva, wafuna isu lokuyothatha
isikhuni esivuthayo lapho bekade bepheke khona. 

WAQONDA ukuthi imizi iseduze, angabona amasimu uyokweba ukudla.


Wezwa engasazizwa uJeqe, WAZIMISELA ukuthi sengathi angayibona
ngamehlo akhe. 

Nokho wabuye wafekela lowo mqondo, WABONA ukuthi kuyobe uyasehlisa
isithunzi sakhe, nokuhlonishwa kwakhe, nokwaziwa kwakhe njengomuntu
ongasohlangothini lomthetho.

Lelozwi LAVUMA ukuthi njengoba izigqila lezo bezibasiza abaninizo
zibasebenzela yonke imisebenzi lena bazobuyiselwa ukulahlekelwa kwabo
izigqila ngohlamvana lwemali.

CABANGA ukuthi kubantu abanomqondo onjalo izwi elithi "Khululani
izigqila!" lezwakala kanjani ezindlebeni zabo.

Wayedinwa agqunqe nasebusweni uma ecabanga ukuthi phakathi kwabantu
abaziyo abafunda emaNyuvesi, kukhona abehluleka ngokungazenzisi
UKUHLONZA ukuthi bayizifundiswa kangakanani. 

Ngenxa YOKWAZI ukuthi kuhlwa ngomnyama njengoba inyanga yayifile,
ngangena mina emgodini owawusumbiwe abafana bami bewuqalelwe amachalaha
ami. 

Cishu sakhohlwa UKULANDA ukuthi laphaya oPhongolo lapha uJeqe
wayegula khona, kukhona inja yakuwo lowo muzi eyamejwayela, kuthi
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe, ihambe naye,
adle nokuncane ayishiyele, yaze yamejwayela, kwathi mhla ehambayo
yamlandela ngomkhondo yaze yamfica, yaba seyiba yinja yakhe njalo.


Wathi ufuna UKUZWA ukuthi umculo uyahlangana yini. 

UMaZwane wathi NGOKUBONA ukuthi uzalelwe yinja endlini, wacela
umkhokheli uMaNzuza ukuba azomncengela uMdlalose ukuba asihoxise isinqumo
sakhe sokumkhipha enkonzweni. 

Kuthe lapho besikhipha isidumbu sakhe emanzini, KWAHLALUKA ukuthi
okaSenzangakhona wabefinyele umsipha, wambamba ngamandla esemanzini
ajulile, kazathola nathuba lokuphefumula.

Lapho indaba ikhulunywa KUHLALUKE ukuthi zombili lezi zintombi
zeNkosi ziyelelesa. 

KWAKUSILELE kona nje ukuthi zazingekho izincwadi ezazimfakazela
ukuthi uhlakaniphe kangakanani. 

Bantwana KUYACACA ukuthi anifundisekile neze kahle ukucula. 

Uma ngabe loko akuhambisani nawe, AKUSHO ukuthi umshado ngeke
wabakhona. 

Izinhliziyo zabantu sezinamathele kuDingane EZETHEMBA ukuthi izwe
uzo-ke aliphumuze empini. 

WAWUNGACABANGA ukuthi banezinyanga bavalelwa esitokisini ngendlela
abase bezace ngayo. 

NGANGINGAZI ukuthi ukuzinikela eNkosini yami kuyakungenza ngize
ngenze izinto ezinengeka kanje. 

Ofihlayo WAYENGASHO nje ukuthi ungqubuzeke odongeni, noma kambe
athi uvule isivalo budedengu saye samsakaza, kodwa kwakucace njengezinqe
zeselesele ukuthi yizisihle zesibhakela leziya. 

WAWUNGAFUNGA ukuthi ubekhona kuntshontshwa izimbuzi zomnumzane
mumbe, ngoba kwakhuthi lapho amaphoyisa ecela ukuba awacebise ukuthi
ngase kube lowo monakalo wenziwe ngubani, amane ashaye emhloleni, bala
ngqi, abanjwe amasela. 

Zazingashwabene izingubo WAWUNGAFUNGA ukuthi bezihlafunwe yinkomo
qede yaziphimisa. 

Ukuba uMaqhuzu wayenazo ezinye izindlela zokuziphilisa, neziletha
imali ngamawala njengomsebenzi wokudayisa utshwala, wayezothatha zona,
abuyeke utshwala ngoba babusondeza abantu abaningi eduze kwakhe, into
EYAYINGENZA ukuthi nesitha esiqonde ukwenza umonakalo, singene kalula
ekhaya. 

Ukuphuthuma lokhu kwenziwa ukuba BABEGCINA ukuthi yinhloli,
uthunywe kwaZulu ukuba azohlola kulandele impi ngoba ukulanda kwakhe
kokufika kwakhe ezweni labo akubahlabanga umxhwele. 

Uma ngabe ukhuluma indaba yokuthi uyashada nje UQONDE ukuthi ushada
nalesiya salukazi engisaziyo, ngiyaxolisa ndodana, a-ngi-zi. 

Ngizokutshena ukuthi uMhlangana sengimbonele elakhe icebo, kodwa
kusweleke siqaphe ngoba unabalandeli abaningi okungaswelekile BABONE
ukuthi siqondeni.

ABONE uMkabayi ukuthi uma engayiqedi lendaba zingahle zidumelane
khona lapho izinsizwa zomfowabo uSenzangakhona.

Kwaba uye osondeza amanzi okuyigeza, kwaba yilokhu imthuma ukuba
ABHEKE ukuthi ukudla kwayo kulungiswe kahle na. 

Nangu nje naye ngeke AFAKAZE nje ukuthi ulusizo luni ngalobu
bukhokheli bakhe lapha ekhaya. 

Ungathi ngoba ubusa namuhla UCABANGE ukuthi wobusa nami.

"Jeqe, thatha lomfazi ubheke umkhonto omfishanyana, umqaqe isisu
KESIBONE ukuthi ingane ihlala kanjani esiswini ingakazalwa." 

Ngwane elihle, yizithunywa zikaSathane lezi, ZIHLONZA kona ukuthi
zithunywe ukuzosilinga. 

USH' ukuthi kufanele ngihambe ngivimbela izinsizwa phandle lapha
ngithi ngicela zingeshele khona ngizoziqoma. 

UJeqe athi: "Nami NGIYABONA ukuthi iNkosi le inomhawu sengathi
ingabusa lonke izwe kungabiko enye iNkosi." 

"Khuluma, Ndongeni, ungade ugwinya amathe sengathi KAWAZI ukuthi
uthini."

ANGIBONI ukuthi ihlangene ngani noMnu. =Cole= le nto engiyishoyo. 

Nababengahlakaniphile ngaphezu kwakhe babenamathuba angcono kunaye
uma benazo izitifiketi EZIKHOMBA ukuthi bafunda bagcina emabangeni
angaphezu kwalelo yena agcina kulo. 

Bathi dedelele lapho BEZWA ukuthi akukho sigigaba esibabazekayo
abalandisa ngaso uMaqhuzu. 

Wayedinwa agqunqe nasebusweni uma ECABANGA ukuthi phakathi kwabantu
abaziyo abafunda emaNyuvesi, kukhona abehluleka ngokungazenzisi
ukuhlonza ukuthi bayizifundiswa kangakanani. 

Zafika zakhuluma nabakhona uJeqe ENGAZI ukuthi kukhulunywa
ngani.

Zisuke zizilungiselela isiqubu sokukhuza ibuya lapho zisuke zizothi
ZINGALWA uma zinqotshwa zemuke. 

Sasiphezu komfula uMngeni kwelakithi kwaSwayimana, nezinja zami
oBahlangene benoBathini EZAZINGASALI uma siyosinga izinyosi. 

Cabanga ukuthi kubantu abanomqondo onjalo izwi elithi "Khululani
izigqila!" LEZWAKALA kanjani ezindlebeni zabo.

Kufanele KUZWAKALE ezinhlamvini zamagama eziphuma emlonyeni wakhe
ukuthi unaso isitifiketi esiseqophelweni eliphezulu. 

Loko kwakufakazelwa yizisihle EZAZIBONAKALA lapha phansi kwamehlo abo
uma usondela ubabhekisisa kahle. 

Lingena nje sebeke bahlangana abazali bezigebengu, bavumelana
ngokuthi kungeze kwaba yinto enhle uma bethatha ummeli ngoba loko
KUYOBONAKALA sengathi kuyindlela abavuna ngayo izingane zabo, nabazama
ngayo ukuba izingane zabo zingasitholi isijezo esifanele isenzo sazo.


Isimnyama manje iNkosi ihlikihlwa, inindwa ngemithi, AYISABONAKALI
isimo sayo. 

SEKUZWAKALA nezigqi zokuphefumula kubantu: umoya lona ungasathi
nyaka, nezinyoni imbala ezabe zixokozela, zathula, kwasengathi
zitsheliwe ukuthi nansi indaba embi.

Kuthe lapho abaNtwana bengena emfuleni ehlamba KWEZWAKALA izwi
elibuhlungu livela kuye ongasekho limemeza, ethi `Ngaminza, mfowethu,
ngaminza!'

KUTHOLAKALE imihlubulo nemilenze yezimbuzi kufihlwe emahlathini
kumbe emigedeni. 

Wayenesiphiwo sokuwathaka EZWAKALE amagama nxa ekhuluma, umlalele
noma ungaqondile. 

WEZWAKALA ethanda ukufudumala impela uSteve. 

Enzansi laphaya osebeni lomfula BABESABONAKALA ofeleba bezingwenya
bethe bukululu bekhamise imilomo yaba yizinkebenkebe. 

Elokuqala yindlela imizimba yabo EYAYIBONAKALA inonophele ngayo.


Ukuze ANGABONAKALI ukuthi uyeqa, waphuma entubeni engaphethe
zikhali, wahamba waye wafika emfuleni. 

Wona amehlo ayeselokoza umlilo, isifuba lesi sakhe sehla senyuka,
KUBONAKALA ukuthi uZibambile sekuthi makaqhume.

Baqhamuka beyizimbungculu nje lapha emakhanda KUBONAKALA ukuthi
baphuma endaweni enzima kakhulu. 

Kwakuthi uma zivikisana nabazala bakhe ekhaya, KUZIBONAKALELE nje
ukuthi yize abanye babo befunda emaNyuvesi, amanzi ayehlela ngakubo,
ivuthiwe insizwa kaMdletshe le ekhanda. 

Sesehlukana UZWAKALISE isifiso sokuthi bekungaba yinto enhle uma
ethukuswa uNobuhle ngoba ziyanda izinsongo zalaba bafana, zokuthi bafuna
ukuyibulala ingane yami. 

Kwake kwakhulunywa eside isikhathi lesi ngoNsimbi, kukhona umbono
wokuthi noma ubengasala yena ngeke KONAKALA lutho. 

Ukuba sikhulume nje ungene nayo lapha endlini ngabe KUYEZWAKALA!


UMaZwane ngifuna EHLUKANE nje nya nalezi zevatho zakhe
zobukhokheli. 

Ya! Washo ngabona. Yingako nje UZWANA kangaka noMnu. =Cole=? 

Wayengazimisele uSteve UKUXABANA noMama wakhe ngalelo langa kodwa
le mibuzo ayembelesele ngayo yayiholela engxabanweni. 

Ekuxoxeni basheshe BESWANA noJeqe, bejwayelana, nenja kaJeqe
yejwayela idla amasi. 

Uthe engena nje uDingane kwaba sobala ukuthi kabafunani
NOKUBHEKANA noMhlangana.

Wayezizwa kahle umfokaKhumalo ukuthi kuyoyonke le misebenzi
ABABHEKENE nayo, nguyena owabe ezokwenza umsebenzi osemqoka kunabo
bonke. 

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi BABEZOBHEKANA nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

Uthe ukuba afike eNatali wenza onke amalungiselelo okuba ABONANE
neNkosi uDingane.

Ake NGIYOBONANA noMathe. 

"Ngiyakuqinisa, ngoba USAZOBHEKANA nokukhulu okwedlula lokhu.

Uthe engena nje uDingan kwaba sobala ukuthi KABAFUNANI
nokubhekana noMhlanganae.

Kuthe la kumpondozankomo, engazange EHLANGANA namuntu, wangena
esihlahleni wahlala. 

Manje-ke zase zimatasatasa ZIGONXANA noju. 

"Kulungile, ngomuso kusasa nizoqonda emfuleni, njengemihla yonke,
nithi nibuya lapho bese niyovunula seniza ebandla, lapho kobe
SEKUBUTHENE abantu abazobikelwa ngenkatha.

Ngelinye ilanga kwasuka esikhulu isidumo esigodlweni KUTHUKANA
izintombi ezimbili ezinguMdlunkulu kaShaka zixabene. 

Ukukhalipha komqondo wakhe nxa KUBUTHENE amadoda, kwakumeleka
ngesithunzi esimphumela waso kwabe kuwukuhlonishwa ngisho nayiyo inkosi
mbala. 

Akukabi sikhathi sokuba uye kwagoqanyawo Jeqe kukhulu izwe lakini
osazolenzela kona KUNOKUHLABANA kwakho uhlabanela uShaka. 

Lingena nje sebeke BAHLANGANA abazali bezigebengu, bavumelana
ngokuthi kungeze kwaba yinto enhle uma bethatha ummeli ngoba loko
kuyobonakala sengathi kuyindlela abavuna ngayo izingane zabo, nabazama
ngayo ukuba izingane zabo zingasitholi isijezo esifanele isenzo sazo.


Akukabi sikhathi sokuba uye kwagoqanyawo Jeqe kukhulu izwe lakini
osazolenzela kona kunokuhlabana kwakho UHLABANELA uShaka. 

KWAKUXABENE ubendle lapha kuye ekhanda, kukhona nanomqondo
wokuthi amane athathe isikhali, ayozibhokoda kube kanye lezi zinja,
kuphele konke ngazo. 

Ngelinye ilanga kwasuka esikhulu isidumo esigodlweni kuthukana
izintombi ezimbili ezinguMdlunkulu kaShaka ZIXABENE. 

SESEHLUKANA uzwakalise isifiso sokuthi bekungaba yinto enhle uma
ethukuswa uNobuhle ngoba ziyanda izinsongo zalaba bafana, zokuthi bafuna
ukuyibulala ingane yami. 

Ngadumela umgxala ngawushutheka embhacwini owawuphakathi
kwezinguzunga ezimbili zamatshe EZAZILAKANYENE. 

ZITHUKANE kube nje abanye balalele. 

Kuthe lapho esebusa umfo kaSenzangakhona uDingane emva kokubulala
kwabo uShaka, kwafika izwi kuye livela kuMkabayi, udadewabo
kaSenzangakhona, lithi ufuna ukuba KEBABONANE bobabili.

BABHEKANE abantu bonke.

Futhi ungeneliswa nayilokho, ubuye ugange," kusho enye kwenye.
Zibe sezidumelene, ZISHAYANE, ziklwebhane, zilumane kube nje. 

Nempela yafika inkathi leyo yokuba BABONANE.

Ekuxoxeni basheshe bezwana noJeqe, BEJWAYELANA, nenja kaJeqe
yejwayela idla amasi. 

Baphume, BENGABHEKANI.

Yamthola uJeqe, BAXOXA. 

WATHI ubazondiswa ulunya nesihluku abaxhaphaza ngaso abantu bakubo
uma bebasebenzela. 

WATHI ukubulala ngesando wayekuthanda ngoba kungujuqu kanti futhi
kunesinono. 

Ukuba ngiyeshelwa ngabe kade ngaqoma, noma ngabe kade NGASHADA.


Wachiphichiphiza uMaMzobe kwaze kwezwa omakhelwane, bala BEZA
bazomhlalisa. 

Esewelele kwelama Thonga yahlonga imizi eduze nomfula, WAHAMBA
waze wadundubala phezu kwesihlambo somfula kwaba yikhona ebona imizi,
ezwa izinkomo zikhonya. 

Wasondela emzini wabona ukuthi kuphekwe emnyango, waququbala
buqamamana nomuzi, baze bephula bangena endlini, WASONDELA, izinja
zamuzwa, zamkhonkotha wabuyela emuva, wafuna isu lokuyothatha
isikhuni esivuthayo lapho bekade bepheke khona. 

Nempela YAFIKA inkathi leyo yokuba babonane.

Ukuba ngiyeshelwa ngabe kade NGAQOMA, noma ngabe kade ngashada.



Eseziphendulela ebuzwa nguMshushisi phambi kwezihlwele umfo
kaMpungose WATHI abelungu ubabulala ngoba uyabazonda. 

Uthe ephandle umqondo wokweqa WAGUNYA. 

WATHI abaculi bonke abakhamise bafake iminwe emibili emlonyeni. 

YASONDELA, yayisikhuluma nabantu ezwini lakhe.

Ngalesi sikhathi iqembu elikhulu lamaBhunu, elalilandela, LAFIKA nalo
lamisa otende bezindlu eduze nomfula uThukela, abanye njalo benyukela enhla
bayokwakha enhla noMnambithi.

Bamupha ukudla, WADLA walala kanti useye wabikwa enduneni,
yathuma izinsizwa ezimbili zayombika eNkosini le emzini wayo. 

BALALA, kuthe ekuseni uJeqe bamthatha bamyisa eNkosini. 

WATHI izingane akazibulali zona ngoba azikahlukumezi muntu wakubo.


Emuva kwalokho WATHI abaphume babuyele emakilasini abo bonke
ababengekho ekwayeni. 

WATHI akantshontshi emizini asuke ebulele kuwona ngoba usuke
engangenele kona ukuntshontsha. 

Izinhliziyo ZAGCWALA zaphuphuma ukuthukuthela nokuzonda.

Wona amehlo ayeselokoza umlilo, isifuba lesi sakhe SEHLA senyuka,
kubonakala ukuthi uZibambile sekuthi makaqhume.

Zathi ziyalithatha futhi LAPHIKA. 

Wasondela emzini wabona ukuthi uphekwe emnyango, waququbala
buqamamana nomuzi, baze BEPHULA bangena endlini, wasondela, izinja
zamuzwa, zamkhonkotha wabuyela emuva, wafuna isu lokuyothatha
isikhuni esivuthayo lapho bekade bepheke khona. 

Kuthe ngakusasa esedlile esethi useyahamba, BATHI.

Laba abasekwayeni WATHI angathi abakhiphe iminwe, wathi abacule
baphumele phandle bagcwale igceke. 

Ebuzwa ukuthi uyazisola yini ngalezi zenzo zakhe zokubulala laba
belungu abaningi kangaka WATHI, cha. 

WACHIPHICHIPHIZA uMaMzobe kwaze kwezwa omakhelwane, bala beza
bazomhlalisa. 

Wabuka uShaka WAHLEKA, wahamba. 

Mayelana nokuthi ungena kanjani ngaphakathi WATHI ziningi
izindlela namasu okuvula izicabha namafasitela njengoba labo asuke
ezobabulala uqala ngokubashunqisela udosi lwempisi. 

UNdlovu lo naye akuyena umuntu wokudabuka ebuThonga, wafika
ehamba ngokufuna imithi, ephuma emaHlutshini, wafika lingafi nkonyane,
WEJWAYELA wayesehlala khona esenomuzi. 

Ebuzwa ukuthi kukhona yini azikhalela kukho WATHI, cha.

Waphaphama uJeqe, uthe ephaphama enye yezinceku yayikhwezela
isihlonti soqunga, wacikica amehlo, WACABANGA. 

Wagcina eyinike uNgubane ikwaya WATHI akaqhubeke yena nayo. 

Waliqala futhi iculo umbhidi WATHI aliculwe neminwe isemilonyeni.


Waya WAFIKA wakhuleka komunye umuzi, wahlala phansi komuthi. 

Basebebiza lesi sithunywa ababesithume kuJeqe, BATHI. 

WATHI ubafundisa ukukhamisa ngoba wayesethole kahle ukuthi
bayabhimba. 

Hhayi indaba yokusibabazela ukuthi benithilileka kwasha KWACIMA.


ZAFIKA zakhuluma nabakhona uJeqe engazi ukuthi kukhulunywa
ngani.

Sekuzwakala nezigqi zokuphefumula kubantu: umoya lona ungasathi
nyaka, nezinyoni imbala ezabe zixokozela, ZATHULA, kwasengathi
zitsheliwe ukuthi nansi indaba embi.

NGANGENA umlomo womgodi wafika okhalweni kimi. 

WATHI akube yilowo aziyele lapho ethanda khona. 

"Kuthe kunjalo wavuka esihlwathini oweNkosi, wavuka ekhala
izinyembezi, WATHI mabamfihle khona lapho okayise.

Lathi ukuba lifike lelizwi nganeno amaBhunu ATHUKUTHELA, akhohlwa
nawukukhuluma.

Kuthe la kumpondozankomo, engazange ehlangana namuntu, wangena
esihlahleni WAHLALA. 

Uthe lapho eseseduze nezinkomo ilanga selibantubahle, wababona
abafana sebeziqoqa, nemizi eseyibona eduze namasimu wahlala phansi
WAPHUMULA. 

Hhayi indaba yokusibabazela ukuthi benithilileka KWASHA kwacima.


WEHLA wathi ngqibithi etafuleni. 

UNgobeni yena wala WAPHETHA. 

Lapho yasukuma yaze YAGQUMA into yakwabo, kwazise umkhaba
wawunyomfozeka uma isukuma bese incisheka umoya. 

WAPHAPHAMA uJeqe, uthe ephaphama enye yezinceku yayikhwezela
isihlonti soqunga, wacikica amehlo, wacabanga. 

Wathulisa WABUKA, wambona emi ethe ne ngomhlane othangweni. 

Wacosha imvubu yakhe WAKHWELA wadilika kubafana ababecula ibhesi.

Bamupha ukudla, wadla WALALA kanti useye wabikwa enduneni,
yathuma izinsizwa ezimbili zayombika eNkosini le emzini wayo. 

WABHEDA wabheda uMaMzobe, kuthe lapho ethi =Amen= khona, lase lithule
okokugcina ikhehla lakhe. 

UNgobeni yena WALA waphetha. 

Wagcina ngakho nje ukusukuma WAXHILIBA. 

Lapho YASUKUMA yaze yagquma into yakwabo, kwazise umkhaba
wawunyomfozeka uma isukuma bese incisheka umoya. 

Kwaba yimithonselana nje engemingaki eyathi ukuhambahamba emgxaleni
wami, yabuye yazibuyelela emuva YAYOSITHELA. 

Wayitshela ngesimekemeke sendaba ayenziwe YINKOSI ukuba aqaqe
owesifazane ekhulelwe. 

Mayelana nokuthi ungena kanjani ngaphakathi wathi ZININGI
izindlela namasu okuvula izicabha namafasitela njengoba labo asuke
ezobabulala uqala ngokubashunqisela udosi lwempisi. 

Lokho kwabaphatha kabi kakhulu abeLungu balelizwe, ikakhulu
amaBhunu, okuyiwona AYEMANINGI impela lapho.

Ayekhona futhi amanye amaBhunu ayaziwa lapho, kodwa sizophawula LIBE
linye kuphela, uMnumzane =Gert= =Maritz=.

Phela wona ayenazo izigqila ezimnyama, ZIZININGI impela,
esetshenzelwa yizo; futhi nje wona ayenomqondo othi bonke abantu
abamnyama badalelwa ukukhonza omhlophe, abe yisigqila sakhe.

Phela ngalesisikathi base BEBANINGANA aBelungu kwaZulu, ngoba
ngonyaka ka-1835 kwafika abafundisi abaziwayo kwaZulu, bezoshumayela
iVangeli.

"Ngoba nike naxoxa naye uButhelezi, KUHLE uphindele uma efayo uShaka
uyokulondoloza ungambelwa naye." 

Kwafika umqondo wokuthi KUHLE ayodlula ekhaya, wawususa lomqondo
ngokuthi funa kubulawe wonke umuzi kayise nxashana eficwe esekhaya. 

YABAMBI lendaba, yaba umhlola.

Kwaba yimithonselana nje ENGEMINGAKI eyathi ukuhambahamba emgxaleni
wami, yabuye yazibuyelela emuva yayosithela. 

KUNINGI okuyoba lusizo kuwe uqobo ngelinye ilanga. 

Akukabi sikhathi sokuba uye kwagoqanyawo Jeqe KUKHULU izwe lakini
osazolenzela kona kunokuhlabana kwakho uhlabanela uShaka. 

KUNINGI abanye ababekungabaza ngokuphelela kwazo lapha kumfo
kaMshengu. 

MaNzuza, ngingakuhlonipha nje ngoba wena UMDALA. 

Intamo YINDE, amehlo mahle, ithi nxa ibheka ivunywe amashiya ayo.


MATHATHU amaphuzu ayefakazela loko. 

Amadoda asondela kuye abuza ukuthi uphumaphi, wawatshela ukuthi
uphuma kwaZulu uze kulelizwe uzofuna imithi yokwelapha ngoba wezwa
idumela ngabasuka lapha bethi MININGI imithi. 

Naye wayeseze wejwayela ukubulala abantu ngoba noma into IYIMBI
inxa umuntu eseyenzele futhi ayibe isabambi. 

Yabe inenhliziyo elukhuni njengetshe; ingesabi lutho' umzimba wayo
UMUHLE ubunjwe kahle kakhulu, uthandeka; amehlo ayo lawa ekhanya
inhlansi, elokoza umlilo - lapho esethukuthele ayeba bomvu sengathi
agcwele igazi.

Kwakuyizinkumbi abantu baseMaBheleni, KUYILOWO nalowo efuna
ukuzizwela ukuthi lizohamba kanjani. 

KWASALAPHA ngabe ngifika nehwanqa noma nentshebe noma nempandla.


Bala KWABA wukuqeda inkomishi yetiye ababemenzele yona ukwehlisa
izintuli zendlela, wabe esebamba ebheke eMnsinsini emaphoyiseni. 


USika-ke yena njengomnikazi wesithuthi, owakhe umsebenzi KWAKUZOBA
wukuyinyatela ayinyathelisise, ingayi ngasesiteshini eMthwalume, ngoba
leyo ndlela idlula emaphoyiseni aseMnsinsini, kodwa ayikhwabule ibheke
ngaseMzumbe Home. 

KUBE ukulibusa kwakhe lokho elikayise.

KUSOBALA ukuthi uShaka uzoqeda abantu ngezikhali zempi. 

Phakathi kwalaba KWAKUKHONA umfo wasebuThonga owayeseyisikhonzi
kuShaka ngoba waxoshwa kubo kuthiwa uyathakatha. 

Ngaphezu kokudideka KWAKUKHONA novalo lokuthi loku kuhamba
isikhathi eside kangaka, kwakuzomxabanisa noyise, uSiphepho, uPamella.


Kwahlaluka futhi ukuthi inomuthi wentando, YIKHO nje inogazi
eNkosini. 

YIKHONA engingakuthandi du lokhu kukhuthala kwakhe akhuthalele
imisebenzi yamanye amadoda. 

Pho, kusizani lokhu ngimelwe ukuba ngibe LAPHO kukhona iNkosi
yami. 

Umfo wasebuThonga ukhuluma nje uJeqe ULAPHA eduze neNkosi
ulalele. 

Njengoba wayesehambe bonke ubusuku, kwenye indawo ehamba
ngokugijima, wazumeka waze wavuka emini enkulu, kwabe nokulamba
sekuthe NGILAPHA. 

Kepha inqaba lapho IKHONA ayivumi ukuqoma. 

Zathi ziyalithatha LAPHEZULU kakhulu. 

AYEKHONA futhi amanye amaBhunu ayaziwa lapho, kodwa sizophawula libe
linye kuphela, uMnumzane =Gert= =Maritz=.

SIKHONA belu esinye futhi isizathu esikhulu kakhulu.

Wayezizwa kahle umfokaKhumalo ukuthi kuyoyonke le misebenzi
ababhekene nayo, nguyena owabe ezokwenza umsebenzi OSEMQOKA kunabo
bonke. 

Munye kuphela owasola sengathi kukhona OKUKHONA phakathi kukaMkabayi
noDingane - uMhlangana: ngoba nalapho bekhuluma esigodlweni sikaMkabayi
uDingane kwaba sengathi ukwazi konke okwasekuqondwe nguMkabayi - nokho
kaze azihlupha kakhulu ngalokho; naye wayengakulindele neze lokho
ababekuqondile.

KUDEKUDE nawe enzansi emfuleni. 

Lumphinde futhi uvalo uMhlangana, ngoba phela wayesezwile ngoZungu
ukuthi lezo zinduna zikaMkabayi, oNdongeni noSphepho noZidumo yibo akade
BELAPHO khona ngalobo busuku.

Buthelezi, uyazi nje ukuthi SEKUKHONA uzungu phakathi kukaZulu ukuba
uShaka lo abulawe kubuse uDingane ukuze abantu ke baphumule ezimpini?


INkosi ithi: "AKUKHO lutho kulo muntu, mthatheni nimyise emzini
kNdlovu ambhekisise ukwenza kwakhe nokuhamba kwakhe. 

Kuthe ngelinye ilanga KWABAKHONA abayeni bezolobola intombi emzini
oseduze nakwaNdlovu. 

Bathi dedelele lapho bezwa ukuthi AKUKHO sigigaba esibabazekayo
abalandisa ngaso uMaqhuzu. 

SEKUKHONA imvunge enkulu phakathi kwabantu, kodwa engayazi ngoba
besaba ukumtshela. 

KUKHNOA ijongosi lentombi yeThonga kulowo muzi elihle, lithe klwi
ngothi lomzimba. 

Sonke isikhathi ivulwa kuphela nxa kuzongena iNkosi noma unina
weNkosi, nabo bangene KUKHONA inyanga enkulu yeNkosi. 

UJeqe athi: "Nami ngiyabona ukuthi iNkosi le inomhawu sengathi
ingabusa lonke izwe KUNGABIKO enye iNkosi." 

AKUKHO sizwe esingahlasela uZulu ezithulele. 

Ebuzwa ukuthi KUKHONA yini azikhalela kukho wathi, cha.

Cishu sakhohlwa ukulanda ukuthi laphaya oPhongolo lapha uJeqe
wayegula khona, KUKHONA inja yakuwo lowo muzi eyamejwayela, kuthi
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe, ihambe naye,
adle nokuncane ayishiyele, yaze yamejwayela, kwathi mhla ehambayo
yamlandela ngomkhondo yaze yamfica, yaba seyiba yinja yakhe njalo.


"Dingane, ubizwe yimi, ngoba uMhlangana uthi nawe kusweleke UBE
khona lapha nxashana siqala lendaba yokuqeda lombango phakathi kwenu."

YILAPHO-KE lapho bamthathelela khona abangane bakhe, bambhebhezela
ukuba angabi yisiphukuphuku sensizwa, bamgxisha ngomoya wokuthi kufanele
uPamella azikhombise zonke izidingo zokuthi uyintombi lapha kuMaqhuzu,
hhayi umngane. 

Ngaso leso sikhathi amabutho amasha AYENGEKHO eye kohlasela le
kwaSoshangane, abanye sebefike bazikhonzela kwezinye izizwe bathi:
Sikhathele uShaka esibulalisa ngezinye izizwe! 

Wawungafunga ukuthi UBEKHONA kuntshontshwa izimbuzi zomnumzane
mumbe, ngoba kwakhuthi lapho amaphoyisa ecela ukuba awacebise ukuthi
ngase kube lowo monakalo wenziwe ngubani, amane ashaye emhloleni, bala
ngqi, abanjwe amasela. 

Kuthe SEBE kude-buduze nezwe laseNatali, sebevinjelwe uKhahlamba
kuphela, uMnumzane uPieter =Retief= nedlanzana labanye nezinqola zabo,
balandulela iqembu elikhulu, baze batheleka lapha eNatali ngonyaka
ka-1837.

Uthe lapho ESESEDUZE nezinkomo ilanga selibantubahle, wababona
abafana sebeziqoqa, nemizi eseyibona eduze namasimu wahlala phansi
waphumula. 

Uthe engena nje uDingane KWABA sobala ukuthi kabafunani
nokubhekana noMhlangana.

KWABA sobala ukuthi zasezitsheliwe konke lokho.

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu KWAKUSOBALA ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

Uma ngabe loko akuhambisani nawe, akusho ukuthi umshado ngeke
WABAKHONA.

NoSolomon Mpungose USEDUZE kwebhokisi lofakazi ngenqola
yabakhubazekile. 

KWABA khona abavungamayo kubafana lena emuva nehholo. 

Naphezu lokhu kuhlola abafana bami babeqale ngakho ngangikuphindela
ukuzenelisa ukuthi KWAKUNGEKHO halakasha yini lwenyoka ezazingenise
emgodini walo zihlala nalo izinyosi lezi. 

LeNkosikazi yasemaNgisini yayinenhliziyo emhlophe impela, ithanda
izinto ezilungileyo zodwa, ibusa ngesandla esilungileyo, esinozwela,
esikhuthazayo kuzo zonke izinhlangothi zezizwe ezingaphansi kwentende
yombuso wayo; kakhulu ezizweni ezimnyama, nezibuthakathaka, yayifike
igcizelele ekuthini bonke abaziphetheyo - isho oHulumeni phela
ababengaphansi koMbuso waseNgilandi - mabazikhuthaze ekuhlaleni kwazo,
bazivulele izintuba zokuzakha, nazo zibengabantu abazihloniphayo
nabazethembayo, ingafuni nempela ukuba KUBE khona umahluko ekubusweni
kwabantu, kuthiwe laba banje ngakho kufanele baphathwe kanje.

Wayedinwa agqunqe nasebusweni uma ecabanga ukuthi phakathi kwabantu
abaziyo abafunda emaNyuvesi, KUKHONA abehluleka ngokungazenzisi
ukuhlonza ukuthi bayizifundiswa kangakanani. 

Munye kuphela owasola sengathi KUKHONA okukhona phakathi kukaMkabayi
noDingane - uMhlangana: ngoba nalapho bekhuluma esigodlweni sikaMkabayi
uDingane kwaba sengathi ukwazi konke okwasekuqondwe nguMkabayi - nokho
kaze azihlupha kakhulu ngalokho; naye wayengakulindele neze lokho
ababekuqondile.

Umfundisi =Grout= lona nguye okwaqanjwa ngaye umuzi waseMvoti othiwa
KUSEGROUTVILLE.

Kwakuxabene ubendle lapha kuye ekhanda, KUKHONA nanomqondo
wokuthi amane athathe isikhali, ayozibhokoda kube kanye lezi zinja,
kuphele konke ngazo. 

Kwake kwakhulunywa eside isikhathi lesi ngoNsimbi, KUKHONA umbono
wokuthi noma ubengasala yena ngeke konakala lutho. 

"Wena uqonde uDingane kuphela KUKHO konke okukhulumayo," kusho
uDingane kuMhlangana.

Kwase KUZOBAKHONA nesiqiniseko sokuthi umuntu uzoziphuzela
ngenkululeko, angathi ephethe ingilazi yotshwala ngapha, ebe ejeqeza,
elindele ukudonsa ivolovolo ngokuphazima kweso. 

Nababengahlakaniphile ngaphezu kwakhe babenamathuba angcono kunaye
uma benazo izitifiketi ezikhomba ukuthi bafunda bagcina emabangeni
ANGAPHEZU kwalelo yena agcina kulo. 

Umgodi lona WAWUSEQELENI elibi phezu komfula. 


SASIPHEZU komfula uMngeni kwelakithi kwaSwayimana, nezinja zami
oBahlangene benoBathini ezazingasali uma siyosinga izinyosi. 

Izimpendulo zikaNobuhle ZAZINGAPHEZULU kwemibuzo kaMaqhuzu, into
eyenza ukuba akhanyelwe uMaqhuzu ukuthi ufeleba lo unguphuma-langa-sikothe
nje nasekhanda uvuthiwe. 

Ngosuku lomngcwabo ZAZIKHONA zozine izinsizwa zesidumo sokufa
kwezngane zikaSiphepho. 

Kwakusilele kona nje ukuthi ZAZINGEKHO izincwadi ezazimfakazela
ukuthi uhlakaniphe kangakanani. 

Emuva kwalokho wathi abaphume babuyele emakilasini abo bonke
ABABENGEKHO ekwayeni. 

Ngadumela umgxala ngawushutheka embhacwini OWAWUPHAKATHI
kwezinguzunga ezimbili zamatshe ezazilakanyene. 

Pho, kusizani lokhu ngimelwe ukuba NGIBE lapho kukhona iNkosi
yami. 

Uwela nje USESIFUNDENI sikaNdlebende iNkosi ephethe amaThonga
lapho. 

Phela lapha YILAPHO zazisithela khona izinyosi. 

Uthi BANGAPHEZU kwesikhombisa abantu abahlukene ebezwa beyikhuluma
le ndaba. 

Abameli, owommangalelwa amnikwe nguHulumeni nabemindeni efelweyo,
nabo BASEZINDAWENI zabo. 

Umshushisi nehumusha nabo BAKWEZABO izindawo. 

ASIKHO esinye isizwe esizala izintombi ezinhle kangaka. 

AKEKHO ongathandi ukuzizwela isigwebo sendoda yesando. 

AMUKHO omunye umngani kaJeqe owaba njengaleyonja. 

Futhi basebezwile ngezinhloli zabo ukuthi kukhona izwe lena
eNingizimu eligobhoza ubisi liconsa uju lwezinyosi; kuthiwa lizihlalele
nje, abantu abakhe kulo bayingcosana kakhulu, abamnyama, futhi KABAKHO
abamhlophe abaningi.

Aphefumule kakhulu lapho uSteve, abuye aqhubeke, "Asiqale ezinye
izindaba, AYIKHO lento." 

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, AWUKHO
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

ONGAKABIBIKHO endaweni yakhe ngummangalelwa uSimon umfo kaMpungose.


Hamba umtshene ukuthi ngithi KAKUKHO engikwesabayo mina lapha
ezweni.

"KASEKHO uMhlangana, Ndaba."

"Sifile Ndaba. OweNkosi KASEKHO - uye koyisemkhulu-" ufile.

Ngisize phela nakhu igazi lomfowethu ONGASEKHO selifunwa kimi.

Izinkumbi zabantu EZIPHANDLE egcekeni zeve kakhulu kwezangayizolo.


Ngithi wonke umuntu OLAPHA ehholo akame ngezinyawo afake iminwe
emibili emlonyeni. 

Luyavuthwa laphaya uselwa, iNkosi iqale yaluhlabela ngoba nxa
lungaphathwanga yiyo ABAKWAZULU bathi aluvuthwa. 

Wonke umuntu waphuma enkantolo ebambe ONGEZANSI ebone indoda yesando
ngamehlo.

Kufanele kuzwakale ezinhlamvini zamagama eziphuma emlonyeni wakhe
ukuthi unaso isitifiketi esiseqophelweni ELIPHEZULU. 

Zafika zakhuluma NABAKHONA uJeqe engazi ukuthi kukhulunywa
ngani.

UMfundisi =Adams= kwaqanjwa ngaye umuzi owaziwayo waseAdams,
OSEMANZIMTOTI, base benza-ke belinga ukuthambisa izinhliziyo
zabakwaZulu.

Kufanele kuzwakale ezinhlamvini zamagama eziphuma emlonyeni wakhe
ukuthi unaso isitifiketi ESISEQOPHELWENI eliphezulu. 

Aphendule uNdongeni, umfo omude OLAPHAYA wakwaZondi, athi "Mana
njalo Ndlovukazi yesizwe.

LeNkosikazi yasemaNgisini yayinenhliziyo emhlophe impela, ithanda
izinto ezilungileyo zodwa, ibusa ngesandla esilungileyo, esinozwela,
esikhuthazayo kuzo zonke izinhlangothi zezizwe EZINGAPHANSI kwentende
yombuso wayo; kakhulu ezizweni ezimnyama, nezibuthakathaka, yayifike
igcizelele ekuthini bonke abaziphetheyo - isho oHulumeni phela
ababengaphansi koMbuso waseNgilandi - mabazikhuthaze ekuhlaleni kwazo,
bazivulele izintuba zokuzakha, nazo zibengabantu abazihloniphayo
nabazethembayo, ingafuni nempela ukuba kube khona umahluko ekubusweni
kwabantu, kuthiwe laba banje ngakho kufanele baphathwe kanje.

Laba ABASEKWAYENI wathi angathi abakhiphe iminwe, wathi abacule
baphumele phandle bagcwale igceke. 

Wedlula kwabamaphephandaba, wabanika yonke imininingwane ngoyise,
enzela ukuba izihlobo EZIKUDE nabangane bezwe ngesifo esivele,
wayesedlulela ekhaya. 

Kuthe ngelinye ilanga kwabakhona abayeni bezolobola intombi emzini
OSEDUZE nakwaNdlovu. 

`Sukuma, Nkosi yesizwe, wena omiswe NGABANGASEKHO ukuba ubuse
elikaSenzangakhona." esho eqondisa kuDingane.

Waqonda ukuthi imizi ISEDUZE, angabona amasimu uyokweba ukudla.


Kuthe lapho besikhipha isidumbu sakhe emanzini, kwahlaluka ukuthi
okaSenzangakhona wabefinyele umsipha, wambamba ngamandla ESEMANZINI
ajulile, kazathola nathuba lokuphefumula.

Nokho wayengakehlelwa yilokhu okwamehlela ngelinye ilanga,
BESESIGODLWENI esingaphandle lapho kuhlala khona izinceku eziganiweyo.


Waliqala futhi iculo umbhidi wathi aliculwe neminwe ISEMILONYENI.


Phela uma IKHONA, babethi omakade ebona babasingi, uzibona
ngokubungela kwazo othini; zingqengqe ngalo uma ulushutheka esidlekeni
sazo njengomkhuba ezisuke ziwejwayele. 

Uthe EPHANDLE umqondo wokweqa wagunya. 

Lathi liqambe LIBA sokhakhayini, base bebuyile ukuyoyigcwalisa
ithange, benzela ukuthi umsebenzi wabo ungaphazanyiswa yinto
ewubuphukuphuku njengokuphelelwa u-petrol bengakafiki lapho beya khona.


Kwafika umqondo wokuthi kuhle ayodlula ekhaya, wawususa lomqondo
ngokuthi funa kubulawe wonke umuzi kayise nxashana eficwe ESEKHAYA. 

Abantu sebethule bethe du, uDingane noMkabayi bebheke phansi ENGEKHO
obheke omunye.

Komkhulu, emzini wenkosi yesigodi, wabe aziwa njengendoda okuyoba
lukhuni ukuluphetha udaba uma INGEKHO esigcawini. 

Kwaba uye osondeza amanzi okuyigeza, KWABA yilokhu imthuma ukuba
abheke ukuthi ukudla kwayo kulungiswe kahle na. 

Usehlezi ebheke ithuba lokuba aye ezigabeni ABE yilokhu ebuza
iThonga ngalentombi. 

Ilokhu ETHUNYWA uJeqe nje ukuba abulale abantu, iNkosi ifuna
ukususa isihawu kuye abenjengayo ngesibindi sokubulala njengoba
eyinsila yayo nje. 

Komkhulu, emzini wenkosi yesigodi, wabe aziwa njengendoda
OKUYOBA okuyoba lukhuni ukuluphetha udaba uma ingekho esigcawini. 

Kwahlaluka futhi ukuthi inomuthi wentando, yikho nje INOGAZI
eNkosini. 

UJeqe athi: "Nami ngiyabona ukuthi iNkosi le INOMHAWU sengathi
ingabusa lonke izwe kungabiko enye iNkosi." 

Wageza enzela ukuba ABE nendlela emhlophe njengoba nakhu esuka
esidunjini. 

LeNkosikazi yasemaNgisini YAYINENHLIZIYO emhlophe impela, ithanda
izinto ezilungileyo zodwa, ibusa ngesandla esilungileyo, esinozwela,
esikhuthazayo kuzo zonke izinhlangothi zezizwe ezingaphansi kwentende
yombuso wayo; kakhulu ezizweni ezimnyama, nezibuthakathaka, yayifike
igcizelele ekuthini bonke abaziphetheyo - isho oHulumeni phela
ababengaphansi koMbuso waseNgilandi - mabazikhuthaze ekuhlaleni kwazo,
bazivulele izintuba zokuzakha, nazo zibengabantu abazihloniphayo
nabazethembayo, ingafuni nempela ukuba kube khona umahluko ekubusweni
kwabantu, kuthiwe laba banje ngakho kufanele baphathwe kanje.

Phela wona AYENAZO izigqila ezimnyama, ziziningi impela,
esetshenzelwa yizo; futhi nje wona ayenomqondo othi bonke abantu
abamnyama badalelwa ukukhonza omhlophe, abe yisigqila sakhe.

Yabe INENHLIZIYO elukhuni njengetshe; ingesabi lutho' umzimba wayo
umuhle ubunjwe kahle kakhulu, uthandeka; amehlo ayo lawa ekhanya
inhlansi, elokoza umlilo - lapho esethukuthele ayeba bomvu sengathi
agcwele igazi.

Nababengahlakaniphile ngaphezu kwakhe BABENAMATHUBA angcono kunaye
uma benazo izitifiketi ezikhomba ukuthi bafunda bagcina emabangeni
angaphezu kwalelo yena agcina kulo. 

Loku kuhleka kwakhe kwamdida uMaqhuzu, AKANGABA nalwazi noma uhleka
nje umbona ubuphukuphuku yini noma kuyisima kanjani. 

Babedlubhe amasudi AKWANOKUSHO bobane. 

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
KUNESIDINGO sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 

Wathi ukubulala ngesando wayekuthanda ngoba kungujuqu kanti futhi
KUNESINONO. 

Nababusi bawo abakhulu ababebusa ngesikathi amaNgisi engakanqobi
izwe, BABE nalowomqondo: umuntu omnyama yisichaka somhlophe, futhi basho
baqinise ukuthi noma umuntu umphethe kabi, noma umenzani, kakusono leso,
ngoba uyinto yomhlophe phela.

Ibutho eliyintanga yeNkosi lifake umnyakanya wesakabuli, kube
yilelo LIBE nento eliyenzileyo elehluke ngayo, noma okulenga esiphundu,
noma umqhele nje wombhijo wotshani obuthile. 

Phela wona ayenazo izigqila ezimnyama, ziziningi impela,
esetshenzelwa yizo; futhi nje wona AYENOMQONDO othi bonke abantu
abamnyama badalelwa ukukhonza omhlophe, abe yisigqila sakhe.

Ukuba uMaqhuzu WAYENAZO ezinye izindlela zokuziphilisa, neziletha
imali ngamawala njengomsebenzi wokudayisa utshwala, wayezothatha zona,
abuyeke utshwala ngoba babusondeza abantu abaningi eduze kwakhe, into
eyayingenza ukuthi nesitha esiqonde ukwenza umonakalo, singene kalula
ekhaya. 

EzikaMaqhuzu zona zafikisa ubuhlungu ezinhliziyeweni zabantu ngoba
ZAZINAMANEMBE egazi likaPamella, naku phela waphumela kuye umphefumulo
kaPamella. 

WAYENESIPHIWO sokuwathaka ezwakale amagama nxa ekhuluma, umlalele
noma ungaqondile. 

Kufanele kuzwakale ezinhlamvini zamagama eziphuma emlonyeni wakhe
ukuthi UNASO isitifiketi esiseqophelweni eliphezulu. 

Wawungacabanga ukuthi BANEZINYANGA bavalelwa esitokisini ngendlela
abase bezace ngayo. 

Ngizokutshena ukuthi uMhlangana sengimbonele elakhe icebo, kodwa
kusweleke siqaphe ngoba UNABALANDELI abaningi okungaswelekile babone
ukuthi siqondeni.

"Ududwa ngoba UNOMUTHI wentando, ubizwa njalo yiNkosi. 

Ungifanele Ma. NGINEQINISO laloko. 

Wayelivuma elokuthi bangcono kunaye ngoba BANEZITIFIKETI ezingcono
kunaloko ayebambelele kukona, kodwa-ke yize kunjalo, umuntu akahlali
ephethe isitifiketi ngesandla. 

Anginalo isoka, ngokunjalo futhi ANGINAYE umkhwenyana. 

Naye kuyamkhanyela ukuthi izwe uliphethe kabi, kodwa wethembekile
eNkosini yakhe AKANAKUZE ayilimaze. 

AWUNALO ilungelo lokwethuka umfazi wami Ma. 

ANGINALO isoka, ngokunjalo futhi anginaye umkhwenyana. 

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
EZINEZITHOMBE zabo, ukuze bemukeleke. 

Cabanga ukuthi kubantu ABANOMQONDO onjalo izwi elithi "Khululani
izigqila!" lezwakala kanjani ezindlebeni zabo.

Kuphume NESINEDOLO namhlanje. 

Izalukazi-ke AZISENASO lesiya sililo nezinyembezi okungathiwa
kuyababazeka. 

UNdlovu lo naye akuyena umuntu wokudabuka ebuThonga, wafika
ehamba ngokufuna imithi, ephuma emaHlutshini, wafika lingafi nkonyane,
wejwayela wayesehlala khona ESENOMUZI. 

Nababengahlakaniphile ngaphezu kwakhe babenamathuba angcono kunaye
uma BENAZO izitifiketi ezikhomba ukuthi bafunda bagcina emabangeni
angaphezu kwalelo yena agcina kulo. 

Ithi nxa iziqhayisa `Mina ngothanda insizwa okuyothi noma impofu,
INGENANKOMO ibe ithandwa yimi ngenhliziyo yami nayo ingithanda. 

Lesi simo sabe sesimvula amehlo uMaqhuzu, wazibona kahle ukuthi
ukuhlakanipha kwakhe kuphelela obala uma KUNGENASESEKELO
esiyisitifiketi. 

Ya! Washo ngabona. YINGAKO nje uzwana kangaka noMnu. =Cole=? 

Nokho wabuye wafekela lowo mqondo, wabona ukuthi kuyobe uyasehlisa
isithunzi sakhe, nokuhlonishwa kwakhe, nokwaziwa kwakhe njengomuntu
ONGASOHLANGOTHINI lomthetho. 

Ilanga lase LINGAMTSHA wendoda. 

Komunye umhlangano wabo baveza icebo lokuba bathume umuntu
njengesikhonzi ayothola uJeqe ukuba naye ABE ngakubona, abadlisele
uShaka ngobuthi ekudleni kwakhe. 

Amabutho nhlangothi zombili agxume KUBE sengathi azodumelana.

KWABANJALO kubafo laba. 
Wayelivuma elokuthi bangcono kunaye ngoba banezitifiketi ezingcono
kunaloko ayebambelele kukona, kodwa-ke yize KUNJALO, umuntu akahlali
ephethe isitifiketi ngesandla. 

Kuthe KUSENJALO kwafika izwi livela phesheya kuHulumeni lithi:
"Izwe lelo elithunjwe nguHulumeni walelizwe kumaXhosa malibuyiselwe
kuwona."

Ukuze asondele eNkosini uShaka kwaya ngoba wadunyiswa enye induna
yathi uyifundile imithi yasenyakatho, KUNJALO nje usesindise abaningi
ngamakhambi. 

Zithukane KUBE nje abanye balalele. 

Futhi ungeneliswa nayilokho, ubuye ugange," kusho enye kwenye.
Zibe sezidumelene, zishayane, ziklwebhane, zilumane KUBE nje. 

Ilokhu ethunywa uJeqe nje ukuba abulale abantu, iNkosi ifuna
ukususa isihawu kuye ABENJENGAYO ngesibindi sokubulala njengoba
eyinsila yayo nje. 

Amukho omunye umngani kaJeqe OWABA njengaleyonja. 

Anikwe amakhubalo aqinile ABE yisibonda esiqinile seNkosi, kuzawulwe
ocabangweni lwakhe uJeqe, kungeniswe imbuzi emnyama ayibambe, athi nxa
eseyibambile ibhotshozwe malungana nenhliziyo kuthathwe igazi layo,
lithakwe namafutha engwe, nebhubesi, nenhlwathi, iNkosi incinde, uJeqe
akhothe udengezi. 

Kwakungesizo izimotshwana nje, KWAKUYIZINQOLA impela ezikhombisa
ukuthi nangamhla zithengwa kwacashunwa insavunsavu yamarandi, kwaphinda
kwasala enye insavunsavu. 

Futhi basebezwile ngezinhloli zabo ukuthi kukhona izwe lena
eNingizimu eligobhoza ubisi liconsa uju lwezinyosi; kuthiwa lizihlalele
nje, abantu abakhe kulo BAYINGCOSANA kakhulu, abamnyama, futhi kabakho
abamhlophe abaningi.

Loku kuhleka kwakhe kwamdida uMaqhuzu, akangaba nalwazi noma uhleka
nje umbona ubuphukuphuku yini noma KUYISIMA kanjani. 

Kuningi OKUYOBA lusizo kuwe uqobo ngelinye ilanga. 

Phakathi kwalaba kwakukhona umfo wasebuThonga OWAYESEYISIKHONZI
kuShaka ngoba waxoshwa kubo kuthiwa uyathakatha. 

Yilapho-ke lapho bamthathelela khona abangane bakhe, bambhebhezela
ukuba angabi yisiphukuphuku sensizwa, bamgxisha ngomoya wokuthi kufanele
uPamella azikhombise zonke izidingo zokuthi UYINTOMBI lapha kuMaqhuzu,
hhayi umngane. 

ULusibalukhulu YISANDLA sikaKing =Geroge= kulelizwe.

Baqhamuka BEYIZIMBUNGCULU nje lapha emakhanda kubonakala ukuthi
baphuma endaweni enzima kakhulu. 

Nangu nje naye ngeke afakaze nje ukuthi ULUSIZO luni ngalobu
bukhokheli bakhe lapha ekhaya. 

UMkabayi lona KWAKUYINKOSIKAZI emangalisayo ngezindlela eziningi.

Nababusi bawo abakhulu ababebusa ngesikathi amaNgisi engakanqobi
izwe, babe nalowomqondo: umuntu omnyama yisichaka somhlophe, futhi basho
baqinise ukuthi noma umuntu umphethe kabi, noma umenzani, KAKUSONO leso,
ngoba uyinto yomhlophe phela.

Lamadoda AYISANDLA sayo, njengoba nanamuhla iNkosi uGeroge weSihlanu
obusa eNgilandi ebanjelwe kulelizwe laseSouth Afrika nguLusibalukhulu.

Umfula wawungamanyathelo athi AKABE ngama-30 kusuka esidlekeni
sezinyosi. 

Ngesikhashana esincane nje YILELO selimi kweyalo indawo, esehlome
esephelele, aseyahaya. 

Ithi nxa iziqhayisa `Mina ngothanda insizwa okuyothi noma IMPOFU,
ingenankomo ibe ithandwa yimi ngenhliziyo yami nayo ingithanda. 

Kuthe la KUMPONDOZANKOMO, engazange ehlangana namuntu, wangena
esihlahleni wahlala. 

UJeqe athi: KUBUHLUNGU ukuba yinsila yeNkosi. 

NHLANHLA leyo ukuthi uThulani wayebashiye nemali. 

Wakubona KUWUMSEBENZI wakhe oKaMemela ukuthi kubekhona akushoyo,
yize kwabe kungeke kwawuphendula umbuzo kaSiphepho. 

Lingena nje sebeke bahlangana abazali bezigebengu, bavumelana
ngokuthi kungeze KWABA yinto enhle uma bethatha ummeli ngoba loko
kuyobonakala sengathi kuyindlela abavuna ngayo izingane zabo, nabazama
ngayo ukuba izingane zabo zingasitholi isijezo esifanele isenzo sazo.

Sesehlukana uzwakalise isifiso sokuthi BEKUNGABA yinto enhle uma
ethukuswa uNobuhle ngoba ziyanda izinsongo zalaba bafana, zokuthi bafuna
ukuyibulala ingane yami. 

Wakubona kuwumsebenzi wakhe oKaMemela ukuthi KUBEKHONA akushoyo,
yize kwabe kungeke kwawuphendula umbuzo kaSiphepho. 

Yabambi lendaba, YABA umhlola.

Enzansi laphaya osebeni lomfula babesabonakala ofeleba bezingwenya
bethe bukululu bekhamise imilomo YABA yizinkebenkebe. 

Wathi ukuba afike eNkosini, WABA isithunywa senyanga yeNkosi
sokuya koxebula amagxolo angamakhubalo nokuya kokukha amakhambi. 

NakuSiza KWABA yiso sona lesi. 

Uthi AWUBE yintanga kaMa ongizalayo. 

Bonke bathi AKUBEKHONA okwenziwayo ukuze ingane iphephe. 

Bobabili bamane bashaqeka nje ukuthi uThisha Omkhulu uqale nini UKUBA
ngumbhidi. 

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa UKUBA
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 

Kodwa UKUBA ngumkhokheli ngifuna akugcine ngci khona nje namhlanje,
kusho uMdlalose. 

KWABA uye osondeza amanzi okuyigeza, kwaba yilokhu imthuma ukuba
abheke ukuthi ukudla kwayo kulungiswe kahle na. 

KWABA yimithonselana nje engemingaki eyathi ukuhambahamba emgxaleni
wami, yabuye yazibuyelela emuva yayosithela. 

Wathi uyaphinda uyazibhidisa KWABA amabhekedwane. 

Zazimthatha izinsizwa ziya komlahla umfazi KWANGABA ndaba zalutho.


Wathi AKUBE yilowo aziyele lapho ethanda khona. 

AKUKABI sikhathi sokuba uye kwagoqanyawo Jeqe kukhulu izwe lakini
osazolenzela kona kunokuhlabana kwakho uhlabanela uShaka. 

Wawungafunga ukuthi ubekhona kuntshontshwa izimbuzi zomnumzane
mumbe, ngoba kwakhuthi lapho amaphoyisa ecela ukuba awacebise ukuthi
ngase KUBE lowo monakalo wenziwe ngubani, amane ashaye emhloleni, bala
ngqi, abanjwe amasela. 

Pho khona uma ekwazi ukubhidisa angawabhidisa kanjani amaculo kade
KUNGEYENA ololonga ikhwaya eyilungisela umncintiswano? 

KWAKUYIZINKUMBI abantu baseMaBheleni, kuyilowo nalowo efuna
ukuzizwela ukuthi lizohamba kanjani. 

Namabutho ayesezikhalela ethi: Size siqhakaze izimvu singaganiwe,
singabazi ubumnandi bokuhlala emakhaya, KUBE yilokhu sihamba
ezintabeni, silale endle, sifa yindlala! 

Mhla kuzokusa KUBE umkhosi iNkosi iyophuma lapho endlini kuvalwe,
iholwe inyanga iphethe ukhamba lwentelezi, iyifafaze intelezi baye
bafike emfuleni, uJeqe elandela iNkosi ephethe eminye imithi okuzofikwa
emfuleni phakathi kobusuku yelapha. 

Abantu abehlukene babembona, KUBE yilowo nalowo, ngendlela yakhe.


KUKHONA elikuhlebayo naye. 

Lingena nje sebeke bahlangana abazali bezigebengu, bavumelana
ngokuthi kungeze kwaba yinto enhle uma bethatha ummeli ngoba loko
kuyobonakala sengathi KUYINDLELA abavuna ngayo izingane zabo, nabazama
ngayo ukuba izingane zabo zingasitholi isijezo esifanele isenzo sazo.


Wathi ukubulala ngesando wayekuthanda ngoba KUNGUJUQU kanti futhi
kunesinono. 

UNdlovu lo naye AKUYENA umuntu wokudabuka ebuThonga, wafika
ehamba ngokufuna imithi, ephuma emaHlutshini, wafika lingafi nkonyane,
wejwayela wayesehlala khona esenomuzi. 

NoMkabayi ahlale phansi, lapho SEKUNGUYE uDingane ophethe
izintambo.

Ubani ongathandaza into ezwakalayo ebe ebona ukuthi lowo mthandazo
SEKUNGOWOKUKHANYISA izindlela ezibheke eZulwini? 

Ibutho eliyintanga yeNkosi lifake umnyakanya wesakabuli, KUBE
yilelo libe nento eliyenzileyo elehluke ngayo, noma okulenga esiphundu,
noma umqhele nje wombhijo wotshani obuthile. 

Asukume umshushisi athi: `Nkosi yeNkantolo! Ummangalelwa kula macala
AWUCHUNGECHUNGE, uSimon Mpungose useshonile.' 

Libe-ke selihlehliswelwa olunye usuku icala, kunqunywe nemali
ENGABA yisibambiso sokukhululwa kwakhe okwaleso sikhashana ibheyili.


Noma-ke NGINGEBE lusizo mina, kodwa usizo lomfundisi uyoludinga
ngelinye ilanga. 

Lathi liqambe liba sokhakhayini, base bebuyile ukuyoyigcwalisa
ithange, benzela ukuthi umsebenzi wabo ungaphazanyiswa yinto
EWUBUPHUKUPHUKU njengokuphelelwa u-petrol bengakafiki lapho beya khona.


Esiteshini samaphoyisa eMnisinsini WAYENGUMTHOMBO wosizo. 

USiphepho lowo kwabe KUNGUMNUMZANE ovelele endaweni yaseMaBheleni.


Umfula WAWUNGAMANYATHELO athi akabe ngama-30 kusuka esidlekeni
sezinyosi. 

KWAKUNGESIZO izimotshwana nje, kwakuyizinqola impela ezikhombisa
ukuthi nangamhla zithengwa kwacashunwa insavunsavu yamarandi, kwaphinda
kwasala enye insavunsavu. 

Nxa BENGIngumuntu okhululekileyo bengizolihamba lelilizwe elibanzi
ngiye ngiyibone. 

"Ukuba BEWUYIMI ubuzokwenzenjani wena:" Kubuza uMaqhuzu. 

Phela wona ayenazo izigqila ezimnyama, ziziningi impela,
esetshenzelwa yizo; futhi nje wona ayenomqondo othi bonke abantu
abamnyama badalelwa ukukhonza omhlophe, ABE yisigqila sakhe.

Yilapho-ke lapho bamthathelela khona abangane bakhe, bambhebhezela
ukuba ANGABI yisiphukuphuku sensizwa, bamgxisha ngomoya wokuthi kufanele
uPamella azikhombise zonke izidingo zokuthi uyintombi lapha kuMaqhuzu,
hhayi umngane. 

Umfundisi esizwa kuthiwa uDingane wamvumela ukuba ahlale eduze
naye afundise abantu bakhe, kuthiwa NGUMFUNDISI =Owen= Lowo.

Bala washesha ukuwamukela loko abe ekufundiswa, INTO eyakhombisa
uMaqhuzu ukuthi wabe ezimisele kangakanani ukufa lapho efa khona.


Nababusi bawo abakhulu ababebusa ngesikathi amaNgisi engakanqobi
izwe, babe nalowomqondo: umuntu omnyama YISICHAKA somhlophe, futhi basho
baqinise ukuthi noma umuntu umphethe kabi, noma umenzani, kakusono leso,
ngoba uyinto yomhlophe phela.

Mina ngithi UWE ongevela nesu ngoba usondele kakhulu kuye kunabo
bonke abantu. 

Elesibili YINDLELA ababegqoke ngayo. 

Ukuphuthuma lokhu kwenziwa ukuba babegcina ukuthi YINHLOLI.
uthunywe kwaZulu ukuba azohlola kulandele impi ngoba ukulanda kwakhe
kokufika kwakhe ezweni labo akubahlabanga umxhwele. 

Nababusi bawo abakhulu ababebusa ngesikathi amaNgisi engakanqobi
izwe, babe nalowomqondo: umuntu omnyama yisichaka somhlophe, futhi basho
baqinise ukuthi noma umuntu umphethe kabi, noma umenzani, kakusono leso,
ngoba UYINTO yomhlophe phela.

Elokuqala YINDLELA imizimba yabo eyayibonakala inonophele ngayo.


Phela uma ikhona, babethi omakade ebona BABASINGI, uzibona
ngokubungela kwazo othini; zingqengqe ngalo uma ulushutheka esidlekeni
sazo njengomkhuba ezisuke ziwejwayele. 

Naye futhi wayeyazisa sengathi UMUNTU. 

Uma-ke umuntu kuthiwa uyobingelela iMantshi kusuke kuqondwe ukuthi
uzovela nje phambi kweNkatholo, ibikelwe iMantshi ukuthi lo NGUSIBANIBANI
wakwabani, owethweswe icala elithile, alenza ngosuku oluthile. 

YIWONA ayesho njalo, iningi labanye abamhlophe lalingaboni lutho
olungako olwalukhalisa amaBhunu, olungaze luwalumise izinyawo ababange
ngokuhamba.

Oyena wayiqedayo owayephethe amabutho amhlophe NGUSIR =Harry= =Smith=.

BABODWA ababethi uyogwetshwa isigwebo sokudilikelwa yijele kanti
iningi lalithi wayezogwetshwa intambo. 

UJeqe athi: Kubuhlungu ukuba YINSILA yeNkosi. 

Futhi nje aphatheka kabi, ngoba leli lephucwa kuwo YIWO namaNgisi
lawo.

Ongakabibikho endaweni yakhe NGUMMANGALELWA uSimon umfo kaMpungose.


Kwahlaluka futhi ukuthi INOMUTHI wentando, yikho nje inogazi
eNkosini. 

Noma NGUMFUNDI noma nguthisha akenze lokho okushiwo nguShabalala, ngoba
nguShabalala. 

Umuntu uya athi fuqaqa phansi noma YINI abeyenza, akukhathalekile
ukuthi beyibaluleke kangakanani, aphuthume lapho kuvele khona isidumo.


Ngwane elihle, YIZITHUNYWA zikaSathane lezi, zihlonza kona ukuthi
zithunywe ukuzosilinga. 

Umfundisi =Grout= lona NGUYE okwaqanjwa ngaye umuzi waseMvoti othiwa
kuseGroutville.

UMnumzane uSir =Benjamin= =D'Urban= NGUYE abeLungu abaqamba ngaye
idolobha laseThekwini, behlonipha igama lakhe phela.

Lumphinde futhi uvalo uMhlangana, ngoba phela wayesezwile ngoZungu
ukuthi lezo zinduna zikaMkabayi, oNdongeni noSphepho noZidumo YIBO akade
belapho khona ngalobo busuku.

Isivakashi sasiyokwamukelwa kuphela uma sihamba nomuntu ophethe
uqwenjana lolo, aphinde futhi anikeze isiqiniseko sokuthi SINGUMUNTU onjani.


Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi BANGOBANI,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 

Yathi ukuhlangana futhi isibhidiswa NGUMUNTU owayeyazi kahle into
ayenzayo, elazi kahle neculo. 

Elesithathu YIZIMOTO ababehamba ngazo. 

Wayedinwa agqunqe nasebusweni uma ecabanga ukuthi phakathi kwabantu
abaziyo abafunda emaNyuvesi, kukhona abehluleka ngokungazenzisi
ukuhlonza ukuthi BAYIZIFUNDISWA kangakanani. 

Wayezizwa kahle umfokaKhumalo ukuthi kuyoyonke le misebenzi
ababhekene nayo, NGUYENA owabe ezokwenza umsebenzi osemqoka kunabo
bonke.
 
Sibona ukuphuma nje kwezimali zami ngendlela ENGEMTHETHO ziyothelwa
laphaya eSontweni. 

SEKUKHONA izinkunzi ezimbili ezimnyama ezicijileyo, ezihlabayo,
ezingazange ziyizeke insikazi, ezanela ukwephusa zakhethwa eziyobanjwa
amabutho ngezandla bazidonye ngesibhakele zize zife. 

Ibutho ELIYINTANGA yeNkosi lifake umnyakanya wesakabuli, kube
yilelo libe nento eliyenzileyo elehluke ngayo, noma okulenga esiphundu,
noma umqhele nje wombhijo wotshani obuthile. 

Abanye babethi uzogwetshwa iminyaka ENGAMASHUMI amabili.

Lesi simo sabe sesimvula amehlo uMaqhuzu, wazibona kahle ukuthi
ukuhlakanipha kwakhe kuphelela obala uma kungenasesekelo
ESIYISITIFIKETI. 

Nempela bamthola umuntu ONGUMNGANI kaJeqe. 

Kuthe kuntambama kwakufika izinsizwa EZIYISIHLANU ziphuma eNkosini
ithi azilande uJeqe aye kuyo. 

Ngelinye ilanga kwasuka esikhulu isidumo esigodlweni kuthukana
izintombi ezimbili EZINGUMDLUNKULU kaShaka zixabene. 


Kwathi ukuba sisuke isidumo leso uMfundisi =Owen= wabopha
OKUNGOKWAKHE wabamba indlela eqonde eThekwini, lapho wafika khona
wadlulela phesheya eNgilande.

Lokho kwabaphatha kabi kakhulu abeLungu balelizwe, ikakhulu
amaBhunu, OKUYIWONA ayemaningi impela lapho.

Ayisebenzi indaba yokuthi ukuba BENGINGUWE. 

Phela uma ikhona, babethi omakade EBONA babasingi, uzibona
ngokubungela kwazo othini; zingqengqe ngalo uma ulushutheka esidlekeni
sazo njengomkhuba ezisuke ziwejwayele. 

Cishu sakhohlwa ukulanda ukuthi laphaya oPhongolo lapha uJeqe
wayegula khona, kukhona inja yakuwo lowo muzi eyamejwayela, kuthi
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe, ihambe naye,
adle nokuncane ayishiyele, yaze yamejwayela, kwathi mhla ehambayo
yamlandela ngomkhondo yaze yamfica, yaba SEYIBA yinja yakhe njalo.


Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku EBA yisiphazamiso. 

Ilokhu ethunywa uJeqe nje ukuba abulale abantu, iNkosi ifuna
ukususa isihawu kuye abenjengayo ngesibindi sokubulala njengoba
EYINSILA yayo nje. 

Wazelula, waphuma esihlahleni, wahamba eqonda ezinkomeni
ayezibona, ziklabile, ZIYIBANGA. 

Manje-ke zase ZIMATASATASA zigonxana noju. 

Phela kwase kubusa iNkosikazi elungileyo phesheya ngalesikathi,
igama layo LINGUNKOSIKAZI =Victoria=.

Esewelele kwelama Thonga yahlonga imizi eduze nomfula, wahamba
waze wadundubala phezu kwesihlambo somfula kwaba YIKHONA ebona imizi,
ezwa izinkomo zikhonya. 

Abanye babethi IYOBA ngamashumi amathathu. 

MUNYE kuphela owasola sengathi kukhona okukhona phakathi kukaMkabayi
noDingane - uMhlangana:ngoba nalapho bekhuluma esigodlweni sikaMkabayi
uDingane kwaba sengathi u kwazi konke okwasekuqondwe nguMkabayi - nokho
kaze azihlupha kakhulu ngalokho; naye wayengakulindele neze lokho
ababekuqondile.

"Angazi, noma KUBUHLUNGU kangaka ukubona abantu imihla namalanga
becekelwa phansi lapha ekhaya nangemikhonto yezizwe." 

Kwakungalula kabi ukuba uma itshe ulinyathele kabi, bheka! 

Onke amehlo abantu anamathela kuDingane, bambona ubuso bakhe
SEBUMANZI zinyembezi, ziwohloka emehlweni.

Nababengahlakaniphile ngaphezu kwakhe babenamathuba ANGCONO kunaye
uma benazo izitifiketi ezikhomba ukuthi bafunda bagcina emabangeni
angaphezu kwalelo yena agcina kulo. 

Kwafika umqondo othi ake nisuke lapha nihambe, mhlawumbe ningase
nithole enye ingosi ENGCONO kunalena lapho ningahlala khona nabantwana
benu ngokuthula nangoxolo, nisuke eduze namaNgisi.

Phezu kwakho konke lokhu OSEKULUTHUTHUVA phakathi kukaZulu abanye
babengavumelani. 

Yabe inenhliziyo elukhuni njengetshe; ingesabi lutho' umzimba wayo
umuhle ubunjwe kahle kakhulu, uthandeka; amehlo ayo lawa ekhanya
inhlansi, elokoza umlilo - lapho esethukuthele AYEBA bomvu sengathi
agcwele igazi.

Yabe inenhliziyo ELUKHUNI njengetshe; ingesabi lutho' umzimba wayo
umuhle ubunjwe kahle kakhulu, uthandeka; amehlo ayo lawa ekhanya
inhlansi, elokoza umlilo - lapho esethukuthele ayeba bomvu sengathi
agcwele igazi.

Asukume ESEMANZI ubuso njalo uDingane.

Nxa umuntu ebuka ubona SEKUMNYAMA izinkalo abantu. 

KUMNANDI abantu behlezi emakhaya izwi lithule. 

Wayelivuma elokuthi BANGCONO kunaye ngoba banezitifiketi ezingcono
kunaloko ayebambelele kukona, kodwa-ke yize kunjalo, umuntu akahlali
ephethe isitifiketi ngesandla. 

Wayelivuma elokuthi bangcono kunaye ngoba banezitifiketi EZINGCONO
kunaloko ayebambelele kukona, kodwa-ke yize kunjalo, umuntu akahlali
ephethe isitifiketi ngesandla. 

Wayeloku ebabaze nje UKUBA mnandi kokuhambisana negugu lakhe, aze
alikhiphe ngisho ukulikhipha elokuthi ubengakaqonywa sonke lesi sikhathi,
ubesadlala nje. 

Ngenxa kaShaka mina ngethembekile kuye ngesivumelwano engasenza naye
ukuba ngimufele noma KUNJANI. 

"Kuthe KUNJALO wavuka esihlwathini oweNkosi, wavuka ekhala
izinyembezi, wathi mabamfihle khona lapho okayise.

Besesukuma uMkabayi ephonsa elakhe KUSENJALO abantu besadabukile,
enzela ukuze bayaqala bayacabanga useliphonsile.

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ETHIZE eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 

Nxa bengingumuntu okhululekileyo bengizolihamba lelilizwe ELIBANZI
ngiye ngiyibone. 

ISIMNYAMA manje iNkosi ihlikihlwa, inindwa ngemithi, ayisabonakali
isimo sayo. 

Kwathi ashone phansi uJeqe, pho, uzothini sekukhulume izulu
ELIPHEZULU. 

Sizoke siyizwe lento enkulu eyasusa uthuli OLUNGAKO ezweni
lakwaZulu, yaphemba umlilo omkhulu ongacimiyo kuze kube namuhla usazinge
ulokoza.

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi OBUCAYI wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

Izinduna lapho sezijuluke ZIMANZI zishaya, ziqoqa, eputshuka
ngalapha nangalapha. 

Owokuqala umqondo wakhe UKUBA afe neNkosi yakhe njengoba nasempini
wayelungele ukufa. 

LeNkosikazi yasemaNgisini yayinenhliziyo emhlophe impela, ithanda
izinto ezilungileyo zodwa, ibusa ngesandla esilungileyo, esinozwela,
esikhuthazayo kuzo zonke izinhlangothi zezizwe ezingaphansi kwentende
yombuso wayo; kakhulu ezizweni ezimnyama, nezibuthakathaka, yayifike
igcizelele ekuthini bonke abaziphetheyo - isho oHulumeni phela
ababengaphansi koMbuso waseNgilandi - mabazikhuthaze ekuhlaleni kwazo,
bazivulele izintuba zokuzakha, nazo ZIBENGABANTU abazihloniphayo
nabazethembayo, ingafuni nempela ukuba kube khona umahluko ekubusweni
kwabantu, kuthiwe laba banje ngakho kufanele baphathwe kanje.

`Singamlekelela nathi basizikazi abanye uma ESEBAMBEKE kanjalo
okhuleni ukunokuba aze ayeke umsebenzi weNkosi ongaka', kuncenga
uMaNzuza'. 

Umbiko lowo waye watholwa nangabangane bakhe imbala, bathi yize
noma BABEXAKEKE kangakaya ezindaweni ezahlukene lapho babesebenza
khona, babengeke behluleka ukuza esifweni sikayise womngane wabo. 

Futhi nje APHATHEKA kabi, ngoba leli lephucwa kuwo yiwo namaNgisi
lawo.

Abese QHUBEKA masinyane ethi.

Umuntu uya athi fuqaqa phansi noma yini abeyenza, akukhathalekile
ukuthi BEYIBALULEKE kangakanani, aphuthume lapho kuvele khona isidumo.


Uma kuvuma wayezozabalaza AQHUBEKE njalo aye ayogasela izifundo
zaseNyuvesi. 

Yathi ukuba ingene esigodlweni sikaDingane, yangena maqede washaywa
uvalo uDingane, kwazise ukuthi yabe inesithunzi ESESABEKAYO kakhulu.

Emuva kwesikhashana washaya insimbi umfo kaShabalala izingane zonke
eziculayo zabuthana ehholo ZISAQHUBEKA nokumpongoloza zicula. 

Umbiko lowo waye watholwa nangabangane bakhe imbala, bathi yize
noma babexakeke kangakaya ezindaweni ezahlukene lapho babesebenza
khona, babengeke BEHLULEKA ukuza esifweni sikayise womngane wabo. 

BESEPHONSEKILE eduze kwawo uMkabayi, evutha ulaka.

Kwaphela isonto uJeqe neNkosi nenyanga BEVUMBELEKE kuleyondlu,
ibaphethe inyanga ibagcaba, iphalazisa iNkosi ngezintelezi ezinkulu,
ezimhlophe nezimnyama. 

Ofihlayo wayengasho nje ukuthi UNGQUBUZEKE odongeni, noma kambe
athi uvule isivalo budedengu saye samsakaza, kodwa kwakucace njengezinqe
zeselesele ukuthi yizisihle zesibhakela leziya. 

Naye kuyamkhanyela ukuthi izwe uliphethe kabi, kodwa WETHEMBEKILE
eNkosini yakhe akanakuze ayilimaze. 

Wabe eseyicabangisisa wadepha indaba yokuziqhuba izifundo zakhe
ngembawula, okungenani ABEKEKE ebangeni leshumi. 

Bathe lapho BEKHULEKA kuMkabayi amehlo abantu ayenamathele kubo
nezindlebe zivulekile, zilinde ukucosha abazokusho.

Ngenxa kaShaka mina NGETHEMBEKILE kuye ngesivumelwano engasenza naye
ukuba ngimufele noma kunjani. 

Wagcina eyinike uNgubane ikwaya wathi AKAQHUBEKE yena nayo. 

UMaZwane ngizoke ngithi ukumyeka-ke AQHUBEKE nokusonta. 

Ukukhalipha komqondo wakhe nxa kubuthene amadoda, KWAKUMELEKA
ngesithunzi esimphumela waso kwabe kuwukuhlonishwa ngisho nayiyo inkosi
mbala. 

Wayedinwa agqunqe nasebusweni uma ecabanga ukuthi phakathi kwabantu
abaziyo abafunda emaNyuvesi, kukhona ABEHLULEKA ngokungazenzisi
ukuhlonza ukuthi bayizifundiswa kangakanani. 

Kufanele akwazi loku, senzele ukuthi noma ngabe Kwenzekani
kuNobuhle, noma ngabe KWENZEKANI lapha ekhaya, angasisoli ukuthi
sasingamtsheli ngani. 

Kufanele akwazi loku, senzele ukuthi noma ngabe KWENZEKANI
kuNobuhle, noma ngabe kwenzekani lapha ekhaya, angasisoli ukuthi
sasingamtsheli ngani. 

Ukuba uMaqhuzu wayenazo ezinye izindlela zokuziphilisa, neziletha
imali ngamawala njengomsebenzi wokudayisa utshwala, wayezothatha zona,
ABUYEKE utshwala ngoba babusondeza abantu abaningi eduze kwakhe, into
eyayingenza ukuthi nesitha esiqonde ukwenza umonakalo, singene kalula
ekhaya. 

OSiphiwosakhe benoSibongiseni besazitika ngoju nezinja zisazitika
ngamakhafilithi amanye ayemfimfithwa aphinyiswe yibo abanikazi bazo
izinja laba, ngaphumelela UKUSHUTHEKA umgxala ungene ntshi phakathi
kwamatshe lawo. 

"Uvalo lwabashaya bonke," KUQHUBEKA uZwangedwa.

Lapho yasukuma yaze yagquma into yakwabo, kwazise umkhaba
wawunyomfozeka uma isukuma bese INCISHEKA umoya. 

Ngizokutshena ukuthi uMhlangana sengimbonele elakhe icebo, kodwa
kusweleke siqaphe ngoba unabalandeli abaningi OKUNGASWELEKILE babone
ukuthi siqondeni.

"Dingane, ubizwe yimi, ngoba uMhlangana uthi nawe KUSWELEKE ube
khona lapha nxashana siqala lendaba yokuqeda lombango phakathi kwenu."

Ngizokutshena ukuthi uMhlangana sengimbonele elakhe icebo, kodwa
KUSWELEKE siqaphe ngoba unabalandeli abaningi okungaswelekile babone
ukuthi siqondeni.

Ngithe onqobile ohluliwe KOSWELEKA azi kahle ukuthi wahluliwe,
angaphindi asuse uchuku ezweni.

KUSADINGEKA niphekwe impela nivuthwe tobo namuhla, kusho yena
uMphathi-sikole. 

Ukuze kuphele uchuku nengozi engasivele, KUSWELEKE niye emfuleni
nezinceku zami kuphela, zisale ezenu ekhaya.

Bobabili bamane BASHAQEKA nje ukuthi uThisha Omkhulu uqale nini ukuba
ngumbhidi. 

Ongaliphethe lolo qwenjana wayeyogcina esangweni, AKUKHATHALEKILE
ukuthi waziwa kangakanani nokuthi wejwayele kangakanani ukuzophuza
kwaMaqhuzu. 

Umuntu uya athi fuqaqa phansi noma yini abeyenza, AKUKHATHALEKILE
ukuthi beyibaluleke kangakanani, aphuthume lapho kuvele khona isidumo.


Lapho yasukuma yaze yagquma into yakwabo, kwazise umkhaba
WAWUNYOMFOZEKA uma isukuma bese incisheka umoya. 

YEHLULEKA ibhesi. 

Kuthe lapho isidumbu besikhiphela phandle WAQULEKA oweNkosi,"
esho ebheka uDingane.

Njengoba wayesehambe bonke ubusuku, kwenye indawo ehamba
ngokugijima, WAZUMEKA waze wavuka emini enkulu, kwabe nokulamba
sekuthe ngilapha. 

Izinkomo sithi sibuya nazo zimboze izintaba nezinkalo, igazi
labaningi bakithi LICHITHEKELE ezizweni, singakaphumuli useyasibiza
ukuba siyekohlasela kwezinye izindawo." 

Ngaphezu KOKUDIDEKA kwakukhona novalo lokuthi loku kuhamba
isikhathi eside kangaka, kwakuzomxabanisa noyise, uSiphepho, uPamella.


Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi ZIHLUTHULEKISISILE phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

Kwathathwa izinyathelo zokuphepha eziqinile, ukuze KUGWEMEKE ingozi
yokufela ekhaya. 

Ziyajabula izinsizwa EZIKHULULEKILEYO eziya lapho zithanda khona.

NoSolomon Mpungose useduze kwebhokisi lofakazi ngenqola
YABAKHUBAZEKILE. 

Nxa bengingumuntu OKHULULEKILEYO bengizolihamba lelilizwe elibanzi
ngiye ngiyibone. 

Bathe lapho bekhuleka kuMkabayi amehlo abantu ayenamathele kubo
nezindlebe ZIVULEKILE, zilinde ukucosha abazokusho.

Hhayi indaba yokusibabazela ukuthi BENITHILILEKA kwasha kwacima.


Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze BEMUKELEKE. 

Nokho AQHUBEKE. 

Aphefumule kakhulu lapho uSteve, abuye AQHUBEKE, "Asiqale ezinye
izindaba, ayikho lento." 

Izalukazi-ke azisenaso lesiya sililo nezinyembezi okungathiwa
KUYABABAZEKA. 

Bahamba-ke bedabula lezonkalo nemimango, nezintaba EZESABEKAYO, baze
bafika lapha eNingizimu nezwe.

Kuthe lapho esehlangana khona lapho, sekuzosuka impi enkulu
EYESABEKAYO, kwaqhamuka uDingane ehlobe evathe ephelele.

Bathi dedelele lapho bezwa ukuthi akukho sigigaba ESIBABAZEKAYO
abalandisa ngaso uMaqhuzu. 

Ekuseni uNozitshela usehlezi emnyango ukuba emukele okuphumayo
angenise OKUDINGEKAYO. 

Yabe inenhliziyo elukhuni njengetshe; ingesabi lutho' umzimba wayo
umuhle ubunjwe kahle kakhulu, UTHANDEKA; amehlo ayo lawa ekhanya
inhlansi, elokoza umlilo - lapho esethukuthele ayeba bomvu sengathi
agcwele igazi.

Ongaliphethe lolo qwenjana wayeyogcina esangweni, akukhathalekile
ukuthi waziwa kangakanani nokuthi WEJWAYELE kangakanani ukuzophuza
kwaMaqhuzu. 

SIZOBUYELA futhi ukuze siyizwe kahle lendaba, siyiqale ekuqaleni
size sizofika lapho uDingane asusa khona isenzo esashaqisa izwe lonke.

BATAKADELA belu abanye nezinqola, nezinkomo, nemizi, nakho konke.

Naye wayeseze WEJWAYELA ukubulala abantu ngoba noma into iyimbi
inxa umuntu eseyenzele futhi ayibe isabambi. 

Kwase kuzobakhona nesiqiniseko sokuthi umuntu uzoziphuzela
ngenkululeko, angathi ephethe ingilazi yotshwala ngapha, ebe ejeqeza,
ELINDELE ukudonsa ivolovolo ngokuphazima kweso. 

Kodwa BAQULUSELA phambili kunokuba babuyele emuva ekuphathweni
umbuso wamaNgisi.

Yathi lendaba ukuba IPHUMELE ngaphandle kubantu kwaya ngokwanda
ukunengeka kukaShaka. 

Namatshe AYEQAQELE eqeleni phakathi kwezinyosi nezingwenya
ayezihlalele njena ngaphezulu. 

Kodwa baqulusela phambili kunokuba BABUYELE emuva ekuphathweni
umbuso wamaNgisi.

Lesi simo sabe sesimvula amehlo uMaqhuzu, wazibona kahle ukuthi
ukuhlakanipha kwakhe KUPHELELA obala uma kungenasesekelo
esiyisitifiketi. 

EzikaMaqhuzu zona zafikisa ubuhlungu ezinhliziyeweni zabantu ngoba
zazinamanembe egazi likaPamella, naku phela WAPHUMELA kuye umphefumulo
kaPamella. 

WEQELA ngaphesheya wasiphula isiqunga, wahlafuna impande yaso
wakhwifa, esusa wona umnyama wesidumbu. 


Onke amehlo abantu ANAMATHELA kuDingane, bambona ubuso bakhe
sebumanzi zinyembezi, ziwohloka emehlweni.

"Uminze emfuleni - WAFELA khona lapho."

Kwathi ukuba sisuke isidumo leso uMfundisi =Owen= wabopha
okungokwakhe wabamba indlela eqonde eThekwini, lapho wafika khona
WADLULELA phesheya eNgilande.

Namhla esewela uSuthu yahlamba eduze kwesikebhe yaye YAPHUMELA
ngaphesheya. 

Wasondela emzini wabona ukuthi kuphekwe emnyango, waququbala
buqamamana nomuzi, baze bephula bangena endlini, wasondela, izinja
zamuzwa, zamkhonkotha WABUYELA emuva, wafuna isu lokuyothatha
isikhuni esivuthayo lapho bekade bepheke khona. 

Kwathathwa izinyathelo zokuphepha eziqinile, ukuze kugwemeke ingozi
YOKUFELA ekhaya. 

Sonke lesi sikhati efuna umsebenzi, umqondo wakhe umtshela ukuthi
bayomcabangela labo abayomqasha, bamnike khathisimbe umsebenzi wokubhala
ehhovisi limbe noma-ke bamfake emsebenzini WOKWENGAMELA ophikweni
oluthile. 

Phela uma ikhona, babethi omakade ebona babasingi, uzibona
NGOKUBUNGELA kwazo othini; zingqengqe ngalo uma ulushutheka esidlekeni
sazo njengomkhuba ezisuke ziwejwayele. 

NoMdlunkulu kulezo zinsuku awuvunyelwe ukuhlala NOKUDLELA egcekeni.


Nxa sebegezile BABUYELE ekhaya, kufafazwe enye intelezi emnyango
welawu leNkosi, ingene khona, alandele uJeqe, afike endlale, ilale
elawini ngalobo busuku emva kokuba ikade ilala endlini yamakhosi
namadlozi. 

Amehlo awo wonke umuntu AGQOLOZELE ezitebhisini okwehle ngazo
iphoyisa elilande indoda yesando esitokisini. 

ESEWELELE kwelama Thonga yahlonga imizi eduze nomfula, wahamba
waze wadundubala phezu kwesihlambo somfula kwaba yikhona ebona imizi,
ezwa izinkomo zikhonya. 

USiphepho lowo kwabe kungumnumzane OVELELE endaweni yaseMaBheleni.


Wayengazimisele uSteve ukuxabana noMama wakhe ngalelo langa kodwa
le mibuzo ayembelesele ngayo YAYIHOLELA engxabanweni. 

Kwakuthi uma zivikisana nabazala bakhe ekhaya, kuzibonakalele nje
ukuthi yize abanye babo befunda emaNyuvesi, amanzi AYEHLELA ngakubo,
ivuthiwe insizwa kaMdletshe le ekhanda. 

Wedlula kwabamaphephandaba, wabanika yonke imininingwane ngoyise,
enzela ukuba izihlobo ezikude nabangane bezwe ngesifo esivele,
WAYESEDLULELA ekhaya. 

Laba abasekwayeni wathi angathi abakhiphe iminwe, wathi abacule
BAPHUMELE phandle bagcwale igceke. 

Emuva kwalokho wathi abaphume BABUYELE emakilasini abo bonke
ababengekho ekwayeni. 

Ngizwa kuthiwa noNdlela noNzobo izinduna zakho ezinkulu ZIGEBELA
ngakuye.

Uthe EBUYELA ezigabeni wafika lesi sithunywa sikaDingane sesihambile,
ethi uzosixoxela lendaba embi nebuhlungu yokuhlinza umuntu wesifazane
ekhulelwe. 

Ngalesi sikhathi iqembu elikhulu lamaBhunu, elalilandela, lafika nalo
lamisa otende bezindlu eduze nomfula uThukela, abanye njalo BENYUKELA enhla
bayokwakha enhla noMnambithi.

Bakhala ngezingane zabo EZIPHELELA ezimpini. 

Mina ngithi uwe ONGEVELA nesu ngoba usondele kakhulu kuye kunabo
bonke abantu. 

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi KUFANELE
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 

Lensizwa YAPHINDELA njengesikhonzi koMkhulu. 

Ukhula LUZALELA izinyoni emasimini ami ngikhuluma nje. 

Ukuphuthuma lokhu kwenziwa ukuba babegcina ukuthi yinhloli,
uthunywe kwaZulu ukuba azohlola KULANDELE impi ngoba ukulanda kwwakhe
kokufika kwakhe ezweni labo akubahlabanga umxhwele. 

Liyaphuma ilanga amabutho aseya emfuleni aseyogeza, sekugcwele
abafana namantombazana ABALETHELE amabutho ukudla. 

Cishu sakhohlwa ukulanda ukuthi laphaya oPhongolo lapha uJeqe
wayegula khona, kukhona inja yakuwo lowo muzi eyamejwayela, kuthi
lapho lomfazi OWAYELETHELA uJeqe ukudla eya kuJeqe, ihambe naye,
adle nokuncane ayishiyele, yaze yamejwayela, kwathi mhla ehambayo
yamlandela ngomkhondo yaze yamfica, yaba seyiba yinja yakhe njalo.


Nokho wabuye WAFEKELA lowo mqondo, wabona ukuthi kuyobe uyasehlisa
isithunzi sakhe, nokuhlonishwa kwakhe, nokwaziwa kwakhe njengomuntu
ongasohlangothini lomthetho. 

NGADUMELA umgxala ngawushutheka embhacwini owawuphakathi
kwezinguzunga ezimbili zamatshe ezazilakanyene. 

Kuthe sebe kude-buduze nezwe laseNatali, sebevinjelwe uKhahlamba
kuphela, uMnumzane uPieter =Retief= nedlanzana labanye nezinqola zabo,
BALANDULELA iqembu elikhulu, baze batheleka lapha eNatali ngonyaka
ka-1837.

Kwathi emva kweviki, bayovela eNkantolo oMaqhuzu, ngenhloso
YOKUBINGELELA iMantshi. 

Lapho sebebuyile ekugezeni badla, ngesikhathi zibuya inhlazane,
baqale manje UKUVUNULELA umkhosi. 

Uma ngabe ugugile, UGUGELE mina. 

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena ANGAHLUTHULELA izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

Lingena nje sebeke bahlangana abazali bezigebengu, bavumelana
ngokuthi kungeze kwaba yinto enhle uma bethatha ummeli ngoba loko
kuyobonakala sengathi kuyindlela abavuna ngayo izingane zabo, nabazama
ngayo ukuba izingane zabo zingasitholi isijezo ESIFANELE isenzo sazo.

Wathi akantshontshi emizini asuke ebulele kuwona ngoba usuke
ENGANGENELE kona ukuntshontsha. 

Owokuqala umqondo wakhe ukuba afe neNkosi yakhe njengoba nasempini
WAYELUNGELE ukufa. 

Waphaphama uJeqe, uthe ephaphama enye yezinceku YAYIKHWEZELA
isihlonti soqunga, wacikica amehlo, wacabanga. 

Mathathu amaphuzu AYEFAKAZELA loko. 

Ngifulathele amathongo mina NGILANDELE umfazi? 

NGIFULATHELE amathongo mina ngilandele umfazi? 

Yikhona engingakuthandi du lokhu kukhuthala kwakhe AKHUTHALELE
imisebenzi yamanye amadoda. 

"Dingane, ubizwe yimi, ngoba uMhlangana uthi nawe kusweleke ube
khona lapha nxashana SIQLELA lendaba yokuqeda lombango phakathi kwenu."

Mhla kuzokusa kube umkhosi iNkosi iyophuma lapho endlini kuvalwe,
iholwe inyanga iphethe ukhamba lwentelezi, iyifafaze intelezi baye
bafike emfuleni, uJeqe ELANDELA iNkosi ephethe eminye imithi okuzofikwa
emfuleni phakathi kobusuku yelapha. 

KUFANELE akwazi loku, senzele ukuthi noma ngabe kwenzekani
kuNobuhle, noma ngabe kwenzekani lapha ekhaya, angasisoli ukuthi
sasingamtsheli ngani. 

Naso-ke isizathu sokuqala ESABANGELA amaBhunu siwabone esephungwa
ngezithebe kwaZulu, ekhumbuza uDingane izinkonjane ezabikwa nguShaka
mhla efayo.

Wedlula kwabamaphephandaba, wabanika yonke imininingwane ngoyise,
ENZELA ukuba izihlobo ezikude nabangane bezwe ngesifo esivele,
wayesedlulela ekhaya. 

Wageza ENZELA ukuba abe nendlela emhlophe njengoba nakhu esuka
esidunjini. 

Lathi liqambe liba sokhakhayini, base bebuyile ukuyoyigcwalisa
ithange, BENZELA ukuthi umsebenzi wabo ungaphazanyiswa yinto
ewubuphukuphuku njengokuphelelwa u-petrol bengakafiki lapho beya khona.


Wayengawazi amandla kaNobuhle uMaqhuzu, ngaleso sizathu wamfundisa
amasu nezindlela zokusetshenziswa kwesibhamu, ENZELA ukuthi uma
imqhamukela kabi eyabafo, akwazi ukwelekelela uNobuhle. 

LeNkosikazi yasemaNgisini yayinenhliziyo emhlophe impela, ithanda
izinto ezilungileyo zodwa, ibusa ngesandla esilungileyo, esinozwela,
esikhuthazayo kuzo zonke izinhlangothi zezizwe ezingaphansi kwentende
yombuso wayo; kakhulu ezizweni ezimnyama, nezibuthakathaka, yayifike
IGCIZELELE ekuthini bonke abaziphetheyo - isho oHulumeni phela
ababengaphansi koMbuso waseNgilandi - mabazikhuthaze ekuhlaleni kwazo.
bazivulele izintuba zokuzakha, nazo zibengabantu abazihloniphayo
nabazethembayo, ingafuni nempela ukuba kube khona umahluko ekubusweni
kwabantu, kuthiwe laba banje ngakho kufanele baphathwe kanje.

Kufanele akwazi loku, SENZELE ukuthi noma ngabe kwenzekani
kuNobuhle, noma ngabe kwenzekani lapha ekhaya, angasisoli ukuthi
sasingamtsheli ngani. 

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana EZIFAKAZELA ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 

Besesukuma uMkabayi ephonsa elakhe kusenjalo abantu besadabukile,
ENZELA ukuze bayaqala bayacabanga useliphonsile.

Bahlala-ke SEBELUNGELE ukuze kulungiswe ingcwaba layo. 

Abone uMkabayi ukuthi uma engayiqedi lendaba zingahle ZIDUMELANE
khona lapho izinsizwa zomfowabo uSenzangakhona.

Lingena nje sebeke bahlangana abazali bezigebengu, BAVUMELANA
ngokuthi kungeze kwaba yinto enhle uma bethatha ummeli ngoba loko
kuyobonakala sengathi kuyindlela abavuna ngayo izingane zabo, nabazama
ngayo ukuba izingane zabo zingasitholi isijezo esifanele isenzo sazo.

Nempela lomqondo BAVUMELANA bonke ngawo.

Insizwa ingena khona izazi ukuthi ayibhedelwa, kodwa ithotshiswe
ngabafana abancane, bayishaye BADEDELANE ngayo ize ithambe potololo.


BAJAMELANA ngamehlo amabi.

Lokhu ukulwa, namazwi enhlamba ABAKHIPHELANA wona abikwe kuShaka.


Phezu kwakho konke lokhu osekuluthuthuva phakathi kukaZulu abanye
BABENGAVUMELANI. 

Amabutho nhlangothi zombili agxume kube sengathi AZODUMELANA.

OSiphiwosakhe benoSibongiseni besazitika ngoju nezinja zisazitika
ngamakhafilithi amanye ayemfimfithwa aphinyiswe yibo abanikazi bazo
izinja laba, NGAPHUMELELA ukushutheka umgxala ungene ntshi phakathi
kwamatshe lawo. 

Wayelivuma elokuthi bangcono kunaye ngoba banezitifiketi ezingcono
kunaloko AYEBAMBELELE kukona, kodwa-ke yize kunjalo, umuntu akahlali
ephethe isitifiketi ngesandla. 

Lokhu zikwenzela ukuba sithi SIFINYELELA ojwini lwazo sifice itshe
selome inhlama. 

Phela zenza kanjalo uma sezibona isitha SIPHIKELELE emaqeni azo
ekhethelo. 

Nabafana bami base bembe baze bakhathala BENGAFINYELELI eqeni
eligangileyo lendlovukazi yezinyosi. 

Wayengawazi amandla kaNobuhle uMaqhuzu, ngaleso sizathu wamfundisa
amasu nezindlela zokusetshenziswa kwesibhamu, enzela ukuthi uma
imqhamukela kabi eyabafo, akwazi UKWELEKELELA uNobuhle. 

Kuningi abanye ababekungabaza NGOKUPHELELA kwazo lapha kumfo
kaMshengu. 

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi WOKUDIDIZELISA uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

Isivakashi sasiyokwamukelwa kuphela uma sihamba nomuntu ophethe
uqwenjana lolo, aphinde futhi ANIKEZE isiqiniseko sokuthi singumuntu onjani.


Ngase kube ukhuluma indaba yokuthi uyashada nje kanti ukhuluma indaba
yalowa ntangayethu owayefuna ukungihlaba ngesibhakela emgwaqweni KUBUKELA
abantu? 

Bathe lapho beziphonsa phakathi esizibeni oNdongeni noSiphepho
noZidumo bamfica ESEPHANGALELE okaSenzangakhona.

Kuthe lapho esehlangana khona lapho, sekuzosuka impi enkulu
eyesabekayo, kwaqhamuka uDingane ehlobe evathe EPHELELE.

Waphupha kufike oyisemkhulu, onke amadlozi akubo EPHELELE, athi
kuye. 

Ngesikhashana esincane nje yilelo selimi kweyalo indawo, esehlome
ESEPHELELE, aseyahaya. 

"Ngoba nike naxoxa naye uButhelezi, kuhle UPHINDELE umncenge uthi
uDingane uyokuhlanza bonke ubumnyama bensila kaShaka akwakhele umuzi
omkhulu emva kokuba usugezwe ngentelezi, futhi mhla efayo uShaka
uyokulondoloza ungambelwa naye." 

UMaZwane wathi ngokubona ukuthi UZALELWE yinja endlini, wacela
umkhokheli uMaNzuza ukuba azomncengela uMdlalose ukuba asihoxise isinqumo
sakhe sokumkhipha enkonzweni. 

Cishe ukuba SATHAKASELWA nguwonk' uwonke lesi sinyathelo ngoba vele
eGoli akwethenjwa muntu. 

Kuthe ebusuku EFIKELWE isihlambi sobuthongo, ngoba buyinkosi, noma
umuntu elinde isidumbu wethuka esengquphazela nje, waphupha uJeqe.

Lathi liqambe liba sokhakhayini, base bebuyile ukuyoyigcwalisa
ithange, benzela ukuthi umsebenzi wabo ungaphazanyiswa yinto
ewubuphukuphuku NJENGOKUPHELELWA u-petrol bengakafiki lapho beya khona.


Babodwa ababethi uyogwetshwa isigwebo SOKUDILIKELWA yijele kanti
iningi lalithi wayezogwetshwa intambo. 

Loko KWAKUFAKAZELWA yizisihle ezazibonakala lapha phansi kwamehlo abo
uma usondela ubabhekisisa kahle. 

Sifile, SIVELELWE yingozi embi.

Nazo zase ZIPHELELWE yithemba. 
Nokho WAYENGAKEHLELWA yilokhu okwamehlela ngelinye ilanga,
besesigodlweni esingaphandle lapho kuhlala khona izinceku eziganiweyo.

Phela wona ayenazo izigqila ezimnyama, ziziningi impela,
ESETSHENZELWA yizo; futhi nje wona ayenomqondo othi bonke abantu
abamnyama badalelwa ukukhonza omhlophe, abe yisigqila sakhe.

NoMdlunkulu kulezo zinsuku AWUVUNYELWE ukuhlala nokudlela egcekeni.


Phela wona ayenazo izigqila ezimnyama, ziziningi impela,
esetshenzelwa yizo; futhi nje wona ayenomqondo othi bonke abantu
abamnyama BADALELWA ukukhonza omhlophe, abe yisigqila sakhe.

Lamadoda ayisandla sayo, njengoba nanamuhla iNkosi uGeroge weSihlanu
obusa eNgilandi EBANJELWE kulelizwe laseSouth Afrika nguLusibalukhulu.

"Angazi, noma kubuhlungu kangaka ukubona abantu imihla namalanga
BECEKELWA phansi lapha ekhaya nangemikhonto yezizwe." 

Onke amanya amabi akhishwa eNkosini ESULELWA kuJeqe. 

Njengoba insila yeNkosi IMBELWA nayo, wanele wabona nje uJeqe
ukuthi iNkosi yakhe sebeyigwazile, sekumelwe ukuba abulawe nxashana
isilahlwa, wafikelwa imicabango eminingi. 


"Kulungile, ngomuso kusasa nizoqonda emfuleni, njengemihla yonke,
nithi nibuya lapho bese niyovunula seniza ebandla, lapho kobe
sekubuthene abantu ABAZOBIKELWA ngenkatha.

Uselwa LWALUKHETHELWA abalo njalo okuye kuthi nxa iNkosi
isizokweshwama baye kolukha eduze nolwandle. 

Kuthe sebe kude-buduze nezwe laseNatali, SEBEVINJELWE uKhahlamba
kuphela, uMnumzane uPieter =Retief= nedlanzana labanye nezinqola zabo,
balandulela iqembu elikhulu, baze batheleka lapha eNatali ngonyaka
ka-1837.

SIVELELWE ishwa elibi ezweni namuhla.

Lelozwi lavuma ukuthi njengoba izigqila lezo bezibasiza abaninizo
zibasebenzela yonke imisebenzi lena bazobuyiselwa UKULAHLEKELWA kwabo
izigqila ngohlamvana lwemali.

Njengoba insila yeNkosi imbelwa nayo, wanele wabona nje uJeqe
ukuthi iNkosi yakhe sebeyigwazile, sekumelwe ukuba abulawe nxashana
isilahlwa, WAFIKELWA imicabango eminingi. 

KUTHANDAZELWA abagulayo. 

Intaka IBEKELWE amazolo namuhla. 

Phela iNkosikazi ibusa nje eNgilandi IBHEKELWE amadoda
ahlakaniphileyo kwamanye amazwe.

Wathula, Dingane, ubukhosi bakho BUZULELWA amanqe.

Uma-ke umuntu kuthiwa uyobingelela iMantshi kusuke kuqondwe ukuthi
uzovela nje phambi kweNkatholo, IBIKELWE iMantshi ukuthi lo ngusibanibani
wakwabani, owethweswe icala elithile, alenza ngosuku oluthile. 

Izimpendulo zikaNobuhle zazingaphezulu kwemibuzo kaMaqhuzu, into
eyenza ukuba AKHANYELWE uMaqhuzu ukuthi ufeleba lo unguphuma-langa-sikothe
nje nasekhanda uvuthiwe. 

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye KWAVUNYELWANWA ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

Abameli, owommangalelwa amnikwe nguHulumeni nabemindeni EFELWEYO,
nabo basezindaweni zabo. 

Wayitshela ngesimekemeke sendaba ayenziwe yiNkosi ukuba aqaqe
owesifazane EKHULELWE. 

Uthe ebuyela ezigabeni wafika lesi sithunywa sikaDingane sesihambile,
ethi uzosixoxela lendaba embi nebuhlungu yokuhlinza umuntu wesifazane
EKHULELWE. 

Ukuba NGIYESHELWA ngabe kade ngaqoma, noma ngabe kade ngashada.


Insizwa ingena khona izazi ukuthi AYIBHEDELWA, kodwa ithotshiswe
ngabafana abancane, bayishaye badedelane ngayo ize ithambe potololo.


Njengoba insila yeNkosi imbelwa nayo, wanele wabona nje uJeqe
ukuthi iNkosi yakhe sebeyigwazile, SEKUMELWE ukuba abulawe nxashana
isilahlwa, wafikelwa imicabango eminingi. 

"KANGITHULE, Zulu," kububula uDingane.

Emuva kwalokho wathi ABAPHUME babuyele emakilasini abo bonke
ababengekho ekwayeni. 

Wona amehlo ayeselokoza umlilo, isifuba lesi sakhe sehla senyuka,
kubonakala ukuthi uZibambile sekuthi MAKAQHUME.

Laba abasekwayeni wathi angathi abakhiphe iminwe, wathi ABACULE
baphumele phandle bagcwale igceke. 

"Ngizwile, Zulu. MANA njalo wena kaNdaba." kubonga uDingane.

Wathula eside isikhathi, amehlo akhe ETHE mbe kuDingane.

Badla utshwala nenyama kwathula KWATHI du. 

Lapho sekuthule KUTHE du.

Kuthule futhi KUTHI du.

Kukhnoa ijongosi lentombi yeThonga kulowo muzi elihle, LITHE klwi
ngothi lomzimba. 

Abantu sebethule BETHE du, uDingane noMkabayi bebheke phansi engekho
obheke omunye.

Sekuzwakala nezigqi zokuphefumula kubantu: umoya lona UNGASATHI
nyaka, nezinyoni imbala ezabe zixokozela, zathula, kwasengathi
zitsheliwe ukuthi nansi indaba embi.

"LALELA-ke, Dingane. Indaba kaMbopha kaSithayi sengiyilungisile.

"KHULUMA, Ndongeni, ungade ugwinya amathe sengathi kawazi ukuthi
uthini."

HAMBA umtshene ukuthi ngithi kakukho engikwesabayo mina lapha
ezweni.

SUKA uhambe khona manje ungalindi noma kuze kuse. 

XOLA nje Nyanda. 

`SUKUMA, Nkosi yesizwe, wena omiswe ngabangasekho ukuba ubuse
elikaSenzangakhona." esho eqondisa kuDingane.

Khiphani izwi LOKUGCINA.

Kwase kuzobakhona nesiqiniseko sokuthi umuntu uzoziphuzela
ngenkululeko, angathi ephethe ingilazi yotshwala ngapha, ebe ejeqeza,
elindele ukudonsa ivolovolo NGOKUPHAZIMA kweso. 

UMaZwane ngizoke ngithi ukumyeka-ke aqhubeke NOKUSONTA. 

Njengoba wayesehambe bonke ubusuku, kwenye indawo ehamba
NGOKUGIJIMA, wazumeka waze wavuka emini enkulu, kwabe nokulamba
sekuthe ngilapha. 

Wagcina ngakho nje UKUSUKUMA waxhiliba. 

EKUSENI ilanga lingakaphumi, umuntu usezwa umsindo ezigabeni,
behaya amagama bebhema insangu, bebonga amakhosi. 

Ilokhu ethunywa uJeqe nje ukuba abulale abantu, iNkosi ifuna
ukususa isihawu kuye abenjengayo ngesibindi SOKUBULALA njengoba
eyinsila yayo nje. 

NoMdlunkulu kulezo zinsuku awuvunyelwe UKUHLALA nokudlela egcekeni.


Sekukhona izinkunzi ezimbili ezimnyama ezicijileyo, ezihlabayo,
ezingazange ziyizeke insikazi, ezanela UKWEPHUSA zakhethwa eziyobanjwa
amabutho ngezandla bazidonye ngesibhakele zize zife. 

Kepha inqaba lapho ikhona ayivumi UKUQOMA. 

Babedlubhe amasudi AKWANOKUSHO bobane. 

Sekuzwakala nezigqi ZOKUPHEFUMULA kubantu: umoya lona ungasathi
nyaka, nezinyoni imbala ezabe zixokozela, zathula, kwasengathi
zitsheliwe ukuthi nansi indaba embi.

Kwathathwa izinyathelo ZOKUPHEPHA eziqinile, ukuze kugwemeke ingozi
yokufela ekhaya. 

Kuthe lapho besikhipha isidumbu sakhe emanzini, kwahlaluka ukuthi
okaSenzangakhona wabefinyele umsipha, wambamba ngamandla esemanzini
ajulile, kazathola nathuba LOKUPHEFUMULA.

"O, wena weZulu, sesaba NOKUKHULUMA," kuqhuba uNdongeni, ekhefuzela
uvalo.

Emuva kwesikhashana washaya insimbi umfo kaShabalala izingane zonke
eziculayo zabuthana ehholo zisaqhubeka NOKUMPONGOLOZA zicula. 

Bantwana kuyacaca ukuthi anifundisekile neze kahle UKUCULA. 

Uthe ephandle umqondo WOKWEQA wagunya. 

ZAZIKHAMISE kakhulu zakhipha izilimi zihefuzela. 

Sizobuyela futhi ukuze siyizwe kahle lendaba, siyiqale ekuqaleni
size sizofika lapho uDingane ASUSA khona isenzo esashaqisa izwe lonke.

Naphezu lokhu kuhlola abafana bami babeqale ngakho ngangikuphindela
ukuzenelisa ukuthi kwakungekho halakasha yini lwenyoka EZAZINGENISE
emgodini walo zihlala nalo izinyosi lezi. 

KUYASHISA elawini lezinsizwa. 

LeNkosikazi yasemaNgisini yayinenhliziyo emhlophe impela, ithanda
izinto ezilungileyo zodwa, ibusa ngesandla esilungileyo, esinozwela,
ESIKHUTHAZAYO kuzo zonke izinhlangothi zezizwe ezingaphansi kwentende
yombuso wayo; kakhulu ezizweni ezimnyama, nezibuthakathaka, yayifike
igcizelele ekuthini bonke abaziphetheyo - isho oHulumeni phela
ababengaphansi koMbuso waseNgilandi - mabazikhuthaze ekuhlaleni kwazo,
bazivulele izintuba zokuzakha, nazo zibengabantu abazihloniphayo
nabazethembayo, ingafuni nempela ukuba kube khona umahluko ekubusweni
kwabantu, kuthiwe laba banje ngakho kufanele baphathwe kanje.

`Sukuma, Nkosi yesizwe, wena omiswe ngabangasekho ukuba ubuse
elikaSenzangakhona." esho EQONDISA kuDingane.

YEHLISA umoya. 

Ngaso leso sikhathi amabutho amasha ayengekho eye kohlasela le
kwaSoshangane, abanye sebefike bazikhonzela kwezinye izizwe bathi:
Sikhathele uShaka ESIBULALISA ngezinye izizwe! 

Aqala UKUHLANGANISA amakhanda manje, efuna isu angalenza
lokubalekela ubuhlungu obungako.

THULISA uDingana kuqala.

EzikaMaqhuzu zona ZAFIKISA ubuhlungu ezinhliziyeweni zabantu ngoba
zazinamanembe egazi likaPamella, naku phela waphumela kuye umphefumulo
kaPamella. 

Ngalesi sikhathi iqembu elikhulu lamaBhunu, elalilandela, lafika nalo
LAMISA otende bezindlu eduze nomfula uThukela, abanye njalo benyukela enhla
bayokwakha enhla noMnambithi.

Sizoke siyizwe lento enkulu EYASUSA uthuli olungako ezweni
lakwaZulu, yaphemba umlilo omkhulu ongacimiyo kuze kube namuhla usazinge
ulokoza.

Ukuba uMaqhuzu wayenazo ezinye izindlela zokuziphilisa, neziletha
imali ngamawala njengomsebenzi wokudayisa utshwala, wayezothatha zona,
abuyeke utshwala ngoba BABUSONDEZA abantu abaningi eduze kwakhe,into
eyayingenza ukuthi nesitha esiqonde ukwenza umonakalo, singene kalula
ekhaya. 

Ukuze asondele eNkosini uShaka kwaya ngoba wadunyiswa enye induna
yathi uyifundile imithi yasenyakatho, kunjalo nje USESINDISE abaningi
ngamakhambi. 

Wathi angaqeda ukubabhaxabula abafana WAYESECULISA izindlela zonke
ngayinye. 

Naso-ke isizathu sokuqala esabangela amaBhunu siwabone esephungwa
ngezithebe kwaZulu, EKHUMBUZA uDingane izinkonjane ezabikwa nguShaka
mhla efayo.

Bala washesha ukuwamukela loko abe ekufundiswa, into EYAKHOMBISA
uMaqhuzu ukuthi wabe ezimisele kangakanani ukufa lapho efa khona.


Naye kahlalanga sikathi eside kwaZulu, ngoba kwathi esahlezi
izinyanga ezine kuphela uDingane WASUSA isidumo esikhulu kwaZulu, okuze
kube namuhla sisashaqisa izwe lonke.
=Adams= kwaqanjwa ngaye umuzi owaziwayo waseAdams,
oseManzimtoti, base benza-ke belinga UKUTHAMBISA izinhliziyo
zabakwaZulu.

Ukuba uMaqhuzu wayenazo ezinye izindlela zokuziphilisa, neziletha
imali ngamawala njengomsebenzi WOKUDAYISA utshwala, wayezothatha zona,
abuyeke utshwala ngoba babusondeza abantu abaningi eduze kwakhe, into
eyayingenza ukuthi nesitha esiqonde ukwenza umonakalo, singene kalula
ekhaya. 

Bala kwaba wukuqeda inkomishi yetiye ababemenzele yona UKWEHLISA
izintuli zendlela, wabe esebamba ebheke eMnsinsini emaphoyiseni. 

Enzansi laphaya osebeni lomfula babesabonakala ofeleba bezingwenya
bethe bukululu BEKHAMISE imilomo yaba yizinkebenkebe. 

Yiwona ayesho njalo, iningi labanye abamhlophe lalingaboni lutho
olungako OLWALUKHALISA amaBhunu, olungaze luwalumise izinyawo ababange
ngokuhamba.

Phela WAYESAZOVEZA ububi bakhe bonke uDingane; ngalenkathi waye
ngakaqini kangako.

Umfundisi esizwa kuthiwa uDingane wamvumela ukuba ahlale eduze
naye AFUNDISE abantu bakhe, kuthiwa nguMfundisi =Owen= Lowo.

Ekuseni uNozitshela usehlezi emnyango ukuba emukele okuphumayo
ANGENISE okudingekayo. 

Lomfo ufika uyabika uthi: "Ngimlinge ngamaqhinga amaningi uJeqe
ngithi asihlangane naye ADLISE uShaka." 

Komunye umhlangano wabo BAVEZA icebo lokuba bathume umuntu
njengesikhonzi ayothola uJeqe ukuba naye abe ngakubona, abadlisele
uShaka ngobuthi ekudleni kwakhe. 

Kwaba uye OSONDEZA amanzi okuyigeza, kwaba yilokhu imthuma ukuba
abheke ukuthi ukudla kwayo kulungiswe kahle na. 

Sizobuyela futhi ukuze siyizwe kahle lendaba, siyiqale ekuqaleni
size sizofika lapho uDingane asusa khona isenzo ESASHAQISA izwe lonke.

Kwaphela isonto uJeqe neNkosi nenyanga bevumbeleke kuleyondlu,
ibaphethe inyanga ibagcaba, IPHALAZISA iNkosi ngezintelezi ezinkulu,
ezimhlophe nezimnyama. 

Naye kahlalanga sikathi eside kwaZulu, ngoba kwathi esahlezi
izinyanga ezine kuphela uDingane wasusa isidumo esikhulu kwaZulu, okuze
kube namuhla SISASHAQISA izwe lonke.

UKHULUMISA okwesiwula, Dingane.

Yathi ukuba ingene esigodlweni sikaDingane, yangena maqede washaywa
uvalo uDingane, KWAZISE ukuthi yabe inesithunzi esesabekayo kakhulu.

Nababusi bawo abakhulu ababebusa ngesikathi amaNgisi engakanqobi
izwe, babe nalowomqondo: umuntu omnyama yisichaka somhlophe, futhi basho
BAQINISE ukuthi noma umuntu umphethe kabi, noma umenzani, kakusono leso,
ngoba uyinto yomhlophe phela.

Kwakungesizo izimotshwana nje, kwakuyizinqola impela EZIKHOMBISA
ukuthi nangamhla zithengwa kwacashunwa insavunsavu yamarandi, kwaphinda
kwasala enye insavunsavu. 

Kepha-ke Mntanami, uMaZwane BESISAHAMBISANA kahle kabi naye
ebusizikazini. 

Kwakuthi uma ZIVIKISANA nabazala bakhe ekhaya, kuzibonakalele nje
ukuthi yize abanye babo befunda emaNyuvesi, amanzi ayehlela ngakubo,
ivuthiwe insizwa kaMdletshe le ekhanda. 


Wayeloku ebabaze nje ukuba mnandi KOKUHAMBISANA negugu lakhe, aze
alikhiphe ngisho ukulikhipha elokuthi ubengakaqonywa sonke lesi sikhathi,
ubesadlala nje. 

Uma ngabe loko AKUHAMBISANI nawe, akusho ukuthi umshado ngeke
wabakhona. 

UKUDAZISANA ngohlobo lwesigwebo okwakucatshangwa ukuthi uMpungose
wayezosithola kwaqala abantu bephuma nje emnyango wenkantolo. 

WATHULISA wabuka, wambona emi ethe ne ngomhlane othangweni. 

Bantwana kuyacaca ukuthi ANIFUNDISEKILE neze kahle ukucula. 

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
AQINISIKE ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

Kuthe kusenjalo kwafika izwi livela phesheya kuHulumeni lithi:
"Izwe lelo elithunjwe nguHulumeni walelizwe kumaXhosa MALIBUYISELWE
kuwona."

Lelozwi lavuma ukuthi njengoba izigqila lezo bezibasiza abaninizo
zibasebenzela yonke imisebenzi lena BAZOBUYISELWA ukulahlekelwa kwabo
izigqila ngohlamvana lwemali.

Libe-ke SELIHLEHILISWELWA olunye usuku icala, kunqunywe nemali
engaba yisibambiso sokukhululwa kwakhe okwaleso sikhashana ibheyili.


Wathi abaculi bonke ABAKHAMISE bafake iminwe emibili emlonyeni. 

Wathi ubafundisa UKUKHAMISA ngoba wayesethole kahle ukuthi
bayabhimba. 

Konke esasikwenza nabafana bami oSiphiwosakhe noSibongiseni sase
sikwenza NGOKUPHANGISA. 

Babhinjiswa ukwehlulwa UKUKHAMISA. 

Ngiyabona. Athule isikhashana uMaqhuzu, uthule nje uyazinxaphela
ngengaphakathi, uzwa kahle ukuthi ubhede WABHEDISISA. 

Usede ethi enhliziyweni BAQINISILE abathi ngayesuswa uShaka phansi
komthunzi welanga. 

Wathi uyaphinda UYAZIBHIDISA kwaba amabhekedwane. 

Uma ngabe ukhuluma indaba yokuthi uyashada nje uqonde ukuthi ushada
nalesiya salukazi engisaziyo, NGIYAXOLISA ndodana, a-ngi-zi. 

Lapho indaba ikhulunywa kuhlaluke ukuthi zombili lezi zintombi
zeNkosi ZIYELELESA. 

UMkabayi lona kwakuyinkosikazi EMANGALISAYO ngezindlela eziningi.

Kwaba uye osondeza amanzi okuyigeza, kwaba yilokhu imthuma ukuba
abheke ukuthi ukudla kwayo KULUNGISWE kahle na. 

`Sukuma, Nkosi yesizwe, wena OMISWE ngabangasekho ukuba ubuse
elikaSenzangakhona." esho eqondisa kuDingane.

BABHINJISWA ukwehlulwa ukukhamisa. 

Insizwa ingena khona izazi ukuthi ayibhedelwa, kodwa ITHOTSHISWE
ngabafana abancane, bayishaye badedelane ngayo ize ithambe potololo.


OSiphiwosakhe benoSibongiseni besazitika ngoju nezinja zisazitika
ngamakhafilithi amanye ayemfimfithwa aphinyiswe YIBO abanikazi bazo
izinja laba, ngaphumelela ukushutheka umgxala ungene ntshi phakathi
kwamatshe lawo. 

Lathi liqambe liba sokhakhayini, base bebuyile ukuyoyigcwalisa
ithange, benzela ukuthi umsebenzi wabo UNGAPHAZANYISWA yinto
ewubuphukuphuku njengokuphelelwa u-petrol bengakafiki lapho beya khona.


Futhi UNGENELISWA nayilokho, ubuye ugange, kusho enye kwenye. Zibe
sezidumelene, zishayane, ziklwebhane, zilumane kube nje. 

Izwe ladliwa kumaXhoza, KWAMISWA iziMantshi, ukuba zilibuse,
selahlukanisiwe.

Ukuze asondele eNkosini uShaka kwaya ngoba WADUNYISWA enye induna
yathi uyifundile imithi yasenyakatho, kunjalo nje usesindise abaningi
ngamakhambi. 

Bahlala-ke sebelungele ukuze KULUNGISWE ingcwaba layo. 


Anikwe amakhubalo aqinile abe yisibonda esiqinile seNkosi, kuzawulwe
ocabangweni lwakhe uJeqe, KUNGENISWE imbuzi emnyama ayibambe, athi nxa
eseyibambile ibhotshozwe malungana nenhliziyo kuthathwe igazi layo,
lithakwe namafutha engwe, nebhubesi, nenhlwathi, iNkosi incinde, uJeqe
akhothe udengezi. 

Intabazwe lena - =Harrismith= - yaqanjwa ngaye, KUHLONISHWA yena.

Uma-ke umuntu kuthiwa uyobingelela iMantshi kusuke kuqondwe ukuthi
uzovela nje phambi kweNkatholo, ibikelwe iMantshi ukuthi lo ngusibanibani
wakwabani, OWETHWESWE icala elithile, alenza ngosuku oluthile. 

Lowo mcabango WAVEZWA wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma sekuhlaziywa kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

"NGANELISIWE mina, Ndaba, uma nezikaDingane zizosala, sihambe
nezakho sobabili."

Nokho wabuye wafekela lowo mqondo, wabona ukuthi kuyobe uyasehlisa
isithunzi sakhe, NOKUHLONISHWA kwakhe, nokwaziwa kwakhe njengomuntu
ongasohlangothini lomthetho.

Wayengawazi amandla kaNobuhle uMaqhuzu, ngaleso sizathu wamfundisa
amasu nezindlela ZOKUSETSHENZISWA kwesibhamu, enzela ukuthi uma
imqhamukela kabi eyabafo, akwazi ukwelekelela uNobuhle. 

Izwe ladliwa kumaXhoza, kwamiswa iziMantshi, ukuba zilibuse,
SELAHLUKANISIWE.

Ukukhalipha komqondo wakhe nxa kubuthene amadoda, kwakumeleka
ngesithunzi esimphumela waso kwabe KUWUKUHLONISHWA ngisho nayiyo inkosi
mbala. 

Sesehlukana uzwakalise isifiso sokuthi bekungaba yinto enhle uma
ETHUKUSWA uNobuhle ngoba ziyanda izinsongo zalaba bafana, zokuthi bafuna
ukuyibulala ingane yami. 

Wayedinwa agqunqe NASEBUSWENI uma ecabanga ukuthi phakathi kwabantu
abaziyo abafunda emaNyuvesi, kukhona abehluleka ngokungazenzisi
ukuhlonza ukuthi bayizifundiswa kangakanani. 

Wathi ukuba afike eNkosini, waba isithunywa senyanga yeNkosi
sokuya koxebula amagxolo ANGAMAKHUBALO nokuya kokukha amakhambi. 

Inyama yazo iyahlinzwa, IPHANYEKWE othangweni lwesibaya ingadliwa,
iyoze yelashwe iNkosi. 

"UNGETHUKI, Dingane," izwe lakhe uMkabayi lalipholile, lihlaba
emongweni.

Amabutho kaMhlangana agxume abheke phezulu KUTHI makazithathele
kwakaDingane.

Badla utshwala nenyama KWATHULA kwathi du. 

Kwakungesizo izimotshwana nje, kwakuyizinqola impela ezikhombisa
ukuthi nangamhla zithengwa kwacashunwa insavunsavu yamarandi, kwaphinda
KWASALA enye insavunsavu. 

"KULUNGILE, ngomuso kusasa nizoqonda emfuleni, njengemihla yonke,
nithi nibuya lapho bese niyovunula seniza ebandla, lapho kobe
sekubuthene abantu abazobikelwa ngenkatha.

Njengoba wayesehambe bonke ubusuku, kwenye indawo ehamba
ngokugijima, wazumeka waze wavuka emini enkulu, kwabe nokulamba
SEKUTHE ngilapha. 

"Wena uqonde uDingane kuphela kukho konke OKUKHULUMAYO," kusho
uDingane kuMhlangana.

Bafake amashoba abo ezingalweni nasezithweni, kube kuhle KUDELE.

Suka uhambe khona manje ungalindi noma kuze KUSE. 

`Singamlekelela nathi basizikazi abanye uma esebambeke kanjalo
okhuleni ukunokuba aze ayeke umsebenzi weNkosi ongaka',KUNCENGA
uMaNzuza'. 

Kusadingeka niphekwe impela nivuthwe tobo namuhla, KUSHO yena
uMphathi-sikole. 

Futhi ungeneliswa nayilokho, ubuye ugange, KUSHO enye kwenye. Zibe
sezidumelene, zishayane, ziklwebhane, zilumane kube nje. 

NoMfundisi ubesakuncoma kakhulu kabi ukukhuthala komkakho, KUQHUBA
uMaNzuza. 

"Ukuba bewuyimi ubuzokwenzenjani wena:" KUBUZA uMaqhuzu. 

Wona amehlo ayeselokoza umlilo, sifuba lesi sakhe sehla senyuka,
kubonakala ukuthi uZibambile SEKUTHI makaqhume.

Lapho uDingane SEKUTHI makaquleke uvalo, nolaka, kanye nokuzisola.

Weqela ngaphesheya wasiphula ISIQUNGA, wahlafuna impande yaso
wakhwifa, esusa wona umnyama wesidumbu. 

Waqhamuka ehamba nezinduna zakhe ZIHLOMILE zonke.

"SIFILE Ndaba. OweNkosi kasekho - uye koyisemkhulu-" ufile.

"NGIZWILE, Zulu. Mana njalo wena kaNdaba." kubonga uDingane.

UJeqe laphaya enhla nesibaya USEVUNULE naye, usebase umlilo wabeka
imbiza lapho iNkosi izopheka khona uselwa. 

NGITHE onqobile ohluliwe kosweleka azi kahle ukuthi wahluliwe,
angaphindi asuse uchuku ezweni.

Umfo wasebuThonga ukhuluma nje uJeqe ulapha eduze neNkosi
ULALELE. 

Inkantolo IGCWELE iyaphuphuma njengayizolo. 

Amabutho nhlangothi zombili AGXUME kube sengathi azodumelana.

Ndabezitha, UTHE okaNdaba angikubikele ukuthi ungesabi.

Bageze khona lapho kwesikabhadakazi wonke umuntu ULELE. 

SIFILE, Sivelelwe yingozi embi.

Uma ngabe UGUGILE, ugugele mina. 

Ngiyabona. Athule isikhashana uMaqhuzu, uthule nje uyazinxaphela
ngengaphakathi, uzwa kahle ukuthi UBHEDE wabhedisisa. 

Wayenesiphiwo sokuwathaka ezwakale amagama nxa ekhuluma, umlalele
noma UNGAQONDILE. 

Nabafana bami base bembe baze bakhathala bengafinyeleli eqeni
ELIGANGILEYO lendlovukazi yezinyosi. 

Kuthe lapho besikhipha isidumbu sakhe emanzini, kwahlaluka ukuthi
okaSenzangakhona wabefinyele umsipha, wambamba ngamandla esemanzini
AJULILE, kazathola nathuba lokuphefumula.

Ngithe ONQOBILE ohluliwe kosweleka azi kahle ukuthi wahluliwe,
angaphindi asuse uchuku ezweni.

Kwathathwa izinyathelo zokuphepha EZIQINILE, ukuze kugwemeke ingozi
yokufela ekhaya. 

Sekukhona izinkunzi ezimbili ezimnyama EZICIJILEYO, ezihlabayo,
ezingazange ziyizeke insikazi, ezanela ukwephusa zakhethwa eziyobanjwa
amabutho ngezandla bazidonye ngesibhakele zize zife. 

Wedlula kwabamaphephandaba, wabanika yonke imininingwane ngoyise,
enzela ukuba izihlobo ezikude nabangane bezwe ngesifo ESIVELE,
wayesedlulela ekhaya. 

Abantu ABEHLUKENE babembona, kube yilowo nalowo, ngendlela yakhe.


Ngabe uyambona ukuba USEBUYILE Ma. 

Ayi-ke wahlala nezwe LITHULILE bedla utshwala naye. 

Nxa SEBEGEZILE babuyele ekhaya, kufafazwe enye intelezi emnyango
welawu leNkosi, ingene khona, alandele uJeqe, afike endlale, ilale
elawini ngalobo busuku emva kokuba ikade ilala endlini yamakhosi
namadlozi. 

Ngaso leso sikhathi amabutho amasha ayengekho eye kohlasela le
kwaSoshangane, abanye SEBEFIKE bazikhonzela kwezinye izizwe bathi:
Sikhathele uShaka esibulalisa ngezinye izizwe! 

Ngingena njena SASESIDAMBILE isiwombe sazo sokuhlasela kithina
bahlaseli bazo. 

Asukume umshushisi athi: `Nkosi yeNkantolo! Ummangalelwa kula macala
awuchungechunge, uSimon Mpungose USESHONILE.' 

Yabe inenhliziyo elukhuni njengetshe; ingesabi lutho'umzimba wayo
umuhle ubunjwe kahle kakhulu, uthandeka; amehlo ayo lawa ekhanya
inhlansi, elokoza umlilo - lapho ESETHUKUTHELE ayeba bomvu sengathi
agcwele igazi.

Nabafana bami base BEMBE baze bakhathala bengafinyeleli eqeni
eligangileyo lendlovukazi yezinyosi. 

Sekuphume ILANGA kwaphuthunywa kwayoshwaywa izincingo kwabizwa
izingane zakhe. Ucingo lwesifo aluphendulwa-ke. 

SEKUPHUME ilanga kwaphuthunywa kwayoshwaywa izincingo kwabizwa
izingane zakhe. Ucingo lwesifo aluphendulwa-ke. 

Besesukuma uMkabayi ephonsa elakhe kusenjalo abantu BESADABUKILE,
enzela ukuze bayaqala bayacabanga useliphonsile.

Kufika nezithunywa zamakhosi ACEBILEYO zizoyeshela, kepha idimde
ihleke usulu nje. 

Anikwe amakhubalo AQINILE abe yisibonda esiqinile seNkosi, kuzawulwe
ocabangweni lwakhe uJeqe, kungeniswe imbuzi emnyama ayibambe, athi nxa
eseyibambile ibhotshozwe malungana nenhliziyo kuthathwe igazi layo,
lithakwe namafutha engwe, nebhubesi, nenhlwathi, iNkosi incinde, uJeqe
akhothe udengezi. 

Umfula wawungamanyathelo ATHI akabe ngama-30 kusuka esidlekeni
sezinyosi. 

Noma kanjani wawuqomile USAKHULA. 

Kuthe lapho esehlangana khona lapho, sekuzosuka impi enkulu
eyesabekayo, kwaqhamuka uDingane EHLOBE evathe ephelele.

Wathulisa wabuka, wambona EMI ethe ne ngomhlane othangweni. 

Wabataxa, wabataxa ETHI bayabhimba. 

Phela uma ikhona, BABETHI omakade ebona babasingi, uzibona
ngokubungela kwazo othini; zingqengqe ngalo uma ulushutheka esidlekeni
sazo njengomkhuba ezisuke ziwejwayele. 

Noma kanjani WAWUQOMILE usakhula. 

Babodwa ababethi uyogwetshwa isigwebo sokudilikelwa yijele kanti
iningi LALITHI wayezogwetshwa intambo. 

WAYEBUZA nje wayedidekile oKaMemela ukuthi umuntu oye koshaya
ucingo, khona lapha esitolo kwaMlamula, usengaze alibale kangaka. 

Wayebuza nje WAYEDIDEKILE oKaMemela ukuthi umuntu oye koshaya
ucingo, khona lapha esitolo kwaMlamula, usengaze alibale kangaka. 

Uma WAYESHILO kwakobulawa yena uJeqe kuthiwe umyekeleni. 

Ngenxa yokwazi ukuthi kuhlwa ngomnyama njengoba inyanga YAYIFILE,
ngangena mina emgodini owawusumbiwe abafana bami bewuqalelwe amachalaha
ami. 

Abanye BABETHI iyoba ngamashumi amathathu. 

Abanye BABETHI uzogwetshwa iminyaka engamashumi amabili.

ZAZINGASHWABENE izingubo wawungafunga ukuthi bezihlafunwe yinkomo
qede yaziphimisa. 

Ngalesi sikhathi iqembu elikhulu lamaBhunu, ELALILANDELA, lafika nalo
lamisa otende bezindlu eduze nomfula uThukela, abanye njalo benyukela enhla
bayokwakha enhla noMnambithi.

Babodwa ABEBETHI uyogwetshwa isigwebo sokudilikelwa yijele kanti
iningi lalithi wayezogwetshwa intambo. 

Uma kuvuma WAYEZOZABALAZA aqhubeke njalo aye ayogasela izifundo
zaseNyuvesi. 

"BENGINGATHI wathatha nomuthi esokeni lakho ukuba ubulale iNkosi."


Kwake kwakhulunywa eside isikhathi lesi ngoNsimbi, kukhona umbono
wokuthi noma UBENGASALA yena ngeke konakala lutho. 

Wayeloku ebabaze nje ukuba mnandi kokuhambisana negugu lakhe, aze
alikhiphe ngisho ukulikhipha elokuthi ubengakaqonywa sonke lesi sikhathi,
UBESADLALA nje. 

Zithukane kube nje abanye BALALELE. 

Futhi ungeneliswa nayilokho, ubuye UGANGE, kusho enye kwenye. Zibe
sezidumelene, zishayane, ziklwebhane, zilumane kube nje. 

Liphinde LIMEMEZE iphoyisa eliphethe imfuma yamafayela amacala
osuku. 

ASUKUME kudume inkundla yonke.

Amabutho kaMhlangana AGXUME abheke phezulu kuthi makazithathele
kwakaDingane.

ATHULE nje uMkabayi; kukhulume amehlo akhe kuphela.

ASUKUME umshushisi athi: `Nkosi yeNkantolo! Ummangalelwa kula macala
awuchungechunge, uSimon Mpungose useshonile.' 

Nxa sebegezile babuyele ekhaya, kufafazwe enye intelezi emnyango
welawu leNkosi, ingene khona, alandele uJeqe, afike ENDLALE, ilale
elawini ngalobo busuku emva kokuba ikade ilala endlini yamakhosi
namadlozi. 

Bonke bathi akubekhona okwenziwayo ukuze ingane IPHEPHE. 

Inceku enkulu ibasa umlilo omkhulu, ibekwe elangabini ISHE ize
iphele eduze nomnyango waleyondlu lapho laba abathathu bebona khona.


Bala kwathi phakathi kwamabili langa limbe, wacela ukhehla uKhumalo
ukuba isalukazi sakhe uMaMzobe, ATHANDAZE. 

Kwathi ukuba SISUKE isidumo leso uMfundisi =Owen= wabopha
okungokwakhe wabamba indlela eqonde eThekwini, lapho wafika khona
wadlulela phesheya eNgilande.

Nxa sebegezile babuyele ekhaya, kufafazwe enye intelezi emnyango
welawu leNkosi, ingene khona, ALANDELE uJeqe, afike endlale, ilale
elawini ngalobo busuku emva kokuba ikade ilala endlini yamakhosi
namadlozi. 

APHENDULE uNdongeni, umfo omude olaphaya wakwaZondi, athi "Mana
njalo Ndlovukazi yesizwe.

Kumnandi abantu behlezi emakhaya izwi LITHULE. 

Zisuke zizilungiselela isiqubu sokukhuza ibuya lapho zisuke zizothi
zingalwa uma zinqotshwa ZEMUKE. 

Sekukhona izinkunzi ezimbili ezimnyama ezicijileyo, ezihlabayo,
ezingazange ziyizeke insikazi, ezanela ukwephusa zakhethwa eziyobanjwa
amabutho ngezandla bazidonye ngesibhakele zize ZIFE. 

Nawe uma umlalela uyokusiza ukuba UPHENDUKE ukhethe iNkosi. 

Qha, ake UHLALE. 

Nxa sebegezile babuyele ekhaya, kufafazwe enye intelezi emnyango
welawu leNkosi, ingene khona, alandele uJeqe, AFIKE endlale, ilale
elawini ngalobo busuku emva kokuba ikade ilala endlini yamakhosi
namadlozi. 

Anikwe amakhubalo aqinile abe yisibonda esiqinile seNkosi, kuzawulwe
ocabangweni lwakhe uJeqe, kungeniswe imbuzi emnyama ayibambe, athi nxa
eseyibambile ibhotshozwe malungana nenhliziyo kuthathwe igazi layo,
lithakwe namafutha engwe, nebhubesi, nenhlwathi, iNkosi INCINDE, uJeqe
akhothe udengezi. 

Ndabezitha, uthe okaNdaba angikubikele ukuthi UNGESABI.

Ukuphuthuma lokhu kwenziwa ukuba babegcina ukuthi yinhloli,
uthunywe kwaZulu ukuba AZOHLOLA  kulandele impi ngoba ukulanda kwakhe
kokufika kwakhe ezweni labo akubahlabanga umxhwele. 

Kufika nezithunywa zamakhosi acebileyo ZIZOYESHELA, kepha idimde
ihleke usulu nje. 

"Nganelisiwe mina, Ndaba, uma nezikaDingane ZIZOSALA, sihambe
nezakho sobabili."

Uselwa lwalukhethelwa abalo njalo okuye kuthi nxa iNkosi
ISIZOKWESHWAMA baye kolukha eduze nolwandle. 

Mhla KUZOKUSA kube umkhosi iNkosi iyophuma lapho endlini kuvalwe,
iholwe inyanga iphethe ukhamba lwentelezi, iyifafaze intelezi baye
bafike emfuleni, uJeqe elandela iNkosi ephethe eminye imithi okuzofikwa
emfuleni phakathi kobusuku yelapha. 


Bahlala endlini, noma BEYOGEZA bayabuya bangene endlini. 

NGISHO naphakathi nesonto uMaZwane wehla enyuka nemisebenzi yeSonto
nje kuphela. 

LIYAPHUMA ilanga amabutho aseya emfuleni aseyogeza, sekugcwele
abafana namantombazana abalethele amabutho ukudla. 

Ngesikhashana esincane nje yilelo selimi kweyalo indawo, esehlome
esephelele, ASEYAHAYA. 

Loku kuhleka kwakhe kwamdida uMaqhuzu, akangaba nalwazi noma UHLEKA
nje umbona ubuphukuphuku yini noma kuyisima kanjani. 

BAYASHO-KE asebake balunguza khona ukuthi akusibhakela sidida
ompetha. 

Mina NGITHI uwe ongevela nesu ngoba usondele kakhulu kuye kunabo
bonke abantu. 

Bonke BATHI akubekhona okwenziwayo ukuze ingane iphephe. 

Lomfo ufika uyabika UTHI: "Ngimlinge ngamaqhinga amaningi uJeqe
ngithi asihlangane naye adlise uShaka." 

"USHO uMbopha kaSithayi?" kubuza uDingane, ethuka naye amehlo akhe
evutha umlilo.

Wathi ubafundisa ukukhamisa ngoba wayesethole kahle ukuthi
BAYABHIMBA. 

Ukuze angabonakali ukuthi UYEQA, waphuma entubeni engaphethe
zikhali, wahamba waye wafika emfuleni. 

UWELA nje usesifundeni sikaNdlebende iNkosi ephethe amaThonga
lapho. 

Nababusi bawo abakhulu ababebusa ngesikathi amaNgisi engakanqobi
izwe, babe nalowomqondo: umuntu omnyama yisichaka somhlophe, futhi BASHO
baqinise ukuthi noma umuntu umphethe kabi, noma umenzani, kakusono leso,
ngoba uyinto yomhlophe phela.

NGITHI wonke umuntu olapha ehholo akame ngezinyawo afake iminwe
emibili emlonyeni. 

NGIYABONA. Athule isikhashana uMaqhuzu, uthule nje uyazinxaphela
ngengaphakathi, uzwa kahle ukuthi ubhede wabhedisisa. 

"Dingane, ubizwe yimi, ngoba uMhlangana UTHI nawe kusweleke ube
khona lapha nxashana siqala lendaba yokuqeda lombango phakathi kwenu."

UTHI awube yintanga kaMa ongizalayo. 

ZIYAJABULA izinsizwa ezikhululekileyo eziya lapho zithanda khona.


Wabataxa, wabataxa ethi BAYABHIMBA. 

Phakathi kwalaba kwakukhona umfo wasebuThonga owayeseyisikhonzi
kuShaka ngoba waxoshwa kubo kuthiwa UYATHAKATHA. 

Wathi UYAPHINDA uyazibhidisa kwaba amabhekedwane. 

Lomfo UFIKA uyabika uthi: "Ngimlinge ngamaqhinga amaningi uJeqe
ngithi asihlangane naye adlise uShaka." 

Lapho sebebuyile ekugezeni BADLA, ngesikhathi zibuya inhlazane,
baqale manje ukuvunulela umkhosi. 

Besesukuma uMkabayi ephonsa elakhe kusenjalo abantu besadabukile,
enzela ukuze BAYAQALA bayacabanga useliphonsile.

Sesehlukana uzwakalise isifiso sokuthi bekungaba yinto enhle uma
ethukuswa uNobuhle ngoba ZIYANDA izinsongo zalaba bafana, zokuthi bafuna
ukuyibulala ingane yami. 

Lomfo ufika UYABIKA uthi: "Ngimlinge ngamaqhinga amaningi uJeqe
ngithi asihlangane naye adlise uShaka." 

Uma ngabe ukhuluma indaba yokuthi UYASHADA nje uqonde ukuthi ushada
nalesiya salukazi engisaziyo, ngiyaxolisa ndodana, a-ngi-zi. 

Kuthe ngakusasa esedlile esethi USEYAHAMBA, bathi.

UTHI bangaphezu kwesikhombisa abantu abahlukene ebezwa beyikhuluma
le ndaba. 

Bahlala endlini, noma beyogeza BAYABUYA bangene endlini. 

AYISEBENZI indaba yokuthi ukuba benginguwe. 

Uma ngabe ukhuluma indaba yokuthi uyashada nje uqonde ukuthi ushada
nalesiya salukazi engisaziyo, ngiyaxolisa ndodana, A-NGI-ZI. 

Cha, MaNzuza kulesi sinqumo sami ANGIGUQUKI. 

Emuva kwesikhashana washaya insimbi umfo kaShabalala izingane zonke
EZICULAYO zabuthana ehholo zisaqhubeka nokumpongoloza zicula. 

OFIHLAYO wayengasho nje ukuthi ungqubuzeke odongeni, noma kambe
athi uvule isivalo budedengu saye samsakaza, kodwa kwakucace njengezinqe
zeselesele ukuthi yizisihle zesibhakela leziya. 

Wasondela emzini wabona ukuthi kuphekwe emnyango, waququbala
buqamamana nomuzi, baze bephula bangena endlini, wasondela, izinja
zamuzwa, zamkhonkotha wabuyela emuva, wafuna isu lokuyothatha
isikhuni ESIVUTHAYO lapho bekade bepheke khona. 

Sekukhona izinkunzi ezimbili ezimnyama ezicijileyo, EZIHLABAYO,
ezingazange ziyizeke insikazi, ezanela ukwephusa zakhethwa eziyobanjwa
amabutho ngezandla bazidonye ngesibhakele zize zife. 

Cishu sakhohlwa ukulanda ukuthi laphaya oPhongolo lapha uJeqe
wayegula khona, kukhona inja yakuwo lowo muzi eyamejwayela, kuthi
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe, ihambe naye,
adle nokuncane ayishiyele, yaze yamejwayela, kwathi mhla EHAMBAYO
yamlandela ngomkhondo yaze yamfica, yaba seyiba yinja yakhe njalo.


Kuthandazelwa ABAGULAYO. 

Ekuseni lapho ilanga LIPHUMA ilichinsa ngomhlanga, obhotshozelwe
imbobo ebheke empumalanga, lapho lishona ilichinse ngembobo ebheke
entshonalanga. 

Ekuseni lapho ilanga liphuma ilichinsa ngomhlanga, obhotshozelwe
imbobo ebheke empumalanga, lapho LISHONA ilichinse ngembobo ebheke
entshonalanga. 

Kwathi ngonyaka ka-1883 kwafika izwi livela phesheya ELITHI zonke
izigqila azikhululwe abaninizo ziyekwe zifane nabantu bonke.

"Ngoba nike naxoxa naye uButhelezi, kuhle uphindele umncenge uthi
uDingane uyokuhlanza bonke ubumnyama bensila kaShaka akwakhele umuzi
omkhulu emva kokuba usugezwe ngentelezi, futhi mhla EFAYO uShaka
uyokulondoloza ungambelwa naye." 

Sizoke siyizwe lento enkulu eyasusa uthuli olungako ezweni
lakwaZulu, yaphemba umlilo omkhulu ONGACIMIYO kuze kube namuhla usazinge
ulokoza.

Yonke indlela lena bahamba belwa izimpi EZINGAPHELIYO nezizwe zabantu
ezasakazeka nezwe lonke belwa nezilwanyazana zasendle, belwa nezifo nendlala.

Bahamba-ke abakwaNdlovu beya kubayeni kanye nenjana yakhe
ENGASALIYO. 

Namabutho ayesezikhalela ETHI: Size siqhakaze izimvu singaganiwe,
singabazi ubumnandi bokuhlala emakhaya, kube yilokhu sihamba
ezintabeni, silale endle, sifa yindlala! 

Asukume eme ngezinyawo lapho uDingane, esethukuthele esebila,
isifuba sakhe SESIGUBHAZELA nje.

Kuthe lapho esebusa umfo kaSenzangakhona uDingane emva kokubulala
kwabo uShaka, kwafika izwi kuye livela kuMkabayi, udadewabo
kaSenzangakhona, LITHI ufuna ukuba kebabonane bobabili.

"Ngakho-ke ngomuso kusasa," kuqhuba uMkabayi "nizothi lapho nibuya
kogeza emfuleni njengemihla yonke, bese ngimeme izwe ukuze ngimkhethe
ozolibusa, phambi kwalo, LIBONA lonke.

Asukume eme ngezinyawo lapho uDingane, esethukuthele ESEBILA,
isifuba sakhe sesigubhazela nje.

Intamo yinde, amehlo mahle, ithi nxa IBHEKA ivunywe amashiya ayo.

Kuthe kuntambama kwakufika izinsizwa eziyisihlanu ziphuma eNkosini
ITHI azilande uJeqe aye kuyo. 

Wabheda wabheda uMaMzobe, kuthe lapho ETHI =Amen= khona, lase lithule
okokugcina ikhehla lakhe. 

Zazikhamise kakhulu zakhipha izilimi ZIHEFUZELA. 

Emuva kwesikhashana washaya insimbi umfo kaShabalala izingane zonke
eziculayo zabuthana ehholo zisaqhubeka nokumpongoloza ZICULA. 

Amhlabe ngamehlo akhe amakhulu amabi uMkabayi, ABESETHI.

Sizoke siyizwe lento enkulu eyasusa uthuli olungako ezweni
lakwaZulu, yaphemba umlilo omkhulu ongacimiyo kuze kube namuhla usazinge
ULOKOZA.

"Ngakho-ke ngomuso kusasa," kuqhuba uMkabayi "nizothi lapho NIBUYA
kogeza emfuleni njengemihla yonke, bese ngimeme izwe ukuze ngimkhethe
ozolibusa, phambi kwalo, libona lonke.

Sekuzwakala nezigqi zokuphefumula kubantu: umoya lona ungasathi
nyaka, nezinyoni imbala ezabe ZIXOKOZELA, zathula, kwasengathi
zitsheliwe ukuthi nansi indaba embi.

Kubuza uMkabayi, ETHUKUTHELA evutha.

Nxa umuntu EBUKA ubona sekumnyama izinkalo abantu. 

Amadoda asondela kuye abuza ukuthi uphumaphi, wawatshela ukuthi
uphuma kwaZulu uze kulelizwe uzofuna imithi yokwelapha ngoba wezwa
idumela ngabasuka lapha BETHI miningi imithi. 

Izinduna lapho sezijuluke zimanzi ZISHAYA, ziqoqa, eputshuka
ngalapha nangalapha. 

Wayenesiphiwo sokuwathaka ezwakale amagama nxa EKHULUMA, umlalele
noma ungaqondile. 

Esewelele kwelama Thonga yahlonga imizi eduze nomfula, wahamba
waze wadundubala phezu kwesihlambo somfula kwaba yikhona ebona imizi,
ezwa izinkomo ZIKHONYA. 

Abese qhubeka masinyane ETHI.

Ukhula luzalela izinyoni emasimini ami NGIKHULUMA nje. 

Kwakuthi uma zivikisana nabazala bakhe ekhaya, kuzibonakalele nje
ukuthi yize abanye babo befunda emaNyuvesi, amanzi ayehlela ngakubo,
ivuthiwe insizwa kaMdletshe le EKHANDA. 

Uthe ENGENA nje uDingane kwaba sobala ukuthi kabafunani
nokubhekana noMhlangana.

Ush' ukuthi kufanele ngihambe ngivimbela izinsizwa phandle lapha
NGITHI ngicela zingeshele khona ngizoziqoma. 

Kuthe ngakusasa esedlile ESETHI useyahamba, bathi.

Wawungabuyi ULAMBATHA owakhe umkhondo. 

Umfo wasebuThonga UKHULUMA nje uJeqe ulapha eduze neNkosi
ulalele. 

Uthi uDingane efika esigodlweni sakhe, kwakufika inceku kaMkabayi,
uZungu, ETHI.

Mhla kuzokusa kube umkhosi iNkosi iyophuma lapho endlini kuvalwe,
iholwe inyanga iphethe ukhamba lwentelezi, iyifafaze intelezi baye
bafike emfuleni, uJeqe elandela iNkosi ephethe eminye imithi okuzofikwa
emfuleni phakathi kobusuku YELAPHA. 

Naso-ke isizathu sokuqala esabangela amaBhunu siwabone esephungwa
ngezithebe kwaZulu, ekhumbuza uDingane izinkonjane ezabikwa nguShaka
mhla EFAYO.

UKHULUMA nje lomfo uShaka uyamphikisa uthi: "Awukalihambi leli
lakithi ubone izintombi ezinhle. 

Kuthe lapha kuthi hwaqa, wabanga emasimini, lokhu uwafica
EKHIHLIZA, nemfe isiyikhiphile iminyani, lokhu ingakavuthwa kahle. 

Kubuza uMkabayi, ethukuthela EVUTHA.

Izinduna lapho sezijuluke zimanzi zishaya, ZIQOQA, eputshuka
ngalapha nangalapha. 

Umfundisi ESIZWA kuthiwa uDingane wamvumela ukuba ahlale eduze
naye afundise abantu bakhe, kuthiwa nguMfundisi =Owen= Lowo.

Waphaphama uJeqe, uthe EPHAPHAMA enye yezinceku yayikhwezela
isihlonti soqunga, wacikica amehlo, wacabanga. 

Kuqhamuke iphoyisa ebelimlandile, ngejubane, SELIHEFUZELA. 

UNdlovu lo naye akuyena umuntu wokudabuka ebuThonga, wafika
ehamba ngokufuna imithi, ephuma emaHlutshini, wafika LINGAFI nkonyane,
wejwayela wayesehlala khona esenomuzi. 

Ekuseni ilanga LINGAKAPHUMI, umuntu usezwa umsindo ezigabeni,
behaya amagama bebhema insangu, bebonga amakhosi. 

Izinkomo sithi sibuya nazo zimboze izintaba nezinkalo, igazi
labaningi bakithi lichithekele ezizweni, SINGAKAPHUMULI useyasibiza
ukuba siyekohlasela kwezinye izindawo." 

Uma KUVUMA wayezozabalaza aqhubeke njalo aye ayogasela izifundo
zaseNyuvesi. 

Uthe ebuyela ezigabeni wafika lesi sithunywa sikaDingane sesihambile,
ETHI uzosixoxela lendaba embi nebuhlungu yokuhlinza umuntu wesifazane
ekhulelwe. 

LUYAVUTHWA laphaya uselwa, iNkosi iqale yaluhlabela ngoba nxa
lungaphathwanga yiyo abakwaZulu bathi aluvuthwa. 

"Ududwa ngoba unomuthi wentando, UBIZWA njalo yiNkosi. 

Kusadingeka niphekwe impela NIVUTHWE tobo namuhla, kusho yena
uMphathi-sikole. 

Sonke isikhathi IVULWA kuphela nxa kuzongena iNkosi noma unina
weNkosi, nabo bangene kukhona inyanga enkulu yeNkosi. 

Nempela LAQALWA-ke futhi iculo liqalwa nguye umfo kaMshengu
ngesihosho sakhe sezwi. 

Wafula ummbila wawetshatha, WAKHOHLWA manje ukuthi uzowosa
ngani. 

Isivakashi SASIYOKWAMUKELWA kuphela uma sihamba nomuntu ophethe
uqwenjana lolo, aphinde futhi anikeze isiqiniseko sokuthi singumuntu onjani.


Nempela KWENZIWA kanjalo. 

Kuthe lapha kuthi hwaqa, wabanga emasimini, lokhu uwafica
ekhihliza, nemfe isiyikhiphile iminyani, lokhu INGAKAVUTHWA kahle. 

Lowo mcabango wavezwa wukuthi, ngenxa yalobu khulu bakhe, awukho
umsebenzi owawungamlungela, kodwa-ke kuthe uma SEKUHLAZIYWA kahle,
kwabuye kwavunyelwanwa ngokuthi okungenani yena angahluthulela izicabha,
aqinisike ukuthi zihluthulekisisile phambi kokuba isuke imoto ngoba
oSteve noMaqhuzu kwakusobala ukuthi babezobhekana nomsebenzi omkhulu
kakhulu, futhi obucayi wokudidizelisa uPamella bazomfaka emotweni, bese
futhi bembamba ukuze angaloku eba yisiphazamiso. 

Yabe inenhliziyo elukhuni njengetshe; ingesabi lutho' umzimba wayo
umuhle UBUNJWE kahle kakhulu, uthandeka; amehlo ayo lawa ekhanya
inhlansi, elokoza umlilo - lapho esethukuthele ayeba bomvu sengathi
agcwele igazi.

Kusadingeka NIPHEKWE impela nivuthwe tobo namuhla, kusho yena
uMphathi-sikole. 

Ongaliphethe lolo qwenjana wayeyogcina esangweni, akukhathalekile
ukuthi WAZIWA kangakanani nokuthi wejwayele kangakanani ukuzophuza
kwaMaqhuzu. 

Umbiko lowo waye WATHOLWA nangabangane bakhe imbala, bathi yize
noma babexakeke kangakaya ezindaweni ezahlukene lapho babesebenza
khona, babengeke behluleka ukuza esifweni sikayise womngane wabo. 

Ekuseni ilanga lingakaphumi, umuntu USEZWA umsindo ezigabeni,
behaya amagama bebhema insangu, bebonga amakhosi. 

Kuya ngoba uhlala lapha koMkhulu, awuzizwa izindaba EZIKHULUNYWA
ngabantu ezifundeni lapha. 

Eseziphendulela EBUZWA nguMshushisi phambi kwezihlwele umfo
kaMpungose wathi abelungu ubabulala ngoba uyabazonda. 

Naso-ke isizathu sokuqala esabangela amaBhunu siwabone esephungwa
ngezithebe kwaZulu, ekhumbuza uDingane izinkonjane EZABIKWA nguShaka
mhla efayo.

Ithi nxa iziqhayisa `Mina ngothanda insizwa okuyothi noma impofu,
ingenankomo ibe ITHANDWA yimi ngenhliziyo yami nayo ingithanda. 

Ecaleni laphaya ngasesangweni lamathole sekubaswe omkhulu umlilo
lapho kuzokosiwa inyama le yengwe neyezinkunzi ezimnyama EBIBULAWA
amabutho ngayizolo. 

Nempela laqalwa-ke futhi iculo LIQALWA nguye umfo kaMshengu
ngesihosho sakhe sezwi. 

Kanti ixoxwa nje lendaba uJeqe USENGENWE yisifiso esikhulu
sengathi angake ayibone lentombi eseyehlule amadoda nenhle kangaka.


"Dingane, UBIZWE yimi, ngoba uMhlangana uthi nawe kusweleke ube
khona lapha nxashana siqlela lendaba yokuqeda lombango phakathi kwenu."

Zazingashwabene izingubo wawungafunga ukuthi BEZIHLAFUNWE yinkomo
qede yaziphimisa. 

LIBIZIWE-ke lelibandla yiNkosi lixoxa nayo. 

Mhla kuzokusa kube umkhosi iNkosi iyophuma lapho endlini kuvalwe,
IHOLWE inyanga iphethe ukhamba lwentelezi, iyifafaze intelezi baye
bafike emfuleni, uJeqe elandela iNkosi ephethe eminye imithi okuzofikwa
emfuleni phakathi kobusuku yelapha. 

Wezwa ESENGENWA uthando lwayo engazange eyibona. 

UJeqe WABIZWA yiNkosi yathi kuye: "Uzongena lapha, ngizogcatshwa
ngegazi lakho." 

Sekukhona izinkunzi ezimbili ezimnyama ezicijileyo, ezihlabayo,
ezingazange ziyizeke insikazi, ezanela ukwephusa ZAKHETHWA eziyobanjwa
amabutho ngezandla bazidonye ngesibhakele zize zife. 

Lathi ukuba lifike lelizwi nganeno amaBhunu athukuthela, AKHOHLWA
nawukukhuluma.

Siphawula yena ngoba yena noMnumzane =Pieter= =Retief= idololobha elikhulu
laseMgungundlovu LAQANJWA ngabo.

ukuba ingene esigodlweni sikaDingane, yangena maqede WASHAYWA
uvalo uDingane, kwazise ukuthi yabe inesithunzi esesabekayo kakhulu.

Kwathi ngonyaka ka-1883 kwafika izwi livela phesheya elithi zonke
izigqila AZIKHULULWE abaninizo ziyekwe zifane nabantu bonke.

Lapho abantu BAKHOHLWE yikho konke.

Ayilandise kahle, ayitshele nokuthi uzwe esesendleleni kuthiwa
uShaka UBULEWE umnawakhe uDingane. 

Luyavuthwa laphaya uselwa, iNkosi iqale yaluhlabela ngoba nxa
LUNGAPHATHWANGA yiyo abakwaZulu bathi aluvuthwa. 

Wawungafunga ukuthi ubekhona kuntshontshwa izimbuzi zomnumzane
mumbe, ngoba kwakhuthi lapho amaphoyisa ecela ukuba awacebise ukuthi
ngase kube lowo monakalo WENZIWE ngubani, amane ashaye emhloleni, bala
ngqi, abanjwe amasela. 

Kuthe kusenjalo kwafika izwi livela phesheya kuHulumeni lithi:
"Izwe lelo ELITHUNJWE nguHulumeni walelizwe kumaXhosa malibuyiselwe
kuwona."

Sekungena inyama yona EPHEKWE uNozitshela, namasi athiwe uye
uqobo. 

Sekungena inyama yona ephekwe uNozitshela, namasi ATHIWE uye
uqobo. 

Noma ngumfundi noma nguthisha akenze lokho OKUSHIWO nguShabalala, ngoba
nguShabalala. 

AYEHOLWA ngumnumzane uPieter =Retief=.

Inyama yazo iyahlinzwa, iphanyekwe othangweni lwesibaya ingadliwa,
iyoze YELASHWE iNkosi. 

AmaXhoza lawa AHOLWA ngamakhosi awo, uMaqoma noHintsa.

Akusavunywa ukuba iphuze utshwala ngoba BUPHEKWA abesifazane. 

Lokhu iNkosi bayigwaze ntambama, wayithabatha ESIZWA abesifazane,
wayifaka endlini nezinye izinceku zayo, wayigoqonga, wayembathisa
ngengubo yayo. 

Ithe lapho isiliveza obala ezindlebeni zikaDingane lelocebo
lokugudluza uMhlangana noMbopha endleleni, uDingane wezwa ESHAYWA uvalo
olukhulu.

Ngenxa yokwazi ukuthi kuhlwa ngomnyama njengoba inyanga yayifile,
ngangena mina emgodini OWAWUSUMBIWE abafana bami bewuqalelwe amachalaha
ami. 

Ngizwa KUTHIWA noNdlela noNzobo izinduna zakho ezinkulu zigebela
ngakuye.

Cishu SAKHOHLWA ukulanda ukuthi laphaya oPhongolo lapha uJeqe
wayegula khona, kukhona inja yakuwo lowo muzi eyamejwayela, kuthi
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe, ihambe naye,
adle nokuncane ayishiyele, yaze yamejwayela, kwathi mhla ehambayo
yamlandela ngomkhondo yaze yamfica, yaba seyiba yinja yakhe njalo.


Babhinjiswa UKWEHLULWA ukukhamisa. 

Ngwane elihle, yizithunywa zikaSathane lezi, zihlonza kona ukuthi
ZITHUNYWE ukuzosilinga. 

Mhla kuzokusa kube umkhosi iNkosi iyophuma lapho endlini kuvalwe,
iholwe inyanga iphethe ukhamba lwentelezi, iyifafaze intelezi baye
bafike emfuleni, uJeqe elandela iNkosi ephethe eminye imithi OKUZOFIKWA
emfuleni phakathi kobusuku yelapha. 

Lembuzi ayidliwa OKUKHISHWE kuyo igazi. 

Phakathi kwalaba kwakukhona umfo wasebuThonga owayeseyisikhonzi
kuShaka ngoba WAXOSHWA kubo kuthiwa uyathakatha. 

Onke amanya amabi AKHISHWA eNkosini esulelwa kuJeqe. 

Ukuphuthuma lokhu kwenziwa ukuba babegcina ukuthi yinhloli,
uthunywe KWAZULU ukuba azohlola kulandele impi ngoba ukulanda kwakhe
kokufika kwakhe ezweni labo akubahlabanga umxhwele. 

Bamupha ukudla, wadla walala kanti useye WABIKWA enduneni,
yathuma izinsizwa ezimbili zayombika eNkosini le emzini wayo. 

Izwe LADLIWA kumaXhoza, kwamiswa iziMantshi, ukuba zilibuse,
selahlukanisiwe.

Wasondela emzini wabona ukuthi KUPHEKWE emnyango, waququbala
buqamamana nomuzi, baze bephula bangena endlini, wasondela, izinja
zamuzwa, zamkhonkotha wabuyela emuva, wafuna isu lokuyothatha
isikhuni esivuthayo lapho bekade bepheke khona. 

"Ngicela elakho isu, wena owabona ilanga ngingakacatshangwa, wena
owavula lapho KUVALWE khona."

Kutholakale imihlubulo nemilenze yezimbuzi KUFIHLWE emahlathini
kumbe emigedeni. 

Anikwe amakhubalo aqinile abe yisibonda esiqinile seNkosi, KUZAWULWE
ocabangweni lwakhe uJeqe, kungeniswe imbuzi emnyama ayibambe, athi nxa
eseyibambile ibhotshozwe malungana nenhliziyo kuthathwe igazi layo,
lithakwe namafutha engwe, nebhubesi, nenhlwathi, iNkosi incinde, uJeqe
akhothe udengezi. 

Lokhu ukulwa, namazwi enhlamba abakhiphelana wona ABIKWE kuShaka.


UMhlangana kaSengakhona UTHATHIWE kuye.

Futhi nje aphatheka kabi, ngoba leli LEPHUCWA kuwo yiwo namaNgisi
lawo.

Inceku enkulu ibasa umlilo omkhulu, IBEKWE elangabini ishe ize
iphele eduze nomnyango waleyondlu lapho laba abathathu bebona khona.


Ayekhona futhi amanye amaBhunu AYAZIWA lapho, kodwa sizophawula libe
linye kuphela, uMnumzane =Gert= =Maritz=.

Ayekhona futhi amanye amaBhunu AYAZIWA lapho, kodwa sizophawula libe
linye kuphela, uMnumzane =Gert= =Maritz=.

Ayilandise kahle, ayitshele nokuthi uzwe ESESENDLELENI kuthiwa
uShaka ubulewe umnawakhe uDingane. 

Usede ethi enhliziyweni baqinisile abathi NGAYESUSWA uShaka phansi
komthunzi welanga. 

Phela labeselikhala igazi likaShaka, SELIBIZWA kuye.

Sibona ukuphuma nje kwezimali zami ngendlela engemthetho ZIYOTHELWA
laphaya eSontweni.

Anikwe amakhubalo aqinile abe yisibonda esiqinile seNkosi, kuzawulwe
ocabangweni lwakhe uJeqe, kungeniswe imbuzi emnyama ayibambe, athi nxa
eseyibambile IBHOTSHOZWE malungana nenhliziyo kuthathwe igazi layo,
lithakwe namafutha engwe, nebhubesi, nenhlwathi, iNkosi incinde, uJeqe
akhothe udengezi. 

Waliqala futhi iculo umbhidi wathi ALICULWE neminwe isemilonyeni.


Anikwe amakhubalo aqinile abe yisibonda esiqinile seNkosi, kuzawulwe
ocabangweni lwakhe uJeqe, kungeniswe imbuzi emnyama ayibambe, athi nxa
eseyibambile ibhotshozwe malungana nenhliziyo kuthathwe igazi layo,
LITHAKWE namafutha engwe, nebhubesi, nenhlwathi, iNkosi incinde, uJeqe
akhothe udengezi. 

Naso-ke isizathu sokuqala esabangela amaBhunu siwabone ESEPHUNGWA
ngezithebe kwaZulu, ekhumbuza uDingane izinkonjane ezabikwa nguShaka
mhla efayo.

Umfundisi =Grout= lona nguye OKWAQANJWA ngaye umuzi waseMvoti othiwa
kuseGroutville.

UMfundisi =Adams= KWAQANJWA ngaye umuzi owaziwayo waseAdams,
oseManzimtoti, base benza-ke belinga ukuthambisa izinhliziyo
zabakwaZulu.

Intabazwe lena - Harrismith - YAQANJWA ngaye, kuhlonishwa yena.

Zafika zakhuluma nabakhona uJeqe engazi ukuthi KUKHULUNYWA
ngani.

"Ngoba nike naxoxa naye uButhelezi, kuhle uphindele umncenge uthi
uDingane uyokuhlanza bonke ubumnyama bensila kaShaka akwakhele umuzi
omkhulu emva kokuba USUGEZWE ngentelezi, futhi mhla efayo uShaka
uyokulondoloza ungambelwa naye." 

"Dingane, uma ungafuni, nawe Mhlangana uma ungafuni ukuba lendaba
IPHATHWE ngeyami intando, yishoni khona manje.

UJeqe wabizwa yiNkosi yathi kuye: "Uzongena lapha, NGIZOGCATSHWA
ngegazi lakho." 

Isimnyama manje iNkosi ihlikihlwa, ININDWA ngemithi, ayisabonakali
isimo sayo. 

"UDUDWA ngoba unomuthi wentando, ubizwa njalo yiNkosi. 

Sithi isithunywa senhlangano yawoDingane: "Pho, KUNGENZIWA njani
ukunqamula lenkathazo?" 

Nokho wabuye wafekela lowo mqondo, wabona ukuthi kuyobe uyasehlisa
isithunzi sakhe, nokuhlonishwa kwakhe, NOKWAZIWA kwakhe njengomuntu
ongasohlangothini lomthetho. 

Komkhulu, emzini wenkosi yesigodi, wabe AZIWA njengendoda okuyoba
lukhuni ukuluphetha udaba uma ingekho esigcawini. 

"Ngithi kuMhlangana, kusasa KUZOQEDWA lombango phakathi kwenu
ngenkatha.

Nxa sebegezile babuyele ekhaya, KUFAFAZWE enye intelezi emnyango
welawu leNkosi, ingene khona, alandele uJeqe, afike endlale, ilale
elawini ngalobo busuku emva kokuba ikade ilala endlini yamakhosi
namadlozi. 

Kwake KWAKHULUNYWA eside isikhathi lesi ngoNsimbi, kukhona umbono
wokuthi noma ubengasala yena ngeke konakala lutho. 

Wawungafunga ukuthi ilapho amaphoyisa ecela ukuba awacebise ukuthi
ngase kube lowo monakalo wenziwe ngubani, amane ashaye emhloleni, bala
ngqi, abanjwe amasela. 

Kwafika umqondo wokuthi kuhle ayodlula ekhaya, wawususa lomqondo
ngokuthi funa KUBULAWE wonke umuzi kayise nxashana eficwe esekhaya. 

KWATHATHWA izinyathelo zokuphepha eziqinile, ukuze kugwemeke ingozi
yokufela ekhaya. 

Kodwa baqulusela phambili kunokuba babuyele emuva EKUPHATHWENI
umbuso wamaNgisi.

Cishe ukuba sathakaselwa nguwonk' uwonke lesi sinyathelo ngoba vele
eGoli AKWETHENJWA muntu. 

Ecaleni laphaya ngasesangweni lamathole SEKUBASWE omkhulu umlilo
lapho kuzokosiwa inyama le yengwe neyezinkunzi ezimnyama ebibulawa
amabutho ngayizolo. 

Anikwe amakhubalo aqinile abe yisibonda esiqinile seNkosi, kuzawulwe
ocabangweni lwakhe uJeqe, kungeniswe imbuzi emnyama ayibambe, athi nxa
eseyibambile ibhotshozwe malungana nenhliziyo KUTHATHWE igazi layo,
lithakwe namafutha engwe, nebhubesi, nenhlwathi, iNkosi incinde, uJeqe
akhothe udengezi. 

Libe-ke selihlehliliswelwa olunye usuku icala, KUNQUNYWE nemali
engaba yisibambiso sokukhululwa kwakhe okwaleso sikhashana ibheyili.


Ecaleni laphaya ngasesangweni lamathole sekubaswe omkhulu umlilo
lapho KUZOKOSIWA inyama le yengwe neyezinkunzi ezimnyama ebibulawa
amabutho ngayizolo. 

Kuhanjwa KUHOBOLOZWA amatiye. 

Ekuseni lapho ilanga liphuma ilichinsa ngomhlanga, OBHOTSHOZELWE
imbobo ebheke empumalanga, lapho lishona ilichinse ngembobo ebheke
entshonalanga. 

Akuvamile ukuba ummangalelwa abuzwe ukuthi uyalivuma yini noma
uyaliphika icala ABEKWE lona. 

Kwaba sobala ukuthi ZASEZITSHELIWE konke lokho.

Uselwa lokunyathela iNkosi LWALUNGATHUNYWA bonke abantu. 

Babodwa ababethi uyogwetshwa isigwebo sokudilikelwa yijele kanti
iningi lalithi WAYEZOGWETSHWA intambo. 

Wayeloku ebabaze nje ukuba mnandi kokuhambisana negugu lakhe, aze
alikhiphe ngisho ukulikhipha elokuthi UBENGAKAQONYWA sonke lesi sikhathi,
ubesadlala nje. 

ANIKWE amakhubalo aqinile abe yisibonda esiqinile seNkosi, kuzawulwe
ocabangweni lwakhe uJeqe, kungeniswe imbuzi emnyama ayibambe, athi nxa
eseyibambile ibhotshozwe malungana nenhliziyo kuthathwe igazi layo,
lithakwe namafutha engwe, nebhubesi, nenhlwathi, iNkosi incinde, uJeqe
akhothe udengezi. 

Intamo yinde, amehlo mahle, ithi nxa ibheka IVUNYWE amashiya ayo.


Babodwa ababethi UYOGWETSHWA isigwebo sokudilikelwa yijele kanti
iningi lalithi wayezogwetshwa intambo. 

Abanye babethi UZOGWETSHWA iminyaka engamashumi amabili.

Njengoba insila yeNkosi imbelwa nayo, wanele wabona nje uJeqe
ukuthi iNkosi yakhe sebeyigwazile, sekumelwe ukuba ABULAWE nxashana
isilahlwa, wafikelwa imicabango eminingi. 

KUHANJWA kuhobolozwa amatiye. 

KUHANJWA kuthiwa kuyathandazwa. 

Kwafika umqondo wokuthi kuhle ayodlula ekhaya, wawususa lomqondo
ngokuthi funa kubulawe wonke umuzi kayise nxashana EFICWE esekhaya. 

WAKHOHLWA ukuba uzotshela bani ukuthi ubone lomuntu nokuthi
umehlule ngamandla. 

Ukuphuthuma lokhu KWENZIWA ukuba babegcina ukuthi yinhloli,
uthunywe kwaZulu ukuba azohlola kulandele impi ngoba ukulanda kwakhe
kokufika kwakhe ezweni labo akubahlabanga umxhwele. 

AKUSAVUNYWA ukuba iphuze utshwala ngoba buphekwa abesifazane. 

Pho, kusizani lokhu NGIMELWE ukuba ngibe lapho kukhona iNkosi
yami. 

Ilokhu ETHUNYWA uJeqe nje ukuba abulale abantu, iNkosi ifuna
ukususa isihawu kuye abenjengayo ngesibindi sokubulala njengoba
eyinsila yayo nje. 

Sekuzwakala nezigqi zokuphefumula kubantu: umoya lona ungasathi
nyaka, nezinyoni imbala ezabe zixokozela, zathula, kwasengathi
ZITSHELIWE ukuthi nansi indaba embi.

Ukudazisana ngohlobo lwesigwebo OKWAKUCATSHANGWA ukuthi uMpungose
wayezosithola kwaqala abantu bephuma nje emnyango wenkantolo. 

Akuvamile ukuba ummangalelwa ABUZWE ukuthi uyalivuma yini noma
uyaliphika icala abekwe lona. 

Uma-ke umuntu kuthiwa uyobingelela iMantshi kusuke KUQONDWE ukuthi
uzovela nje phambi kweNkatholo, ibikelwe iMantshi ukuthi lo ngusibanibani
wakwabani, owethweswe icala elithile, alenza ngosuku oluthile. 

EBUZWA ukuthi uyazisola yini ngalezi zenzo zakhe zokubulala laba
belungu abaningi kangaka wathi, cha. 

EBUZWA ukuthi kukhona yini azikhalela kukho wathi, cha.


Bonke bathi akubekhona OKWENZIWAYO ukuze ingane iphephe. 

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi SIVEZWE yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 

Ngisize phela nakhu igazi lomfowethu ongasekho SELIFUNWA kimi.

Inyanga isiyiqobe imithi isiyesabeka, nengwe isihlinziwe YABENGWA,
nenyama yezinkunzi ezimnyama isibengiwe. 

Washo NGOKUNENGWA uNobuhle ngoba unina wabe embuza into esobala.


"Ngicela elakho isu, wena owabona ilanga NGINGAKACATSHANGWA, wena
owavula lapho kuvalwe khona."

Wezwa ENGASAZIZWA uJeqe, wazimisela ukuthi sengathi angayibona
ngamehlo akhe. 

Kwakungesizo izimotshwana nje, kwakuyizinqola impela ezikhombisa
ukuthi nangamhla zithengwa KWACASHUNWA insavunsavu yamarandi, kwaphinda
kwasala enye insavunsavu. 

Sekuphume ilanga kwaphuthunywa kwayoshwaywa izincingo KWABIZWA
izingane zakhe. Ucingo lwesifo aluphendulwa-ke. 

Sekuphume ilanga kwaphuthunywa KWAYOSHWAYWA izincingo kwabizwa
izingane zakhe. Ucingo lwesifo aluphendulwa-ke. 

Izalukazi-ke azisenaso lesiya sililo nezinyembezi OKUNGATHIWA
kuyababazeka. 

"Khulumani! Yini? Aphi amakhosana kamfowethu OBEKUTHIWE walondeni
lapho eyogeza?"

Mhla kuzokusa kube umkhosi iNkosi iyophuma lapho endlini KUVALWE,
iholwe inyanga iphethe ukhamba lwentelezi, iyifafaze intelezi baye
bafike emfuleni, uJeqe elandela iNkosi ephethe eminye imithi okuzofikwa
emfuleni phakathi kobusuku yelapha. 

Abe eyazikhalele umuntu ethi: "Iyahletshwa nje neNkosi,"
KUNGALALELWA, abulawe, bethi: "Ungubani wena ongahleba izulu eliphezulu?
Inja le! Konje inja iluma umniniyo!" 

Umfundisi esizwa KUTHIWA uDingane wamvumela ukuba ahlale eduze
naye afundise abantu bakhe, kuthiwa nguMfundisi =Owen= Lowo.

Kuhanjwa kuthiwa KUYATHANDAZWA. 

Ayilandise kahle, ayitshele nokuthi uzwe esesendleleni KUTHIWA
uShaka ubulewe umnawakhe uDingane. 

Phakathi kwalaba kwakukhona umfo wasebuThonga owayeseyisikhonzi
kuShaka ngoba waxoshwa kubo KUTHIWA uyathakatha.

Kuhanjwa KUTHIWA kuyathandazwa. 

Le emva IPHEHLIWE indaba yokususa uShaka. 

Inyanga isiyiqobe imithi isiyesabeka, nengwe ISIHLINZIWE yabengwa,
nenyama yezinkunzi ezimnyama isibengiwe. 

Ngithe onqobile ohluliwe kosweleka azi kahle ukuthi WAHLULIWE,
angaphindi asuse uchuku ezweni.

Ngithe onqobile OHLULIWE kosweleka azi kahle ukuthi wahluliwe,
angaphindi asuse uchuku ezweni.

Nokho wayengakehlelwa yilokhu okwamehlela ngelinye ilanga,
besesigodlweni esingaphandle lapho kuhlala khona izinceku EZIGANIWEYO.


Uma wayeshilo kwakobulawa yena uJeqe KUTHIWE umyekeleni. 

Inyanga isiyiqobe imithi isiyesabeka, nengwe isihlinziwe yabengwa,
nenyama yezinkunzi ezimnyama ISIBENGIWE. 

Kwakuthi uma zivikisana nabazala bakhe ekhaya, kuzibonakalele nje
ukuthi yize abanye babo befunda emaNyuvesi, amanzi ayehlela ngakubo,
IVUTHIWE insizwa kaMdletshe le ekhanda. 

Namabutho ayesezikhalela ethi: Size siqhakaze izimvu SINGAGANIWE,
singabazi ubumnandi bokuhlala emakhaya, kube yilokhu sihamba
ezintabeni, silale endle, sifa yindlala! 

WAYEDINWA agqunqe nasebusweni uma ecabanga ukuthi phakathi kwabantu
abaziyo abafunda emaNyuvesi, kukhona abehluleka ngokungazenzisi
ukuhlonza ukuthi bayizifundiswa kangakanani. 

NakwaNdlovu BABUGAYIWE utshwala balaba bayeni. 

OSiphiwosakhe benoSibongiseni besazitika ngoju nezinja zisazitika
ngamakhafilithi amanye AYEMFIMFITHWA aphinyiswe yibo abanikazi bazo
izinja laba, ngaphumelela ukushutheka umgxala ungene ntshi phakathi
kwamatshe lawo. 

NoNkulunkulu uyavuma ukuba LUVIVINYWE ukholo lwethu. 

Wawungafunga ukuthi ubekhona kuntshontshwa izimbuzi zomnumzane
mumbe, ngoba kwakhuthi lapho amaphoyisa ecela ukuba awacebise ukuthi
ngase kube lowo monakalo wenziwe ngubani, amane ashaye emhloleni, bala
ngqi, ABANJWE amasela. 

Kwathi ngonyaka ka-1883 kwafika izwi livela phesheya elithi zonke
izigqila azikhululwe abaninizo ZIYEKWE zifane nabantu bonke.

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani KUSUNGULWE ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 

Inyama yazo iyahlinzwa, iphanyekwe othangweni lwesibaya INGADLIWA,
iyoze yelashwe iNkosi. 

Kwakungesizo izimotshwana nje, kwakuyizinqola impela ezikhombisa
ukuthi nangamhla ZITHENGWA kwacashunwa insavunsavu yamarandi, kwaphinda
kwasala enye insavunsavu. 

Isimnyama manje iNkosi IHLIKIHLWA, inindwa ngemithi, ayisabonakali
isimo sayo. 

Inyama yazo IYAHLINZWA, iphanyekwe othangweni lwesibaya ingadliwa,
iyoze yelashwe iNkosi. 

Luyavuthwa laphaya uselwa, iNkosi iqale yaluhlabela ngoba nxa
lungaphathwanga yiyo abakwaZulu bathi ALUVUTHWA. 

Sekuphume ilanga kwaphuthunywa kwayoshwaywa izincingo kwabizwa
izingane zakhe. Ucingo lwesifo ALUPHENDULWA-KE. 

Lembuzi AYIDLIWA okukhishwe kuyo igazi. 

"Jeqe, thatha lomfazi ubheke umkhonto omfishanyana, umqaqe isisu
kesibone ukuthi ingane ihlala kanjani esiswini INGAKAZALWA." 

Uma-ke umuntu KUTHIWA uyobingelela iMantshi kusuke kuqondwe ukuthi
uzovela nje phambi kweNkantolo, ibikelwe iMantshi ukuthi lo ngusibanibani
wakwabani, owethweswe icala elithile, alenza ngosuku oluthile. 

Phela ngalesisikathi base bebaningana aBelungu kwaZulu, ngoba
ngonyaka ka-1835 kwafika ABAFUNDISI abaziwayo kwaZulu, bezoshumayela
iVangeli.

UMfundisi =Adams= kwaqanjwa ngaye umuzi OWAZIWAYO waseAdams,
oseManzimtoti, base benza-ke belinga ukuthambisa izinhliziyo
zabakwaZulu.

Lapho indaba IKHULUNYWA kuhlaluke ukuthi zombili lezi zintombi
zeNkosi ziyelelesa. 

Umfundisi =Grout= lona nguye okwaqanjwa ngaye umuzi waseMvoti OTHIWA
kuseGroutville.

Sekukhona izinkunzi ezimbili ezimnyama ezicijileyo, ezihlabayo,
ezingazange ziyizeke insikazi, ezanela ukwephusa zakhethwa EZIYOBANJWA
amabutho ngezandla bazidonye ngesibhakele zize zife. 

Phinde zithambe, izinhliziyo ngoba uDingane uqobo lwakhe
wayengafuni ukuzwa lutho nje ngeVangeli leNkosi ENGABONWAYO.

Zisuke zizilungiselela isiqubu sokukhuza ibuya lapho zisuke zizothi
zingalwa uma ZINQOTSHWA zemuke. 

Kanti IXOXWA nje lendaba uJeqe usengenwe yisifiso esikhulu
sengathi angake ayibone lentombi eseyehlule amadoda nenhle kangaka.


Kuzothi-ke lapho inyanga ithathe yonke lemibengo iyixube ndawonye
emqubeni, iyifafaze ngemithi ibe ISIYOSIWA. 

Wawungacabanga ukuthi banezinyanga BAVALELWA esitokisini ngendlela
abase bezace ngayo. 

Munye kuphela owasola sengathi kukhona okukhona phakathi kukaMkabayi
noDingane - uMhlangana: ngoba nalapho bekhuluma esigodlweni sikaMkabayi
uDingane kwaba sengathi ukwazi konke OKWASEKUQONDWE nguMkabayi - nokho
kaze azihlupha kakhulu ngalokho; naye wayengakulindele neze lokho
ababekuqondile.

`Singamlekelela nathi basizikazi abanye uma esebambeke kanjalo
okhuleni UKUNOKUBA aze ayeke umsebenzi weNkosi ongaka', kuncenga
uMaNzuza'. 

Nababengahlakaniphile NGAPHEZU kwakhe babenamathuba angcono kunaye
uma benazo izitifiketi ezikhomba ukuthi bafunda bagcina emabangeni
angaphezu kwalelo yena agcina kulo. 

Nababengahlakaniphile ngaphezu kwakhe babenamathuba angcono KUNAYE
uma benazo izitifiketi ezikhomba ukuthi bafunda bagcina emabangeni
angaphezu kwalelo yena agcina kulo. 

Wabheda wabheda uMaMzobe, kuthe lapho ethi =Amen= khona, lase lithule
OKOKUGCINA ikhehla lakhe. 

Wayezizwa kahle umfokaKhumalo ukuthi kuyoyonke le misebenzi
ababhekene nayo, nguyena owabe ezokwenza umsebenzi osemqoka KUNABO
bonke. 

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
OKUSAZIKHALI abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 

"Awu, WENA kaBaba," kububula uDingane, ezesula ngesandla ibunzi
lakhe elase lijulukile limanzi.

"Kangithule, ZULU," kububula uDingane.

Uma wayeshilo kwakobulawa yena uJeqe kuthiwe UMYEKELENI. 

Mayelana nokuthi ungena KANJANI ngaphakathi wathi ziningi
izindlela namasu okuvula izicabha namafasitela njengoba labo asuke
ezobabulala uqala ngokubashunqisela udosi lwempisi. 

Isivakashi sasiyokwamukelwa kuphela uma sihamba nomuntu ophethe
uqwenjana lolo, aphinde futhi anikeze isiqiniseko sokuthi singumuntu ONJANI.


Umuntu uya athi fuqaqa phansi noma yini abeyenza, akukhathalekile
ukuthi beyibaluleke KANGAKANANI, aphuthume lapho kuvele khona isidumo.

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
ngani kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi BANGOBANI,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 

Ngenxa kaShaka mina ngethembekile kuye ngesivumelwano engasenza naye
ukuba ngimufele noma KUNJANI. 

"Khuluma, Ndongeni, ungade ugwinya amathe sengathi kawazi ukuthi
UTHINI."

Kufanele akwazi loku, senzele ukuthi noma ngabe kwenzekani
kuNobuhle, noma ngabe kwenzekani lapha ekhaya, angasisoli ukuthi
sasingamtsheli NGANI. 

"Ukuba bewuyimi UBUZOKWENZENJANI wena:" Kubuza uMaqhuzu. 

Amadoda asondela kuye abuza ukuthi UPHUMAPHI, wawatshela ukuthi
uphuma kwaZulu uze kulelizwe uzofuna imithi yokwelapha ngoba wezwa
idumela ngabasuka lapha bethi miningi imithi. 

Kwathi ashone phansi uJeqe, pho, UZOTHINI sekukhulume izulu
eliphezulu. 

Kufanele akwazi loku, senzele ukuthi noma ngabe kwenzekani
kuNobuhle, noma ngabe KWENZEKANI lapha ekhaya, angasisoli ukuthi
sasingamtsheli ngani. 

"Jeqe, thatha lomfazi ubheke umkhonto omfishanyana, umqaqe isisu
kesibone ukuthi ingane ihlala KANJANI esiswini ingakazalwa." 

Wayedinwa agqunqe nasebusweni uma ecabanga ukuthi phakathi kwabantu
abaziyo abafunda emaNyuvesi, kukhona abehluleka ngokungazenzisi
ukuhlonza ukuthi bayizifundiswa KANGAKANANI. 

Zafika zakhuluma nabakhona uJeqe engazi ukuthi kukhulunywa
NGANI.

Uze akhulume kanjalo nje UZWENI. 

Kwaba uye osondeza amanzi okuyigeza, kwaba yilokhu imthuma ukuba
abheke ukuthi ukudla kwayo kulungiswe kahle NA. 

Yayingasali noma EYAPHI. 

Wafula ummbila wawetshatha, wakhohlwa manje ukuthi uzowosa
NGANI. 

Ongaliphethe lolo qwenjana wayeyogcina esangweni, akukhathalekile
ukuthi waziwa KANGAKANANI nokuthi wejwayele kangakanani ukuzophuza
kwaMaqhuzu. 

Wakhohlwa ukuba uzotshela BANI ukuthi ubone lomuntu nokuthi
umehlule ngamandla. 

Bobabili bamane bashaqeka nje ukuthi uThisha Omkhulu uqale NINI ukuba
ngumbhidi. 

Ngesizathu sokuthi wayebahlonipha abathengi bakhe uMaqhuzu, wabona
kunesidingo sokubachazela ukuthi sivezwe yini isidingo sokuba bashiye
okusazikhali abakuphethe endlini ethize eduze kwesango, nokuthi kufanele
NGANI kusungulwe ikilabhu yabaphuzi, okuyothi labo abafisa ukuba
ngamalunga ayo baphathe izingqwenjana ezifakazela ukuthi bangobani,
ezinezithombe zabo, ukuze bemukeleke. 

Kwakuyizinkumbi abantu baseMaBheleni, kuyilowo nalowo efuna
ukuzizwela ukuthi lizohamba KANJANI. 

Noma KANJANI wawuqomile usakhula. 

Wawungafunga ukuthi ubekhona kuntshontshwa izimbuzi zomnumzane
mumbe, ngoba kwakhuthi lapho amaphoyisa ecela ukuba awacebise ukuthi
ngase kube lowo monakalo wenziwe NGUBANI, amane ashaye emhloleni, bala
ngqi, abanjwe amasela. 

Wawungafunga ukuthi ubekhona kuntshontshwa izimbuzi zomnumzane
mumbe, ngoba kwakhuthi lapho amaphoyisa ecela ukuba awacebise ukuthi
ngase kube lowo monakalo wenziwe NGUBANI, amane ashaye emhloleni, bala
ngqi, abanjwe amasela. 

Kwakusilele kona nje ukuthi zazingekho izincwadi ezazimfakazela
ukuthi uhlakaniphe KANGAKANANI. 

WAYA wafika wakhuleka komunye umuzi, wahlala phansi komuthi. 

KUYA ngoba uhlala lapha koMkhulu, awuzizwa izindaba ezikhulunywa
ngabantu ezifundeni lapha. 

Umuntu UYA athi fuqaqa phansi noma yini abeyenza, akukhathalekile
ukuthi beyibaluleke kangakanani, aphuthume lapho kuvele khona isidumo.


Bamupha ukudla, wadla walala kanti USEYE wabikwa enduneni,yathuma izinsizwa 
ezimbili zayombika eNkosini le emzini wayo. 

Ukuze angabonakali ukuthi uyeqa, waphuma entubeni engaphethe
zikhali, wahamba WAYE wafika emfuleni. 

Namhla esewela uSuthu yahlamba eduze kwesikebhe YAYE yaphumela
ngaphesheya. 

Ofihlayo wayengasho nje ukuthi ungqubuzeke odongeni, noma kambe
athi uvule isivalo budedengu SAYE samsakaza, kodwa kwakucace njengezinqe
zeselesele ukuthi yizisihle zesibhakela leziya. 

Umbiko lowo WAYE watholwa nangabangane bakhe imbala, bathi yize
noma babexakeke kangakaya ezindaweni ezahlukene lapho babesebenza
khona, babengeke behluleka ukuza esifweni sikayise womngane wabo. 

Uma kuvuma wayezozabalaza aqhubeke njalo AYE ayogasela izifundo
zaseNyuvesi. 

Mhla kuzokusa kube umkhosi iNkosi iyophuma lapho endlini kuvalwe,
iholwe inyanga iphethe ukhamba lwentelezi, iyifafaze intelezi BAYE
bafike emfuleni, uJeqe elandela iNkosi ephethe eminye imithi okuzofikwa
emfuleni phakathi kobusuku yelapha. 

Kuthe la kumpondozankomo, ENGAZANGE ehlangana namuntu, wangena
esihlahleni wahlala. 

Wezwa esengenwa uthando lwayo ENGAZANGE eyibona. 

Uthi uselihambe kakhulu naleli lakwaZulu kodwa AKAZANGE ayibone
intombi enhle njengayo. 

Sekukhona izinkunzi ezimbili ezimnyama ezicijileyo, ezihlabayo,
EZINGAZANGE ziyizeke insikazi, ezanela ukwephusa zakhethwa eziyobanjwa
amabutho ngezandla bazidonye ngesibhakele zize zife. 

Athi angalithola ithuba aye exhibeni lalo, limzekele okuningi
ngalentombi, waze wacishe wayazi ENGEZANGE ayibone.

Kwakuthi uma zivikisana nabazala bakhe ekhaya, kuzibonakalele nje
ukuthi YIZE abanye babo befunda emaNyuvesi, amanzi ayehlela ngakubo,
ivuthiwe insizwa kaMdletshe le ekhanda. 

Naye kahlalanga sikathi eside kwaZulu, ngoba kwathi esahlezi
izinyanga ezine kuphela uDingane wasusa isidumo esikhulu kwaZulu, OKUZE
kube namuhla sisashaqisa izwe lonke.

Kuthe sebe kude-buduze nezwe laseNatali, sebevinjelwe uKhahlamba
kuphela, uMnumzane uPieter =Retief= nedlanzana labanye nezinqola zabo,
balandulela iqembu elikhulu, BAZE batheleka lapha eNatali ngonyaka
ka-1837.

Cishu sakhohlwa ukulanda ukuthi laphaya oPhongolo lapha uJeqe
wayegula khona, kukhona inja yakuwo lowo muzi eyamejwayela, kuthi
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe, ihambe naye,
adle nokuncane ayishiyele, YAZE yamejwayela, kwathi mhla ehambayo
yamlandela ngomkhondo yaze yamfica, yaba seyiba yinja yakhe njalo.


Lapho yasukuma YAZE yagquma into yakwabo, kwazise umkhaba
wawunyomfozeka uma isukuma bese incisheka umoya. 

Cishu sakhohlwa ukulanda ukuthi laphaya oPhongolo lapha uJeqe
wayegula khona, kukhona inja yakuwo lowo muzi eyamejwayela, kuthi
lapho lomfazi owayelethela uJeqe ukudla eya kuJeqe, ihambe naye,
adle nokuncane ayishiyele, yaze yamejwayela, kwathi mhla ehambayo
yamlandela ngomkhondo YAZE yamfica, yaba seyiba yinja yakhe njalo.


Nabafana bami base bembe BAZE bakhathala bengafinyeleli eqeni
eligangileyo lendlovukazi yezinyosi. 

Bahamba-ke bedabula lezonkalo nemimango, nezintaba ezesabekayo, BAZE
bafika lapha eNingizimu nezwe.

Athi angalithola ithuba aye exhibeni lalo, limzekele okuningi
ngalentombi, WAZE wacishe wayazi engezange ayibone. 

Wasondela emzini wabona ukuthi kuphekwe endlini, wasondela, izinja
zamuzwa, zamkhonkotha wabuyela emuva, wafuna isu lokuyothatha
isikhuni esivuthayo lapho bekade bepheke khona. 

Esewelele kwelama Thonga yahlonga imizi eduze nomfula, wahamba
WAZE wadundubala phezu kwesihlambo somfula kwaba yikhona ebona imizi,
ezwa izinkomo zikhonya. 

Njengoba wayesehambe bonke ubusuku, kwenye indawo ehamba
ngokugijima, wazumeka WAZE wavuka emini enkulu, kwabe nokulamba
sekuthe ngilapha. 

Wachiphichiphiza uMaMzobe KWAZE kwezwa omakhelwane, bala beza
bazomhlalisa. 

Lingena nje sebeke bahlangana abazali bezigebengu, bavumelana
ngokuthi KUNGEZE kwaba yinto enhle uma bethatha ummeli ngoba loko
kuyobonakala sengathi kuyindlela abavuna ngayo izingane zabo, nabazama
ngayo ukuba izingane zabo zingasitholi isijezo esifanele isenzo sazo.


Udumo lwayo nobuhle bayo SEKUZE kwafika kude. 

Naye WAYESEZE wejwayela ukubulala abantu ngoba noma into iyimbi
inxa umuntu eseyenzele futhi ayibe isabambi. 

Wayelivuma elokuthi bangcono kunaye ngoba banezitifiketi ezingcono
kunaloko ayebambelele kukona, kodwa-ke YIZE kunjalo, umuntu akahlali
ephethe isitifiketi ngesandla. 

Amadoda asondela kuye abuza ukuthi uphumaphi, wawatshela ukuthi
uphuma kwaZulu uze kulelizwe UZOFUNA imithi yokwelapha ngoba wezwa
idumela ngabasuka lapha bethi miningi imithi. 

Sizoke siyizwe lento enkulu eyasusa uthuli olungako ezweni
lakwaZulu, yaphemba umlilo omkhulu ongacimiyo KUZE kube namuhla usazinge
ulokoza.

Namabutho ayesezikhalela ethi: SIZE siqhakaze izimvu singaganiwe,
singabazi ubumnandi bokuhlala emakhaya, kube yilokhu sihamba
ezintabeni, silale endle, sifa yindlala! 

SIZOKE siyizwe lento enkulu eyasusa uthuli olungako ezweni
lakwaZulu, yaphemba umlilo omkhulu ongacimiyo kuze kube namuhla usazinge
ulokoza.

Izinhliziyo zabantu sezinamathele kuDingane ezethemba ukuthi izwe
UZO-ke aliphumuze empini. 

UZE akhulume kanjalo nje uzweni. 

Munye kuphela owasola sengathi kukhona okukhona phakathi kukaMkabayi
noDingane - uMhlangana: ngoba nalapho bekhuluma esigodlweni sikaMkabayi
uDingane kwaba sengathi ukwazi konke okwasekuqondwe nguMkabayi - nokho
KAZE azihlupha kakhulu ngalokho; naye wayengakulindele neze lokho
ababekuqondile.

Naye kuyamkhanyela ukuthi izwe uliphethe kabi, kodwa wethembekile
eNkosini yakhe AKANAKUZE ayilimaze. 

Wayebuza nje wayedidekile oKaMemela ukuthi umuntu oye koshaya
ucingo, khona lapha esitolo kwaMlamula, USENGAZE alibale kangaka. 

Yiwona ayesho njalo, iningi labanye abamhlophe lalingaboni lutho
olungako olwalukhalisa amaBhunu, OLUNGAZE luwalumise izinyawo ababange
ngokuhamba.

Ukuba akangifanele ngabe ANGIZANGE ngizihluphe nokuzihlupha
ngokumthatha. 

`Singamlekelela nathi basizikazi abanye uma esebambeke kanjalo
okhuleni ukunokuba AZE ayeke umsebenzi weNkosi ongaka', kuncenga
uMaNzuza'. 

Wayeloku ebabaze nje ukuba mnandi kokuhambisana negugu lakhe, aze
ALIKHIPHE ngisho ukulikhipha elokuthi ubengakaqonywa sonke lesi sikhathi,
ubesadlala nje. 

Sekukhona izinkunzi ezimbili ezimnyama ezicijileyo, ezihlabayo,
ezingazange ziyizeke insikazi, ezanela ukwephusa zakhethwa eziyobanjwa
amabutho ngezandla bazidonye ngesibhakele ZIZE zife. 

Insizwa ingena khona izazi ukuthi ayibhedelwa, kodwa ithotshiswe
ngabafana abancane, bayishaye badedelane ngayo IZE ithambe potololo.


Ngangingazi ukuthi ukuzinikela eNkosini yami kuyakungenza NGIZE
ngenze izinto ezinengeka kanje. 

Suka uhambe khona manje ungalindi noma KUZE kuse. 

Sizobuyela futhi ukuze siyizwe kahle lendaba, siyiqale ekuqaleni
SIZE sizofika lapho uDingane asusa khona isenzo esashaqisa izwe lonke.

Inceku enkulu ibasa umlilo omkhulu, ibekwe elangabini ishe IZE
iphele eduze nomnyango waleyondlu lapho laba abathathu bebona khona.


Inyama yazo iyahlinzwa, iphanyekwe othangweni lwesibaya ingadliwa,
IYOZE yelashwe iNkosi. 

Munye kuphela owasola sengathi kukhona okukhona phakathi kukaMkabayi
noDingane - uMhlangana: ngoba nalapho bekhuluma esigodlweni sikaMkabayi
uDingane kwaba sengathi ukwazi konke okwasekuqondwe nguMkabayi - nokho
kaze AZIHLUPHA kakhulu ngalokho; naye wayengakulindele neze lokho
ababekuqondile.

Lesi simo sabe sesimvula amehlo uMaqhuzu, WAZIBONA kahle ukuthi
ukuhlakanipha kwakhe kuphelela obala uma kungenasesekelo
esiyisitifiketi. 

WAYEZIZWA kahle umfokaKhumalo ukuthi kuyoyonke le misebenzi
ababhekene nayo, nguyena owabe ezokwenza umsebenzi osemqoka kunabo
bonke. 

Ebuzwa ukuthi UYAZISOLA yini ngalezi zenzo zakhe zokubulala laba
belungu abaningi kangaka wathi, cha. 

Bathe lapho BEZIPHONSA phakathi esizibeni oNdongeni noSiphepho
noZidumo bamfica esephangalele okaSenzangakhona.

Uhlalile impela ngoba usuke lapha seliya KOZILAHLA kunina. 

OSiphiwosakhe benoSibongiseni besazitika ngoju nezinja ZISAZITIKA
ngamakhafilithi amanye ayemfimfithwa aphinyiswe yibo abanikazi bazo
izinja laba, ngaphumelela ukushutheka umgxala ungene ntshi phakathi
kwamatshe lawo. 

"Awu, wena kaBaba," kububula uDingane, EZESULA ngesandla ibunzi
lakhe elase lijulukile limanzi.

OSiphiwosakhe benoSibongiseni BESAZITIKA ngoju nezinja zisazitika
ngamakhafilithi amanye ayemfimfithwa aphinyiswe yibo abanikazi bazo
izinja laba, ngaphumelela ukushutheka umgxala ungene ntshi phakathi
kwamatshe lawo. 

Ukuba akangifanele ngabe angizange NGIZIHLUPHE nokuzihlupha
ngokumthatha. 

Wezwa lawo magama uNgwane qede WAZIBAMBA ukhanda, wabheka phansi.


Wona amehlo ayeselokoza umlilo, isifuba lesi sakhe sehla senyuka,
kubonakala ukuthi UZIBAMBILE sekuthi makaqhume.

Insizwa ingena khona IZAZI ukuthi ayibhedelwa, kodwa ithotshiswe
ngabafana abancane, bayishaye badedelane ngayo ize ithambe potololo.


KWAKUZIBONAKALELA nje ukuthi lapho besuka khona indlala abayazi
bayizwa ngendaba. 

WAZELULA, waphuma esihlahleni, wahamba eqonda ezinkomeni
ayezibona, ziklabile, ziyibanga. 

Ngaso leso sikhathi amabutho amasha ayengekho eye kohlasela le
kwaSoshangane, abanye sebefike BAZIKHONZELA kwezinye izizwe bathi:
Sikhathele uShaka esibulalisa ngezinye izizwe! 

Amabutho kaMhlangana agxume abheke phezulu kuthi MAKAZITHATHELE
kwakaDingane.

Namatshe ayeqaqele eqeleni phakathi kwezinyosi nezingwenya
AYEZIHLALELE njena ngaphezulu. 

Wathi akube yilowo AZIYELE lapho ethanda khona. 

Ebuzwa ukuthi kukhona yini AZIKHALELA kukho wathi, cha.

Ngiyabona. Athule isikhashana uMaqhuzu, uthule nje UYAZINXAPHELA
ngengaphakathi, uzwa kahle ukuthi ubhede wabhedisisa. 

Kwase kuzobakhona nesiqiniseko sokuthi umuntu UZOZIPHUZELA
ngenkululeko, angathi ephethe ingilazi yotshwala ngapha, ebe ejeqeza,
elindele ukudonsa ivolovolo ngokuphazima kweso. 

Akekho ongathandi UKUZIZWELA isigwebo sendoda yesando. 

LeNkosikazi yasemaNgisini yayinenhliziyo emhlophe impela, ithanda
izinto ezilungileyo zodwa, ibusa ngesandla esilungileyo, esinozwela,
esikhuthazayo kuzo zonke izinhlangothi zezizwe ezingaphansi kwentende
yombuso wayo; kakhulu ezizweni ezimnyama, nezibuthakathaka, yayifike
igcizelele ekuthini bonke abaziphetheyo - isho oHulumeni phela
ababengaphansi koMbuso waseNgilandi - mabazikhuthaze ekuhlaleni kwazo,
BAZIVULELE izintuba zokuzakha, nazo zibengabantu abazihloniphayo
nabazethembayo, ingafuni nempela ukuba kube khona umahluko ekubusweni
kwabantu, kuthiwe laba banje ngakho kufanele baphathwe kanje.

Namabutho AYESEZIKHALELA ethi: Size siqhakaze izimvu singaganiwe,
singabazi ubumnandi bokuhlala emakhaya, kube yilokhu sihamba
ezintabeni, silale endle, sifa yindlala! 

ESEZIPHENDULELA ebuzwa nguMshushisi phambi kwezihlwele umfo
kaMpungose wathi abelungu ubabulala ngoba yabazonda. 

Kwaba yimithonselana nje engemingaki eyathi ukuhambahamba emgxaleni
wami, yabuye YAZIBUYELELA emuva yayosithela. 

Ngakho-ke akulungile ukuba ngiphume ebusizikazini, KUZIPHENDULELA
uMaZwane. 

Futhi basebezwile ngezinhloli zabo ukuthi kukhona izwe lena
eNingizimu eligobhoza ubisi liconsa uju lwezinyosi; kuthiwa LIZIHLALELE
nje, abantu abakhe kulo bayingcosana kakhulu, abamnyama, futhi kabakho
abamhlophe abaningi.

Akukho sizwe esingahlasela uZulu EZITHULELE. 

Wabe UYAZIKHALELA owesifazane; wamqaqa uJeqe. 

Asiboni nakuphenduka kwanhliziyo yakhe NOKUZIPHATHA kwakhe. 

Lapho uDingane sekuthi makaquleke uvalo, nolaka, kanye NOKUZISOLA.

Wayedinwa agqunqe nasebusweni uma ecabanga ukuthi phakathi kwabantu
abaziyo abafunda emaNyuvesi, kukhona abehluleka NGOKUNGAZENZISI
ukuhlonza ukuthi bayizifundiswa kangakanani. 

LeNkosikazi yasemaNgisini yayinenhliziyo emhlophe impela, ithanda
izinto ezilungileyo zodwa, ibusa ngesandla esilungileyo, esinozwela,
esikhuthazayo kuzo zonke izinhlangothi zezizwe ezingaphansi kwentende
yombuso wayo; kakhulu ezizweni ezimnyama, nezibuthakathaka, yayifike
igcizelele ekuthini bonke abaziphetheyo - isho oHulumeni phela
ababengaphansi koMbuso waseNgilandi - MABAZIKHUTHAZE ekuhlaleni kwazo,
bazivulele izintuba zokuzakha, nazo zibengabantu abazihloniphayo
nabazethembayo, ingafuni nempela ukuba kube khona umahluko ekubusweni
kwabantu, kuthiwe laba banje ngakho kufanele baphathwe kanje.

Naphezu lokhu kuhlola abafana bami babeqale ngakho ngangikuphindela
UKUZENELISA ukuthi kwakungekho halakasha yini lwenyoka ezazingenise
emgodini walo zihlala nalo izinyosi lezi. 

Bala washesha ukuwamukela loko abe ekufundiswa, into eyakhombisa
uMaqhuzu ukuthi wabe EZIMISELE kangakanani ukufa lapho efa khona.


WAYENGAZIMISELE uSteve ukuxabana noMama wakhe ngalelo langa kodwa
le mibuzo ayembelesele ngayo yayiholela engxabanweni. 

Zisuke ZIZILUNGISELELA isiqubu sokukhuza ibuya lapho zisuke zizothi
zingalwa uma zinqotshwa zemuke. 

Ukuba uMaqhuzu wayenazo ezinye izindlela ZOKUZIPHILISA, neziletha
imali gamawala njengomsebenzi wokudayisa utshwala, wayezothatha zona,
abuyeke utshwala ngoba babusondeza abantu abaningi eduze kwakhe, into
eyayingenza ukuthi nesitha esiqonde ukwenza umonakalo, singene kalula
ekhaya. 

Ithi nxa IZIQHAYISA `Mina ngothanda insizwa okuyothi noma impofu,
ingenankomo ibe ithandwa yimi ngenhliziyo yami nayo ingithanda. 

Kwasamina NGIYAZISEBENZA Ma. 

Uthe lapho eseseduze nezinkomo ilanga selibantubahle, wababona
abafana SEBEZIQOQA, nemizi eseyibona eduze namasimu wahlala phansi
waphumula. 

Ush' ukuthi kufanele ngihambe ngivimbela izinsizwa phandle lapha
ngithi ngicela zingeshele khona NGIZOZIQOMA. 

Sizoke siyizwe lento enkulu eyasusa uthuli olungako ezweni
lakwaZulu, yaphemba umlilo omkhulu ongacimiyo kuze kube namuhla USAZINGE
ulokoza.

Kwakuyizinkumbi abantu baseMaBheleni, kuyilowo nalowo efuna
UKUZIZWELA ukuthi lizohamba kanjani. 

